YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
84
САВДО СОҲАСИГА ОИД РЕКЛАМАЛАР КЛАССИФИКАЦИЯСИ
Носир Шербоев
Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон
Миллий университети ўқитувчиси
https://doi.org/10.5281/zenodo.13903980
Биз тадқиқ этаётган савдо риторикасида ҳар бир грамматик, фонетик ёки
стилистик восита жуда муҳим саналади. Тижорат нутқи қанча риторикага бой бўлса,
шунча маьноли ва таьсирчан бўлади. Е. Н. Голубкова ўзининг “Маркетинговые
коммуникации” асарида риториканинг асосий аспекти бўлмиш савдо нотиқлигини
иккига – оғзаки реклама ва тақдимотдаги нутққа ажратади.
Тижорат нутқи реклама қилиш мақсадида жуда муҳимдир, чунки у сотувчиларга ўз
маҳсулотлари тўғрисида хабардорликни оширишга ёрдам беради. Бундан ташқари, у
реклама берувчилар ўз-ўзини хусусий тартибга солишни тарғиб қилиш орқали
маҳсулотлар ҳақида нотўғри маълумот бермаслигини таъминлайди. Ва ниҳоят, у
истеъмолчиларни маҳсулотлар ҳақидаги нотўғри маълумотлардан ҳимоя қилади.
Хусусан, А. В. Арланцев ва Е. В. Поповнинг фикрларига кўра, истеъмол бозорларини
риторик коммуникацияни таснифлаш ва англаб етиш энг катта амалий аҳамиятга эга,
уларнинг фикрларига кўра: “Реклама комплекси тўртта асосий элементдан иборат:
реклама; жамоатчилик фикрини шакллантириш; шахсий савдо; сотишни
рағбатлантириш”.
Реклама тарихи жуда қадим замонларга бориб тақалади. Унинг келиб чиқиши
инсоният бир-бири билан савдо алоқаларини бошлаган даврдан бошланади. Реклама
тарихини қадимги цивилизациялардан бошлаш мумкин, бу ерда савдогарлар ўз
маҳсулотлари ва хизматларини реклама қилиш учун турли усуллардан
фойдаланадилар.
Масалан, қадимги Мисрда савдогарлар ўз товарлари учун реклама яратиш учун
папирусдан фойдаланишган. Ушбу рекламалар харидорларни жалб қилиш учун
бозорлар ва ибодатхоналар каби жамоат жойларида жойлаштирилиши керак эди.
Қадимги Юнонистон ва Римда савдогарлар ўз маҳсулотлари ва хизматларини
жамоатчиликка эълон қилиш учун кўча криерлари (овози баланд бақирувчилар) дан
фойдаланишган. Ушбу криерлар харидорларни жалб қилиш учун савдогарнинг исмини
ва сотаётган маҳсулотларини бақиришиб, товарларнинг хусусиятларини турли хил
лингвистик воситалар билан оммага эьлон қилишган.
Дўконлар устидаги реклама ёзувларини намойиш қилиш амалиёти ўрта аср
Европасидан бошланган. Ўша пайтларда кўп одамлар ўқиш ёки ёзиш имкониятига эга
эмас эдилар, шунинг учун дўкон эгалари харидорларга дўконлари ва сотган
маҳсулотларини аниқлашда ёрдам бериш учун визуал белгилар ва белгилардан
фойдаланганлар.
Савдо рекламасини мақсадли аудитория турига ва реклама мақсадига қараб турли
тоифаларга ажратиш мумкин. Баъзи умумий таснифларга қуйидагилар киради:
1.
Бизнесдан бизнесга (business to business - B2B) реклама: ушбу турдаги реклама
маҳсулот ёки хизматларни бошқа корхоналарга сотадиган корхоналарга қаратилган.
B2B реклама савдо намойишлари, тўғридан-тўғри почта кампаниялари ёки онлайн
рекламаларни ўз ичига олиши мумкин.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
85
2.
Чакана реклама: ушбу турдаги реклама чакана савдо дўконларидан маҳсулот ёки
хизматларни сотиб олишга қизиққан истеъмолчиларга қаратилган. Чакана реклама
босма рекламаларни, телевизион рекламаларни ёки онлайн рекламаларни ўз ичига
олиши мумкин.
3.
Таснифланган реклама: ушбу турдаги реклама маълум маҳсулот ёки хизматларни
мақсадли аудиторияга тарғиб қилиш учун ишлатилади. Таснифланган реклама
газеталарнинг
таснифланган
бўлимларидаги
босма
рекламаларни,
онлайн
таснифланган рекламаларни ёки савдо нашрларидаги таснифланган рекламаларни ўз
ичига олиши мумкин.
4.
Тўғридан-тўғри жавоб рекламаси: ушбу турдаги реклама харид қилиш ёки
қўшимча маълумот сўраш каби аудиториядан дарҳол жавоб олиш учун мўлжалланган.
Тўғридан-тўғри жавоб рекламаси тўғридан-тўғри почта кампаниялари, телемаркетинг
ёки онлайн рекламаларни ўз ичига олиши мумкин.
5.
Институционал реклама: ушбу турдаги реклама товар хабардорлигини ошириш ва
компаниянинг обрўси ёки обрўсини ошириш учун ишлатилади. Институционал реклама
босма реклама, телевизион реклама ёки онлайн рекламаларни ўз ичига олиши мумкин.
Тадбиркорлик субъектлари томонидан ташкил этилган савдо офисларидан
ташқарида реклама хизматлари ва товарларини ташқи ёзувларнинг вазифалари бизнес
маҳсулотлари ва хизматларини кенгроқ аудиторияга тарғиб қилиш ва сотишдир. Ушбу
ташқи ёзувлар реклама хабарларини оммага тарқатиш воситаси бўлиб хизмат қилади
ва телевизион реклама, радио реклама, реклама тахталари, варақалар, брошюралар ва
бошқа реклама материаллари каби турли шаклларда бўлиши мумкин.
References:
1.
Қудратов Т. Нутқ маданияти асослари. - Т.: Ўкитуви, 1993, - Б. 77.
2.
Ученова В.В. История рекламы: детство и отрочество / В.В. Ученова,; Уэллс У.
Реклама: принципы и практика / У. Уэллс, Ж. Барнет, С. Мориарти; пер. с англ. под
ред.С.Г.Божук. СПб: «Питер»,2001-800с.
3.
Уткин Э.А. Рекламное дело: Учебник / Э.А. Уткин, А.И. Кочеткова. -М.:ЭКМОС, 1997.-
271 с. 148.
4.
Уэллс У., Бернет Дж., Мориарти С.У., Реклама: принципы и практика: Пер. с англ.-
СПб.: Издательство "Питер", 1999.- 736 с. — (Серия "Теория и практика менеджмента").
