YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
134
BARQAROR RIVOJLANISHGA ERISHISHDA BOSHLANG TA’LIM
METODOLOGIYASI
Davletov Erkaboy Yusubovich
Ma'mun universiteti Umumkasbiy fanlar kafedrasi dotsenti,
pedagogika fanlari bo'yicha falsafa doktori (PhD)
https://doi.org/10.5281/zenodo.13907074
Annotatsiya:
Ushbu tezisda barqaror rivojlanishga erishishda boshlang‘ich ta’lim
metodologiyasining ahamiyati tahlil qilinadi. Xususan, boshlang‘ich ta’limning jamiyatda
barqarorlikka erishishdagi roli, o‘qituvchilarning didaktik yondashuvlari va pedagogik
texnologiyalarning samaradorligi ko‘rib chiqiladi. Ta'lim jarayonida barqaror rivojlanish
maqsadlarini integratsiyalash orqali o‘quvchilarda ekologik ong, ijtimoiy mas’uliyat va
iqtisodiy savodxonlik kabi ko‘nikmalarni shakllantirish muhimligi ta'kidlanadi. Tezisda ta’lim
metodologiyasining amaliyoti va kelgusidagi istiqbollari, shuningdek, global maqsadlar va
mahalliy sharoitlar o‘rtasidagi uyg‘unlikni ta’minlash yo‘llari ham muhokama qilinadi.
Kalit so‘zlar:
boshlang‘ich ta’lim, barqaror rivojlanish, pedagogik metodologiya, ekologik
ong, didaktika, ijtimoiy mas’uliyat, iqtisodiy savodxonlik.
Kirish.
XXI asrda global miqyosdagi iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik muammolar insoniyat oldida
yangi vazifalarni qo‘ymoqda. Ushbu muammolarni hal etishning muhim yo‘llaridan biri
barqaror rivojlanish tamoyillariga asoslangan ta’lim tizimini shakllantirishdir. Barqaror
rivojlanish – kelgusi avlodlarning ehtiyojlarini qondirish imkoniyatlarini cheklamasdan,
hozirgi zamon talablari va ehtiyojlarini qondirish jarayoni sifatida talqin qilinadi. Bunda ta’lim,
xususan, boshlang‘ich ta’lim muhim ahamiyat kasb etadi, chunki u o‘quvchilarning ekologik
ongini, ijtimoiy mas’uliyatini va iqtisodiy savodxonligini rivojlantirishda hal qiluvchi rol
o‘ynaydi.
Boshlang‘ich ta’lim metodologiyasi o‘quvchilarga barqaror rivojlanish maqsadlari (BRM)
haqida tasavvur berish va ularni amaliy hayotda qo‘llash ko‘nikmalarini shakllantirish uchun
qudratli vosita bo‘lib xizmat qiladi. Ushbu metodologiya nafaqat bilim va ko‘nikmalarni berish,
balki o‘quvchilarda tanqidiy fikrlash, muammolarni yechish va ijodiy yondashish qobiliyatlarini
rivojlantirishni ham o‘z ichiga oladi.
Mazkur tezisda barqaror rivojlanish maqsadlarini ta'lim jarayoniga integratsiya
qilishning afzalliklari, boshlang‘ich ta’lim metodologiyasining o‘ziga xos jihatlari va ushbu
yondashuv orqali jamiyatda barqaror rivojlanishga erishish imkoniyatlari yoritiladi.
Metodologiya
.
Ushbu
tadqiqotda
barqaror
rivojlanishga
erishishda
boshlang‘ich
ta’lim
metodologiyasining roli ilmiy tahlil va tadqiqot usullari orqali o‘rganildi. Metodologiya bir
necha asosiy yondashuvlarni o‘z ichiga oladi:
Tahliliy yondashuv
: Dastlab, barqaror rivojlanish va boshlang‘ich ta’lim o‘rtasidagi
bog‘liqlikni aniqlash uchun mavjud ilmiy adabiyotlar va xalqaro ma’lumotlar bazalarida ta’lim
va barqaror rivojlanish bo‘yicha tadqiqotlar tahlil qilindi. Bunda BMTning Barqaror Rivojlanish
Maqsadlari (BRM) va xalqaro pedagogik tajribalarning roli alohida ko‘rib chiqildi.
Empirik tadqiqot:
Tadqiqot davomida boshlang‘ich maktab o‘qituvchilarining barqaror
rivojlanish tamoyillariga asoslangan dars metodlari va o‘quv materiallarini qo‘llash amaliyoti
o‘rganildi. Bu borada bir qator maktablarda dars kuzatuvlari va o‘qituvchilar bilan suhbatlar
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
135
o‘tkazildi. Shuningdek, o‘quvchilar va ota-onalar o‘rtasida so‘rovnomalar orqali ularning
barqaror rivojlanish tushunchalari va ushbu maqsadlarga erishish uchun qilingan ta’limiy
choralarga bo‘lgan munosabati o‘rganildi.
Didaktik tahlil:
Boshlang‘ich ta’limda qo‘llanilayotgan dars uslublari va pedagogik
texnologiyalar tahlil qilinib, ularning o‘quvchilarda ekologik ong, ijtimoiy mas’uliyat va
iqtisodiy savodxonlik kabi ko‘nikmalarni rivojlantirishga ta’siri baholandi. Ayniqsa, ekologik
ta'lim va ijtimoiy muammolarga yo‘naltirilgan o‘quv dasturlarining samaradorligi sinovdan
o‘tkazildi.
Taqqoslash va umumlashtirish:
Turli mamlakatlar tajribasi tahlil qilinib, barqaror
rivojlanishga erishishda boshlang‘ich ta’limning turli yondashuvlari o‘rtasidagi farqlar va
o‘xshashliklar ko‘rib chiqildi. Bu yondashuv asosida mahalliy sharoitlarga mos keladigan
pedagogik amaliyotlar takomillashtirildi va ularning kelajakdagi rivojlanish imkoniyatlari
yoritildi.
Ushbu metodologik yondashuvlar asosida tezisda boshlang‘ich ta’lim metodologiyasining
barqaror rivojlanishga qo‘shgan hissasi tizimli tarzda o‘rganildi va muhokama qilindi.
Muhokama
.
Barqaror rivojlanish maqsadlariga erishishda boshlang‘ich ta’lim muhim ahamiyat kasb
etadi, chunki aynan shu bosqichda o‘quvchilarning asosiy axloqiy, ekologik va iqtisodiy
qarashlari shakllanadi. Ushbu tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, barqaror rivojlanish
tamoyillarini boshlang‘ich ta’limga integratsiyalash orqali nafaqat o‘quvchilarning bilim va
ko‘nikmalarini oshirish, balki ularni ijtimoiy mas'uliyatli va ekologik ongli fuqarolar sifatida
tarbiyalash ham mumkin. Shu bilan birga, bu jarayonning muvaffaqiyati ta’lim metodologiyasi
va o‘qituvchilarning didaktik yondashuvlariga bog‘liq. Tadqiqot davomida aniqlangan asosiy
jihatlar quyidagilardan iborat:
Ekologik ta’limning samaradorligi
: Barqaror rivojlanish maqsadlari, ayniqsa, ekologik
mas’uliyatni targ‘ib qiluvchi o‘quv dasturlarining boshlang‘ich ta’limda qo‘llanilishi
o‘quvchilarda ekologik ongni shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Amaliy darslar, tajribalar va
ekologik loyiha asosida o‘tkaziladigan mashg‘ulotlar bolalarga tabiatni muhofaza qilish
zaruriyatini teranroq anglash imkonini berdi.
Ijtimoiy va iqtisodiy savodxonlikni oshirish
: Tadqiqot davomida o‘quvchilarning ijtimoiy
muammolarga bo‘lgan munosabatini shakllantirish uchun ta’lim jarayonida turli didaktik
metodlardan foydalanilgan. Bu usullar, jumladan, rolli o‘yinlar, muammoli vaziyatlar tahlili va
jamoaviy loyihalar bolalarda ijtimoiy mas'uliyatni oshirishda samarali bo‘lgan. Shuningdek,
iqtisodiy savodxonlikni oshirishga qaratilgan faoliyatlar orqali o‘quvchilarning pul va resurslar
bilan munosabati ham yaxshilandi.
O‘qituvchilarning yondashuvlari
: Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, o‘qituvchilarning barqaror
rivojlanish maqsadlarini o‘quv jarayoniga integratsiya qilishdagi roli juda muhimdir. Dars
berish uslublarining zamonaviy va interaktiv metodlar bilan boyitilishi o‘quvchilarning
qiziqishini oshiradi va ularning o‘rganish jarayoniga faol jalb etilishiga xizmat qiladi.
Shuningdek, o‘qituvchilar uchun muntazam malaka oshirish kurslari o‘tkazilishi zarurligi
aniqlangan, chunki barqaror rivojlanishga erishish maqsadlarining doimiy yangilanib borishi
ularning pedagogik jarayonlarga moslashuvini talab qiladi.
Global va mahalliy yondashuvlar o‘rtasidagi uyg‘unlik
: Tadqiqotda turli mamlakatlarda
amalga oshirilgan boshlang‘ich ta’lim tizimlarining barqaror rivojlanish maqsadlariga
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
136
qaratilgan tajribalari taqqoslandi. O‘zbekistonda ushbu tamoyillarni mahalliy sharoitga
moslashtirish zarurligi aniqlandi. Shuning uchun barqaror rivojlanish maqsadlari bo‘yicha
global yondashuvlar qabul qilinar ekan, ularni mahalliy madaniyat, ijtimoiy va iqtisodiy
sharoitlarga moslashtirish ta'lim jarayonida o‘quvchilarga yanada samarali ta’sir ko‘rsatadi.
Umuman olganda, boshlang‘ich ta’lim metodologiyasini barqaror rivojlanish maqsadlari
bilan uyg‘unlashtirish orqali kelajak avlodni barqaror jamiyat qurishda yetakchi rol
o‘ynaydigan fuqarolar sifatida tarbiyalash imkoniyati katta ekanligi ma’lum bo‘ldi.
Xulosa
.
Mazkur tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, barqaror rivojlanishga erishishda boshlang‘ich
ta’limning roli beqiyosdir. Boshlang‘ich ta’limning barqaror rivojlanish maqsadlari bilan
uyg‘unlashgan metodologiyasi o‘quvchilarda ekologik ong, iqtisodiy savodxonlik va ijtimoiy
mas’uliyat kabi muhim ko‘nikmalarni shakllantiradi. Ushbu ko‘nikmalar bolalarning hayotidagi
dastlabki bosqichlardan barqaror va mas’uliyatli fuqarolar bo‘lib yetishishiga xizmat qiladi.
Tadqiqot natijalari ko‘rsatganidek, o‘qituvchilarning zamonaviy pedagogik uslublar va
interaktiv dars metodlarini qo‘llashi o‘quvchilarning dars jarayoniga qiziqishini oshiradi va
ularning barqaror rivojlanish tamoyillarini hayotga tadbiq etish qobiliyatini rivojlantiradi. Shu
bilan birga, o‘qituvchilar uchun muntazam ravishda malaka oshirish kurslari tashkil etilishi
zarurligi qayd etildi, chunki barqaror rivojlanish maqsadlari doimiy ravishda o‘zgarib, yangi
bilimlarni talab qiladi.
Xalqaro tajribalarning mahalliy sharoitlarga mos ravishda tatbiq etilishi ta’lim
samaradorligini oshiradi va barqaror rivojlanishga oid global tamoyillarni mahalliy kontekstda
amalga oshirish imkonini beradi. Bu jarayon orqali kelajak avlod nafaqat ekologik va iqtisodiy
masalalarda ongli yondashuvga ega bo‘ladi, balki jamiyatda ijtimoiy mas’uliyatni ham chuqur
anglaydi.
Xulosa qilib aytganda, boshlang‘ich ta’lim metodologiyasini barqaror rivojlanish
maqsadlariga moslash orqali jamiyatda barqaror rivojlanishni ta’minlashga katta hissa qo‘shish
mumkin. Shu bois, ta’lim tizimida ushbu tamoyillarni kengroq qo‘llash va pedagogik jarayonni
yanada takomillashtirish zarurdir.
References:
1.
UNESCO. (2017). Education for Sustainable Development Goals: Learning Objectives.
Paris: United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization.
2.
Sterling, S. (2010). Transformative Learning and Sustainability: Sketching the Conceptual
Ground. Learning and Teaching in Higher Education, 5(1), 17-33.
3.
BMT. (2015). Barqaror rivojlanish maqsadlari.
4.
O'Riordan, T. (1999). Sustainability for Survival: Lessons for Transition and
Transformation. Futures, 31(2), 201-205.
5.
Hopkins, C., & McKeown, R. (2005). Guidelines and Recommendations for Reorienting
Teacher Education to Address Sustainability. UNESCO.
6.
Davletov, E. Y. (2018). THE ROLE OF BASIC AND SCIENCE COMPETENCES IN
SUPPORTING PUPILS’MATURITY. Central Asian Problems of Modern Science and Education,
3(3), 208-211.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
137
7.
Yusubovich, D. E. (2023). O‘QUVCHILARDA KOMPETENSIYALARNI SHAKLLANTIRISH
DOLZARB IJTIMOIY-PEDAGOGIK MUAMMO SIFATIDA. Science and innovation, 2(Special Issue
5), 377-382.
8.
Yusubovich, D. E. FORMATION OF BASIC AND LIFE COMPETENCIES THROUGH
ECONOMIC EDUCATION IN PUPILS AT MATH LESSONS AT PRIMARY SCHOOL.
9.
Davletov, E. Y. (2018). THE ROLE OF BASIC AND SCIENCE COMPETENCES IN
SUPPORTING PUPILS’MATURITY.
Central Asian Problems of Modern Science and
Education
,
3
(3), 208-211.
10.
Yusubovich, D. E., & Yusupovich, D. M. (2023). O‘QUVCHILARDA HAYOTIY FAOLIYATNI
SHAKLLANTIRISH IMKONIYATLARI.
Science and innovation
,
2
(Special Issue 4), 177-179.
11.
Yusubovich, D. E. (2023). BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARIDA TAYANCH HAYOTIY
KOMPETENSIYALARNI SHAKLLANTIRISH IMKONIYATLARI.
O'ZBEKISTON OLIMLARINING
ILMIY-AMALIY TADQIQOTLARI
,
2
(4), 16-19.
