YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
92
NOGIRONLIGI BOR SHAXSLARNI KASB HUNAR EGALLASHI VA ULARNI ISH
BILAN BAND QILISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
Yaxshiyev Dilshod
Samarqand shahar 59 son "Nurli maskan"
maktab-internati oʻqituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13904195
Annotatsiya
Ba'zi odamlar bor, ular boshqa odamlar kabi ishlay olishlari uchun maxsus yordamga
muhtoj. Ular o'z qobiliyatları namoyon qilishlari uchun juda ko'p e'tibor talab qiladi. Ularning
jamiyatda o'z o'rnini topishi, ya'ni barcha bilan birga yashashi uchun, jamiyatdagi boshqa
odamlar ve qoidalar juda muhim. Biz bu masalani maqolamizda batafsil muhokama qildik.
Kalit so’zlar
: Nogironligi bo‘lgan shaxslar, nogironlar mehnati, mehnat shartnomasi, ish
beruvchi, ish o’rni.
Kirish
Imkoniyati cheklangan insonlar mehnat qilishlari va o‘z malakalaridan foydalanishlari
uchun maxsus joylar va ish o‘rinlari yaratamiz. Misol uchun, biz yaxshi ko'ra olmaydigan
odamlar qo'shilish va o'zlari qila oladigan ish bilan yordam berish huquqiga ega ekanligiga
ishonch hosil qilamiz. Xodimlarining soni yigirma kishidan ortiq bo‘lgan korxonalar,
muassasalar va tashkilotlarda mahalliy davlat hokimiyati organlari nogironlarni ishga
joylashtirish uchun xodimlar sonining kamida uch foizi miqdorida ish joylarining eng kam
sonini belgilaydi va zaxirada saqlaydi. Nogironlarni ishga joylashtirish uchun ish joylarining
eng kam sonini yaratish bo‘yicha mahalliy davlat hokimiyati organlarining qarorlarini ijro
etmaganligi uchun korxona, muassasa va tashkilotga har bir yaratilmagan ish joyi uchun ana
shu korxona, muassasa va tashkilot xodimining o‘rtacha yillik ish haqi miqdorida jarima
solinadi.
Muhokama va natijalar
Agar kimdir ishi bo'lsa va u nogiron bo'lsa, xo'jayini faqat shu nogironligi tufayli unga
adolatsiz munosabatda bo'lolmaydi. Demak, xo‘jayin ularni yaxshi ish topishiga to‘sqinlik qila
olmaydi yoki nogironligi borligi uchun ularni ishdan bo‘shata olmaydi. Agar xo'jayin odamning
ishini o'zgartirmoqchi bo'lsa, agar odamning sog'lig'i o'z ishini xavfsiz bajarishga qiyinchilik
tug'dirsa, ular maxsus tibbiy guruhdan ruxsat olishlari kerak. Ammo agar odam yaxshilansa va
yana ishlay olsa, unga eski ishiga yoki shunga o'xshash ishiga qaytishga ruxsat berish kerak.
Agar xodim ish beruvchining aybi bilan nogiron bo‘lib qolsa hamda o‘zgalarning parvarishiga
va yordamiga muhtoj bo‘lsa, unda ish beruvchi nogiron mehnat qobiliyatini yo‘qotgan davrda
uni tibbiy-mehnat ekspert komissiyalari yoki tibbiy-maslahat komissiyalarining xulosasiga
binoan, parvarish qilayotgan shaxsni o‘z hisobidan ta’minlashi hamda jabrlangan xodimga
yetkazilgan moddiy zarar va ma’naviy ziyonning o‘rnini qoplashi shart. Mahalliy hukumat,
kompaniyalar, va boshqa tashkilotlar uyda ishlaydigan yoki o'z biznesini yuritayotgan
nogironlarga yordam berishadi. Ular bu odalar uchun yaşash joylari, kerakli materyallar
olishlari va o'z mahsulotlarını sotishlari uchun yordam ko'rsatishadi.
Nogironligi bo‘lgan shaxslar sonining ortishiga asosiy sabab sifatida quyidagi omillar
ko‘rsatib o‘tilgan:
– insonlarni uzoq umr ko‘rish yoshi ortganligi;
– surunkali kasalliklar sonining ortib borishi;
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
93
– tabiiy ofatlar sonining ortganligi;
– jarohatlar sonining ortganligi;
-
aholi o‘rtasidagi nochorlik ahvoli;
– ish bilan ta’minlanmaslik (ayniqsa, aqliy va ruhiy nuqsonlari bor nogironligi bo‘lgan
shaxslarni ish bilan ta’minlash masalalarining muammoligi). Yuqoridagilardan ko‘rinib
turibdiki, yer yuzida nogironligi bo‘lgan shaxslar sonining ortishiga ko‘rsatib o‘tilgan
sabablarning bir qismi O‘zbekiston uchun ham xosdir.
Ishlari yaxshi ketayotgan ko‘plab mamlakatlarda ular nogironlarga yordam berish, ularga
pul berish yoki qo‘llab-quvvatlashdan ko‘ra ko‘proq ish bilan ta’minlash ekanligini bilishgan.
Nogironlarning aksariyati qandaydir ish bilan shug'ullanishi mumkin, ammo ularning ozgina
qismigina ish bilan ta'minlangan.
Rossiya davlatida nogironligi bo‘lgan shaxslarning 25 %, AQShda 29 %, Fransiyada 30%,
Germaniya hamda Buyuk Britaniyada 40 % gacha va Xitoyda 80 % nogironligi bo‘lgan shaxslar
ish bilan ta’minlanganligi qayd etilgan. O‘zbekiston Respublikasida aholining 2,4 % ini
nogironligi bo‘lgan shaxslar tashkil etib, katta yoshdagi nogironligi bo‘lgan shaxslarning
o‘rtacha 34 ming nafari (5%) iqtisodiyotning rasmiy sektorida band ekanligi masalaning
mohiyatini yanada oshiradi. Iqtisodiyotning rasmiy sektorida band bo‘lgan nogironligi bo‘lgan
shaxslarning 3,5 % ini I guruh, 55,8% ni II guruh va 40,7% ni III guruhdagilar tashkil etadi.
Mahalliy davlat hokimiyati va boshqaruv idoralari, korxonalar va birlashmalar uyda
ishlovchi nogironlarga, shuningdek yakka tartibdagi mehnat faoliyati band bo‘lgan
nogironlarga mazkur faoliyat uchun odam turmaydigan bino yoki xonalar ajratib berish, xom
ashyo sotib olish va mahsulotni sotishda zarur yordam beradi.
Xulosa va takliflar
O‘zbekistonda qo‘shimcha yordamga muhtoj, ayniqsa, imkoniyati cheklangan kishilar
guruhlari bor. Ular kerakli yordamni olishlariga ishonch hosil qilish uchun biz ularga yordam
beradigan tizimni yanada yaxshilash uchun muhim ishlarni qilmoqchimiz.
- nogironligi bo‘lgan shaxslar bandligini ta’minlashni muvofiqlashtirib boruvchi davlat va
nodavlat tashkilotlaridan iborat milliy va hududiy kengashlar tashkil etish, mazkur
kengashlarga jamoatchilik faollarini jalb etish;
- bandlik masalalarini monitoring qilish, ma’lumotlarni yig‘ish, umumlashtirish, tahlil qilish,
natijalarni baholash, huquqiy masalalar yuzasidan davlat va nodavlat tashkilotlari
xodimlarining malakalarini birgalikda oshirish kurslarini tashkil etish;
- nogironligi bo‘lgan shaxslarga mehnat va kasbiy tavsiyalar berishning yangi zamonaviy
standartlarini ishlab chiqish hamda amaliyotga tatbiq etish;
- nogironligi bo‘lgan shaxslarning saqlanib qolgan mehnat faoliyatini baholash hamda mehnat
tavsiyalari berish maqsadida turmush faoliyati cheklanishining yangi standartlari va
uslublarini ishlab chiqish;
- nogironligi bo‘lgan shaxslarning ish joylarini attestatsiyadan o‘tkazish uslublarini
takomillashtirish hamda mazkur attestatsiyalarda mehnat tavsiyalarini bergan mutaxassislar
ishtirokini ta’minlash;
- “Mehnat bozori” to‘g‘risida avtomatlashtirilgan elektron ma’lumotlar bazasini yaratish hamda
tashkilot, muassasa va korxonalar o‘rtasida tizimli ma’lumotlar almashinuvini yo‘lga qo‘yish;
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
94
- davlat, nodavlat tashkilotlari hamda barchaning ishtirokini ta’minlovchi yondoshuvga
asoslangan tizimning imkoniyat va ehtiyojlar haritasini ishlab chiqish, qiyosiy tahlil qilish
orqali mavjud muammolar yechimini topish;
- jamoat nazorati tizimini shakllantirish, ijtimoiy hamkorlikning samarali mexanizmlarini
ishlab chiqish va takomillashtirish; - kadrlarni to‘g‘ri tanlash va tayinlash bo‘yicha jamoat
kengashlarini tuzish, mazkur kengashlarning asosiy qismiga nodavlat tashkilotlari hamda
jamoatchilik faollari a’zolarini jalb qilish; - nogironligi bo‘lgan shaxslar bandligini ta’minlash,
ularga ijtimoiy-maishiy xizmat ko‘rsatish chora-tadbirlarini yanada takomillashtirishda
barchaning faolligiga asoslangan yondashuv imkoniyatlaridan kengroq foydalanish.
References:
1.
Karimov I.A. O‘zbekiston XXI asrga intilmoqda. Birinchi chaqiriq O‘zbekiston Respublikasi
Oliy Majlisining o‘n to‘rtinchi sessiyasidagi ma’ruza, 1999 yil 14 aprel
2.
Международный форум «Духовно-нравственные основы общества в системе
социалной поддержки детства и семи». Сборник материалов. – Ташкент, 2012. – С. 116.
3.
Bolalar va yoshlarni ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash – farovon va taraqqiy эtib boruvchi
jamiyat asosi. Xalqaro forum materiallari. – Toshkent, 2013. – B. 75.
