YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
41
AUTIZM SINDROMIGA CHALINGAN BOLALARNI O'QITISHDA RAQAMLI
TEXNOLOGIYALARNING O'RNI
Xamroyev Jamshid Abduqodir o’g’li
Talaba
Xodjaniyazova Laylo Rustamovna
Talaba
Toshkent Kimyo xalqaro universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.13893352
Annotatsiya:
Autizm sindromiga chalingan bolalarning raqamli texnologiyalardan
foydalangan holda o`qitish orqali ularning tasavvurini va fazoviy fikrlashni rivojlantirish shu
bilan birgalikda vizualizatsiya orqali ularning dunyoqarash kabi qobilyatlari va o’zlashtirishni
yanada rivojlantirishga erishishdir.
Kalit so`zlar:
raqamli texnologiyalar, autizm sindromiga chalingan bolalar, ta`lim
texnologiyalari, bolalarda autizmning sabablari, raqamli resurslar va vositalar, zamonaviy
axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish.
Bugungi kunda raqamli texnologiyalar foydalanish jadallik bilan rivojlanib bormoqda. Bu
tizim har bir sohaga kirib borishi bilan birgalikda shu sohalardagi ish samaradorligi va sifatini
ham oshishiga keng xizmat qilmoqda. Axborot olish va foydalanish juda muhimdir. Hozirgi
kunda sifatli ta`mim berishimiz uchun ham sifatli axborot tezligi va sifatli raqamli
texnologiyalardan foydalanish ta’lim sifatini oshirish va bolalarning ta`limda ham katta
ahamyatga ega. Ayniqsa harakati aqli va o`zlashtirishida nuqsonlari bor bolgan bolalarning
ta`limda raqami texnologiyalardan foydalanish ularning hayotga qiziqishi va o`qishga bo`lgan
qiziqishini ortishiga olib keladi. Raqamli texnologiyalar
bilan autizm sindromiga chalingan
bolalarni muloqot qilishga chorlash, o’zini anglay olishiga yordam korsatish va mustaqil
ravishda raqamli texnologiyalar orqali korreksion yordamlar ko’rsatish bilan birga bu orqali
bolalarni fikrlashini kengaytirish va ularni ota-onalariga ham kasallikni bartaraf etishga
yordam ko’rsatishga xizmat qiladi.
ASOSIY QISM
. Autizm
miyaning rivojlanishi yoki ishlashidagi buzilish natijasida yuzaga
keladi. Odatda autizmning dastlabki belgilari 2 yoshli bolalarda namoyon bo'ladi. Ko'pgina
hollarda, bu kasallik tug'ma hisoblanadi. Tibbiy tasnif autizmni asab tizimining kasalliklari deb
tasniflaydi, ammo autizm kasallik emas, balki rivojlanishdagi alohida holat degan fikr mavjud.
Kasallik o'g'il bolalarda qizlarga qaraganda 4 baravar ko'proq aniqlanadi.
Bolalarda autizmning sabablari hali ham noma'lum, ammo kasallikning rivojlanishiga
turtki bo'lishi mumkin bo'lgan gipotezalar ro'yxati ishlab chiqilgan va klinik jihatdan
tasdiqlangan
1
:
1
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
42
1-rasm. Autizim kasalligining kelib chiqish gipotezalari
2
.
Autizmli bemorlarning quyidagi guruhlari ajratiladi:
birinchisi
- bemorlar tashqi dunyo bilan aloqa qilishdan bosh tortishadi, aloqalar deyarli
nolga tushiriladi;
ikkinchisi
- odamlar o'zlarini tortib olishadi, butun vaqtlarini bir xil faoliyatga
bag'ishlashlari mumkin. Ular uxlash yoki dam olish zarurligini unutishadi va uzoq vaqt uyg'oq
yurish bilan ham uxlash istagini his qilishmaydi;
uchinchisi
- jamiyatning ijtimoiy tartiblari va me'yorlarini e'tiborsiz qoldiradigan odamlar
(chunki ularni idrok eta olmaydilar);
to'rtinchisi
- kundalik muammolarini hal qila olmaydigan kattalar. Ularda boshqalarga
nisbatan xafagarchilik hissi paydo bo'ladi;
beshinchisi
- yuqori darajadagi intellektga ega bo'lgan kattalar, ular ijtimoiylashishga
muvaffaqiyatli urinishadi va jamiyatga moslashadilar. Ular boshqalar bilan deyarli teng
sharoitlarda o'zaro aloqada bo'lishlari, o'qish, kasblarni o'rganish va aqliy mehnat bilan bog'liq
sohalarda ishlashlari mumkin.
Autizmning turlari. Autizm belgilarini namoyon bo'lish darajasiga ko'ra guruhlarga
ajratishdan tashqari, yana bir tasnif mavjud. Rossiyada 1987 yilda autizmning barcha
ko'rinishlarini paydo bo'lishi sababli 7 turga ajratadigan sxema ishlab chiqilgan:
2
Matnga muvofiq mualliflar tomonidan shakllantirildi.
Ka
sa
ll
ikni
ng
rivojl
anishi
g
a
turtki
bo'
lg
an
g
ipot
ez
alar
genetik moyillik;
homiladorlik paytida homila mutatsiyalari;
ba'zi vaktsinalarning oqibatlari (gipoteza inkor etib bo'lmaydigan tasdiqni
topmagan);
rivojlanish paytida homilaning va hayotning birinchi oylarida bolaning miyasi
shikastlanishi ;
axborot blokadasi tufayli idrokning buzilishi;
miya yarim sharlarining o'zaro ta'sirining buzilishi;
tanadagi serotoninning noto'g'ri almashinuvi;
xomilaning rivojlanish bosqichida xromosomada izdan chiqish holatlari;
ona qornida rivojlanish bosqichida yuzaga keladigan tug'ma nuqsonlar.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
43
2-rasm. Autizim kasalligining turlari
3
.
Raqamli ta’lim tizimini rivojlantirishga Wi-Fi zonalar IT parklar ochilishi katta ta’sir
ko’rsatadi. Bu esa ta’lim beruvchilarni raqamli texnologiyalar bilan ishlash qobiliyatini yanada
oshiradi va internet orqali turli ochiq kurslar tashkil etish imkoniyati yaratadi. Bu esa o‘z
navbatida ta’lim beruvchilarni o‘z ustida ko‘proq ishlashga majbur qiladi va ta’lim sifatini
rivojlantirishga olib keladi. Bundan tashqari raqamli texnologiyalar yana sun’iy intellekt
texnologiyasini joriy etish soliq to‘lashdan bo‘yin tovlash holatlarini aniqlash, firibgarliklarni
oldini olish, ma’lumotlarni tahlil qilish va takrorlanuvchi jarayonlarni avtomatlashtirish hamda
shaffoflikni oshirishda qo‘l kelsa, katta hajmli ma’lumotlar, soliq organlariga kelib tushadigan
katta hajmdagi ma’lumotlarni saqlash, qayta ishlash, tushumlarni yanada yaxshiroq hisob –
kitob qilish hamda to‘lovchilar va soliq organlari o‘rtasidagi hujjat almashinuvini yaxshilash
imkoniyatini beradi.
Raqamli resurslar va vositalar umumta’lim maktablariga har bir o‘quvchi uchun
individual ta’lim traektoriyalarini ta’minlash, o‘quv materialini eng yaxshi o‘zlashtirish
usullari, shakllari va sur’atlarini tanlash imkonini beradi. Bugungi kunda sifatli ta’lim
ta’limning an’anaviy shakllari va ilg‘or texnologiyalarning uyg‘un kombinatsiyasini o‘z ichiga
oladi. Zamonaviy o‘qituvchining vazifasi nafaqat raqamli vositalar va resurslarni o‘zlashtirish,
balki ulardan darslarda, darsdan tashqari mashg‘ulotlarda va o‘quvchilar uy vazifalarini
bajarishda ishlarni diversifikatsiya qilish uchun foydalanishdir. Zamonaviy axborot-
kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish ta’lim jarayonida o‘quvchilarning shaxsiy
rivojlanishi jarayoniga mos kelishi kerak. Bu tamoyil zamonaviy axborot-kommunikatsiya
texnologiyalarini ta’lim sohasiga ko‘r-ko‘rona o‘tkazmaslik va joriy etmaslikni nazarda tutadi.
Bundan tashqari, barcha texnologiyalar va har doim ham o‘qitishda foydalanilmaydi.
Maktablarda axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanishning nazariy tushunish
va amaliyot tajribasini umumlashtirib, ushbu jarayonning bir qator muhim mazmuni va
mantiqiy tomonlarini aniqlandi. Raqamli texnologiya muhiti bilan autizm sindromli bolalarga
o’z rivojlanish bosqichida o’rganish imkoniyatini hamda ularga o’z bilim,konikma,va
3
Matnga muvofiq mualliflar tomonidan shakllantirildi.
Kannerning
erta klassik
infantil
autizm
sindromi;
xromosoma
aberratsiyasid
an kelib
chiqqan
autizm;
Asperger
sindromi;
Rett sindromi
mavjudligida
n kelib
chiqqan
autizm;
shizofreniya
tufayli kelib
chiqqan
endogen va
xurujsimon
autizm;
kelib chiqishi
noma'lum
autizm.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
44
malakalarini rivojlantirishga yordam beradi.Bundan tashqari raqamli texnologiyalar ta’lim
muhitida autizmli bolalarga online platformalar orqali tengdoshlari va o’qituvchilari bilan
aloqa va muloqot qilish imkoniyatlarini ham ochib beradi.Barcha autizm sindromli bolalarga
raqamli texnologiyalar samarali yechim korsatadi masalan, kompyuterda yoki planshetda
ijtimoiy rivojlanish boyicha o’quv topshiriqlarini bajarishi, kerakli ma’lumotlardan foydalana
olishi,raqamli o’yinlar orqali darslarda faol qatnashish va interaktiv qurilmalardan
foydalanmagan holda ularni ishtiyoqlarini yanada ko’proq rivojlantirish mumkin. Autizm
sindromli bolalarga raqamli texnologiyalar orqali talim berilsa talim oluvchilarga ham talim
olish usullari osonlashmoqda, bunda talim tizimi vositasi rolini multimedialar, kompyuter,
noutbuk, smart doska va proyektorlar bajarib beradi. Raqamli texnologiyalar autizm
sindromiga chalingan bolalarga ma’lumotlarni yaxshiroq tushunishi, fikrlay olishi va eslab
qolishiga yordam beradigan turli xil ovozli vositalar ham mavjud ular bu orqali material haqida
tushunchalar olishadi va yanada tushunchalarini oshirishadi.
References:
1.
Abidovna X. D., Abduqodir o’g’li X. J. Ta’lim xizmatlarini takomillashtirishda rivojlangan
mamlakatlar tajribasi // "Russian" инновационные подходы в современной науке. – 2023.
– т. 9. – №. 1.
2.
Abidovna X. D., Abduqodir o’g’li X. J. Ta’lim turlari va ularning amalga oshirilish
mexanizmlari // "Germany" modern scientific research: achievements, innovations and
development prospects. – 2023. – т. 9. – №. 1.
3.
Nurmatova D. G. q. Autizm sindromli bolalar ijtimoiylashuvida psixokorreksion vazifalar
//Oriental renaissance: innovative, educational, natural and social sciences. – 2021. – т. 1. – №.
7. – с. 357-363.
4.
Murodova S. R. q. Autizm spektri buzilishlari bo'lgan bolalarga korreksion-pedagogik
yordamni tashkil etilishi //Academic research in educational sciences. – 2024. – т. 5. – №. CSPU
conference 1. – с. 769-773.
5.
Umarov, b. (2023). Raqamli texnologiyalar vositasida pedagoglarning professional
kompetentligini rivojlantirish mazmuni. евразийский журнал математической теории и
компьютерных
наук,
3(5),
87–93.
извлечено
от
https://www.in-
academy.uz/index.php/ejmtcs/article/view/14989
6.
Tashmatova Gulzoda. Raqamli ta’lim texnologiyalari asosida bo‘lg‘usi o‘qituvchilarning
kasbiy pedagogik mahoratini oshirish imkoniyatlari //intellectual education technological
solutions and innovative digital tools. – 2024. – т. 3. – №. 27. – с. 399-406.
7.
Akramovna H. N. et al. Pedagogik tarbiya jarayonida pedagog va ota-ona hamkorligi
//Proceedings of international educators conference. – 2023. – т. 2. – №. 3. – с. 149-153.
