YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
121
MUZÍKA MEKTEPLERINDE OQÍWSHÍLARDÍŃ MUZÍKALÍQ QÀBILETIN
RAWAJLANDÍRÍW
Reymbaeva Ramuza Baxadir qızı
Òzbekstan Mamleketlik Konservatoriyası Nókis filiali Fortepiano bòlimi
4-kurs studenti
https://doi.org/10.5281/zenodo.13906899
Annotaciya.
Muzıka tarawı turmıstı biliw hám adamlardı tárbiyalawdıń qúdiretli quralı
bolıp tabıladı. Muzikanıń biliw hám tárbiyalawdaǵı xızmet dárejesi insanǵa estetikalıq, kórkem
tárepten tásir etiw kúshine baylanıslı boladı. Bul maqalada muzika mekteplerinde
oqıwshılardıń muzikalıq qábiletin rawajlandırıw jolları analiz etilgen bolıp, pikir hám usınıslar
ilimiy dálillengen.
Gilt sózler.
Muzıka, vokal-xor, nota, tembr, dinamika, lad - garmonikalıq jıynaq, ritmler,
metod, orkestr, ansambl, repertuar, balalar dawısı.
Muzıka sabaqları óziniń kórkemligi, qızıqlılıǵı hám obrazlılıǵı menen mekteptegi basqa
pánlerden ajralıp turadı. Muzika balalardıń intellektual hám etikalıq tárbiyasına unamlı tásir
etedi. Kórkem tárbiya bolsa onıń logikalıq mazmunı bolıp tabıladı. Muzıka sabaǵınıń ishki
dúzilisi muzıka tariyxı, teoriyası hám atqarıwshılıǵına tiyisli túrli úlgilerden – vokal-xor
shınıǵıwları, muzıka tıńlaw, muzıka analizi hám ádebiyatı, balalar muzika ásbaplarında nama
shertiw, ritmlik háreketler orınlaw elementlerinen ibarat. Sol sebepli ol aralas sabaq tipine
kiredi.
Muzıka tarawı insan iskerliginiń arnawlı bir bir túri bolıp, onıń wazıypası jámiyetke
estetikalıq xızmet kórsetiw bolıp tabıladı. Muzıka sociallıq ómirdiń bárshe tarawlarında aktiv
súwrette orın aladı. Prezidentimiz Shavkat Miromonovich Mirziyoyev «Mádeniyat hám kórkem
óner salasın jáne de rawajlandırıwǵa tiyisli qosımsha is-ilajlar haqqında»ǵı qarardı qabıllaǵanı
da biykarǵa emes [1]. Atap aytqanda, bul qararda ulıwma orta bilim beriw mákemelerinde
oqıwshılarǵa milliy muzıka asbaplarınan keminde birewi shertip uyretiliwi hám de bul
haqqında olardıń tálim haqqındaǵı hújjetleri (gúwalıq) ne tiyisli dáreje kórsetkishleri kiritiliwi
hám de 2023/2024-oqıw jılınan baslap bolsa keminde úshewin shertip biliw uqıplılıǵına iye
bolıwı májburiy etip belgilep qoyılǵan. Muzıkadan azıq alıw ushın insan joqarı mádeniyatlı,
dóretiwshilik qábiletke iye, gózzallıqtı sezine alatuǵın bolıwı kerek. Ilimpazlardan pikirinshe
«Adam shaxs bolıw ushın, ol psixikalıq tárepten rawajlanıwı, ózin bir pútin insan dep seziniwi
kerek».
VIII-XII ásirlerde Shıǵıstanıw tariyxında "Shıǵıs yamasa musılman Renessansı" dáwiri dep
atalǵan dáwir Shıǵısta Orta ásirlerdegi barlıq rawajlanıwlardıń eń joqarı shıńı esaplanadı. Abu
Yusuf Yoqub ibn Ishoq al-Kindiy, Abu Nasr ibn Muhammad al Farabiy, Abu Ali ibn Sino hám
basqalar sol dáwirdiń ájayıp wákilleri bolǵan. Al-Farabiydiń muzıkaǵa arnalǵan "Kitob ul-
musiqiy al-Kabr" ("Muzıka haqqında úlken kitap") shıǵarmasında jazılıwınsha muzıka
haqqındaǵı pán ámeliy hám teoriyalıq tarawlardan ibarat. Birinshisi muzıkalıq ásbaplar
járdeminde muzıkalıq dóretpelerdi úyreniwge tiyisli [2]. Ekinshisi bolsa seslerdiń kelip shıǵıwı
hám muzıkalıq dóretpelerdiń jaratılıw nızamların úyrenedi. Farabiydiń ilimiy shıǵarmaları
boyınsha kórkem óner, sonday-aq, muzıka iláhiy jaratılıs emes, bálkim insan dóretiwshiliginiń
jemisi bolıp tabıladı. Onıń wazıypası insanǵa óz intelektual hám etikalıq sapaların jetilistiriwde
paydalı bolıwdan ibarat.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
122
Muzıka oqıtıwshısı ájayıp sazende bolıwı zárúr. Bul haqqında D. B. Kabalevskiy:
«Oqıtıwshı biliwi zárúr bolǵan zatlar ishinde eń áhmiyetlisi- onıń muzıka ásbapların qanday
dárejede iyelegenligi menen ólshenedi»- degen edi. Álbette, balalarǵa xor yamasa orkestr
atqarılıwın esittiriw zárúr bolıp qalǵan waqıtta muzıka sabaqların mexanikalıq jazıwlarsız oyda
sawlelendiriw qıyın. Oqıtıwshınıń janlı atqarıwı keminde úsh tárepten zárúrli bolıp tabıladı:
Birinshiden, janlı atqarıw klassta mudamı kóterińki, janlı atmosferanı payda etedi; Ekinshiden,
oqıtıwshı muzıka shıǵarmasınıń qandayda bir úzindi, bólegin qayta atqarıw ushın toqtap
qalıwı, hátte dóretpe basına qaytıwı da múmkin; Úshinshiden, oqıtıwshınıń dóretpeni atqarıwı
oqıwshılarına muzıkanıń janlı atqarılıwı ámelde qanshelli qızıqlı hám zárúrli ekenligin
kórsetiw ushın mısal bolıp xızmet etedi. Klass úskenesi estetikalıq tárepten hártúrli bolıwı
múmkin, biraq olar muzıka sabaqları ushın zárúr bolǵan ortalıqtıń jaratılıwına járdem beriwi
zárúr. Zamanagóy muzıka sabaqların audio-video qurallarısız oyda sawlelendiriw júdá qıyın.
Muzıka tıńlatıw ushın muzıka jazıwları televizor, video magnitofon, DvD, kompyuter
texnikalarınan keń paydalanıw kerek. Olar oqıwshılardı hár qıylı dóretpeler (orkestr, qor,
ansambl) menen tanıstırıw imkaniyatın jaratadı.
Muzıka sabaqlarınıń nátiyjeli bolıwı klassta oqıwshılardıń dóretiwshilik aktivligin
asırıwǵa da tikkeley baylanıslı. Oqıwshılardıń dóretiwshilik aktivligin asırıw oqıtıwshınıń sóz
uqıplılıǵına, ushırasıw kórkem ónerine iye bolıwdı talap etedi. Oqıtıwshı qızıqlı gúrriń hám
sáwbeti menen balalar dıqqatın dóretpe mazmunına, muzıkalıq obrazlarǵa tartadı.
Kompozitorlardıń dóretiwshilik biografiyasına tiyisli qızıqlı waqıyalardan úzindiler keltiriw,
qandayda bir shıǵarmanıń jaratılıwı tariyxın bayanlaw menen oqıtıwshı oqıwshılardıń biliw
qábiletin rawajlandıradı hám muzıka haqqındaǵı bilim sheńberin jańa maǵlıwmatlar menen
bayıtadı.
References:
1.
SH.Mirziyoyev Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo
etamiz Toshkent -“Ozbekiston”-2016.yil
2.
Umumiy urta ta’limning davlat ta’lim standarti va o‘quv dasturi 7- maxsus son. Musiqa.
«Sharq» matbaa konserni M., 1999 .umki
3.
Апраксина О. Методика музыкального воспитания в школе. «Просвешение»» М.,
1983.
4.
Дмитриева Л. Г. Черноиваненко Н. М. Методика Музыкального воспитания в школе.
М.,1989.
5.
Кабалевский Д. Б. Музыка в начальных классах. М., 1985.
