YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
88
QASHQADARYO VILOYATIDA SANOAT RIVOJLANISHINING UMUMIY
KO‘RSATKICHLARI TAHLILI
Utkirov Anvar Utkirovich
Qarshi davlat universiteti mustaqil tadqiqotchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13341955
Annotatsiya:
Mazkur maqolada Qashqadaryo viloyatida sanoat rivojlanishining umumiy
ko‘rsatkichlari tahlil qilingan. Maqolada viloyatning iqtisodiy o‘sishiga hissa qo‘shuvchi asosiy
sanoat tarmoqlari va ularning ishlab chiqarish hajmlari o‘rganilgan. Shuningdek, sanoat
sektorining rivojlanishiga ta’sir qiluvchi omillar, tarmoqlararo aloqalar va iqtisodiy
islohotlarning natijalari tahlil qilinadi. Viloyatdagi sanoatning joriy holati, istiqbollari va
mavjud muammolarni bartaraf etish yo‘llari muhokama etilgan.
Kalit so‘zlar:
Sanoat rivojlanishi, umumiy ko‘rsatkichlar, sanoat tahlili, iqtisodiy o‘sish,
mahsulot ishlab chiqarish, sanoat sektori, hududiy iqtisodiyot.
Yangi tendensiyalar ta’sirida davlatlaming ijtimoiy siyosatida ham jiddiy o‘zgarishlar ro‘y
berdi. Bu esa o‘z navbatida “ijtimoiy davlat”, “umumiy farovonlik davlati” modellari to‘g‘risida
xulosalar chiqarishga xizmat qildi. Ko‘pgina davlatlar siyosatidagi bunday o‘zgarish ko‘p
jihatdan inson omili, inson bilimlari, axborot ijtimoiy ishlab chiqarishni rivojlantirishda
o‘ynayotgan nihoyatda muhim roli bilan izohlanadi.
Qashqadaryo viloyatida keyingi yillarda mamlakatimizda bo‘lgani kabi sanoat
mahsulotlari ishlab chiqarishning yuqori o‘sish sur’atlari kuzatilmoqda. So‘nggi besh yilda
viloyat iqtisodiyoti 1,5 barobar o‘sdi, yalpi hududiy mahsulotda sanoatning ulushi 24 foizdan
30 foizga yetdi. Bu Qashqadaryo viloyatining mamlakatimiz iqtisodiyotidagi ulushi tobora ortib
borishini ta’minlamoqda. Bugungi kunda mamlakatimiz bo‘yicha qazib olinadigan tabiiy
gazning 10 foizi, gaz kondensatining 11 foizi, neftning 7 foizi, yetishtiriladigan paxtaning 11
foizi, g‘allaning 9 foizi, pillaning 12 foizi Qashqadaryo viloyatining hissasiga to‘g‘ri kelmoqda
1
.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi «O‘zbekiston
Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha harakatlar strategiyasi to‘g‘risida»gi PF-4947-son
farmonida hamda 2017-2021 yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta
ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha harakatlar strategiyasini «Xalq bilan muloqot va inson manfaatlari
yili»da amalga oshirishga oid Davlat dasturining Qashqadaryo viloyatidagi ijrosini ta’minlash
bo‘yicha kompleks chora-tadbirlar dasturlarida belgilangan vazifalarni bajarish natijasida
Qashqadaryo viloyatidagi korxonalarni texnik va texnologik jihatdan yangilash hamda
mahalliylashtirishni rag‘batlantirish asosida yuqori qo‘shimcha qiymatli tayyor mahsulotlar
ishlab chiqarishni rivojlantirish ishlari amalga oshirildi. Sanoat tarmoqlarini rivojlantirishni
ichki imkoniyatlardan foydalanish bilan bog‘lab o‘rganishda viloyatda sanoat mahsulotlari
ishlab chiqarish holatini ifodalovchi ko‘rsatkichlar tahlil qilindi. Yalpi hududiy mahsulotning
o‘sishi, sanoat mahsulotlari ishlab chiqarishning o‘sishi, viloyat sanoatining respublika
sanoatidagi ulushi 1- jadvalda berilgan.
1-jadval
Qashqadaryo viloyatida sanoat rivojlanishining umumiy ko‘rsatkichlari tahlili
2
1
Қашқадарё вилояти ҳокимлиги иқтисодиёт бош бошқармасининг маълумотлари.
2
Қашқадарё вилояти Статистика бошқармаси маълумотлари асосида муаллиф ҳисоб-китоби.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
89
№
Ko‘rsatkichlar va
o‘lchov birligi
2018y.
2019
y.
2020
y.
2021 y. 2022 y.
2022 y.
2018 y.ga
nisb-n
1. Yalpi hududiy mahsulot,
mlrd. so‘m
6843,6 8090,7 9488,4 10924,4 12238,9
178,8
2. Yalpi hududiy mahsulot-
ni o‘sish sur’ati, %
108,0
108,2
107,5
107,9
101,7
- 6,3 p
3.
Sanoat mahsulotlari
hajmi, mlrd. so‘m
3073,9 3972,6 5143,9
5569,6
6353,1
206,6
4.
Sanoat mahsulotlari
ishlab chiqarishning
o‘sish sur’ati, %
110,3
109,6
111,3
106,5
100,8
- 9,5 p
5. Yalpi hududiy mahsulot
tarkibida sanoatning
ulushi, %
24
27
30
29
30
+ 6 p
6.
Sanoatning respublika
sanoatidagi ulushi , %
4,4
4,7
5,3
5,0
4,4
-
Jadval ma’lumotlaridan ko‘rinib turibdiki, o‘rganilgan yillarda viloyat yalpi hududiy
mahsulotining o‘sishi bilan bir qatorda sanoat mahsulotlari ishlab chiqarishning o‘sishi ro‘y
bergan. Yalpi hududiy mahsulot va sanoat mahsulotlari ishlab chiqarishning o‘sish sur’atlarida
pasayish ro‘y bergan. Viloyat sanoatining respublika sanoatidagi ulushi oxirgi yilda pasaygan.
Bu ichki imkoniyatlardan samarali foydalanish asosida sanoatni rivojlantirish tadbirlarini
ishlab chiqish zarurligini bildiradi.
Qashqadaryo viloyatida oxirgi ikki yilda sanoat mahsulotlari ishlab chiqarishning yalpi
hududiy mahsulot o‘sishidan orqada qolishi bilan bir qatorda (1-jadval) viloyatning yalpi
hududiy mahsuloti tarkibida sanoat mahsulotlarining ulushi kamaygan. Buni yalpi hududiy
mahsulot tarkibida iqtisodiyot tarmoqlarining ulushi orqali ko‘ramiz (1-rasm).
1-rasm. Qashqadaryo viloyatida yalpi hududiy mahsulot tarkibida iqtisodiyot
tarmoqlarining ulushi (jamiga nisbatan foizda)
3
3
Қашқадарё вилояти Статистика бошқармаси маълумотлари асосида муаллиф ҳисоб-китоби.
Саноат
30%
Қишлоқ
хўжалиги
32%
Хизматл
ар
38%
2020 йил
Саноат
29%
Қишлоқ
хўжалиги
32%
Хизматл
ар
39%
2021 йил
Саноат
30%
Қ-лоқ
хўжалиги
31%
Хизматл
ар
39%
2022 йил
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
90
Qashqadaryo viloyati yalpi hududiy mahsulotining tarkibini o‘rganish natijasida ma’lum
bo‘ldiki, viloyatda keyingi yillarda sanoat va qishloq xo‘jaligining ulushi kamayishi bilan bir
qatorda xizmatlar sohasining ulushi ortib bormoqda. Bu holat viloyatda sanoatni rivojlantirish
bo‘yicha zaruriy chora-tadbirlarni amalga oshirish lozimligini bildiradi.
Keyingi yillarda O‘zbekistonda sanoat rivojlanishining xususiyati shundan iboratki,
tarmoq korxonalarida ichki imkoniyatlardan samarali foydalanib, turli mulkchilik shakllaridagi
korxonalar barpo etilmoqda, ularda yangi ish o‘rinlari yaratilib, ishlovchilarni daromadi oshib
bormoqda.
Yuqoridagi tahlil natijalarida biroz pasayish sur’atlari kuzatilgan bo‘lsa-da, sanoat
tarmoqlari viloyat iqtisodiyoti rivojlanishiga yetarlicha ulush qo‘shmoqda. Viloyatdagi sanoat
korxonalarida foydalanilgan ishlab chiqarish texnologiyalarining eskirishi, tarmoq
korxonalarining mulkchilik shakllari o‘zgarishi natijasida viloyatdagi sanoat korxonalari
faoliyatida ma’lum davr mobaynida biroz pasayish ro‘y bergan, lekin hozirgi kunda ichki
imkoniyatlardan samarali foydalanish asosida ko‘plab yangi sanoat korxonalari barpo
etilmoqda va ularning samarali faoliyat yuritishi natijasida sanoatning viloyat iqtisodiyotini
rivojlantirishdagi o‘rni va ahamiyati oshib bormoqda. Qashqadaryo viloyatida sanoatning
tarkibiy tuzilishi 2-rasmda keltirilgan.
2-rasm. Qashqadaryo viloyatida sanoatning tarkibiy tuzilishi
4
2-rasm ma’lumotlaridan ko‘rinib turibdiki, Qashqadaryo viloyatida ishlab chiqaradigan
sanoatning ulushi oshib borishi bilan bir qatorda tog‘-kon sanoati va ochiq konlarni ishlash
sanoatining ulushi kamayib bormoqda. Elektr, gaz, bug‘ bilan ta’minlash va havoni
konditsiyalash hamda suv bilan ta’minlash, kanalizatsiya tizimi, chiqindilarni yig‘ish va
utilizatsiya qilish kabi tarmoqlarning ulushi kam bo‘lgani holda ularning o‘sish sur’atlari
deyarli o‘zgarishsiz qolmoqda. Bu viloyatdagi yirik Qashqadaryo neftni qayta ishlash
zavodining mahsulot ishlab chiqarishi o‘sishi bilan bir qatorda viloyatdagi boshqa korxonalar
ham mahsulot ishlab chiqarish hajmini oshirib borayotganini bildiradi. Bu viloyat sanoati
uchun ijobiy holat hisoblanadi.
4
Қашқадарё вилояти Статистика бошқармаси маълумотлари асосида муаллиф ҳисоб-китоби.
10,3
85,1
3,9
0,7
2020 йил
Тоғ-кон
саноати
Ишлаб
чиқарадиган
саноат
Электр, газ,
буғ билан
таъминлаш
Сув билан
таъминлаш,
канализация
9,7
86
3,5
0,8
2021 йил
Тоғ-кон
саноати
Ишлаб
чиқарадиган
саноат
Электр, газ,
буғ билан
таъминлаш
Сув билан
таъминлаш,
канализация
9,4
86,2
3,7
0,7
2022 йил
Тоғ-кон
саноати
Ишлаб
чиқарадиган
саноат
Электр, газ,
буғ билан
таъминлаш
Сув билан
таъминлаш,
канализация
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
91
Viloyatni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish yuzasidan qabul qilingan hududiy dasturlarning
ijrosini ta’minlash orqali 2023 yilda viloyatning yalpi hududiy mahsuloti 1,5 baravarga oshishi,
unda sanoat mahsuloti ishlab chiqarishning ulushi hozirgi 29,0 foizdan 34,0 foizga, qayta
ishlovchi tarmoqlarning sanoatdagi ulushi 80 foizdan 85 foizga oshishi, qishloq xo‘jaligining
ulushi 31 foizdan 25 foizga kamayishi, xizmatlar sohasining ulushi 41 foizgacha oshishi
prognoz qilinmoqda.
References:
1.
Ishmuhamedov A.E. va bosh. Milliy va xalqaro iqtisodiyot: Darslik. - Т.: 2010.-316 b.
2.
Максимова В.Ф. Микроэкономика: учебник. - М.: Маркет ДС, 2010.-368 с.
3.
В.Я. Горфинкеля, В.А. Швандара. Экономика предприятия. Учебник для вузов. - М.:
ЮНИТИ-ДАНА, 2007.- 456 с.
4.
Фаррух Қодиров. АҲОЛИГА ТИББИЙ ХИЗМАТ КЎРСАТИШДАН ОЛИНГАН ДАРОМАД
ВА ХАРАЖАТЛАРНИ ИМИТАЦИОН МОДЕЛИ. TOSHKENT DAVLAT IQTISODIYOT
UNIVERSITETI “O’ZBEKISTON IQTISODIYOTINI RIVOJLANTIRISHNING ILMIY. 922
5.
Qodirov, F. E. "Methodological aspects and importance of development of medical services
through econometric modeling and forecasting options."
6.
Фаррух Қодиров. Аҳолига хизмат кўрсатиш соҳасининг моделлаштиришни
тизимли имитация қилиш. Biznes-Эксперт. 2022, Biznes-Эксперт ЭКОНОМИЧЕСКИЙ
НАУЧНО-ПРАКТИЧЕСКИЙ ЖУРНАЛ 173б №5б ст 102-106
7.
Ergash o’g’li, Qodirov Farrux. "CREATION OF ELECTRONIC MEDICAL BASE WITH THE
HELP
OF
SOFTWARE
PACKAGES
FOR
MEDICAL
SERVICES
IN
THE
REGIONS."
Conferencea
(2022): 128-130.
8.
Ergash o’g’li, Qodirov Farrux. "IMPORTANCE OF KASH-HEALTH WEB PORTAL IN THE
DEVELOPMENT OF MEDICAL SERVICES IN THE REGIONS."
Conferencea
(2022): 80-83.
9.
Qodirov, Farrux, and Muxlisa Mavlonova. "RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA
HUDUDLARDA XIZMAT KO ‘RSATISH TURLARINI OSHIRISH."
Молодые ученые
2.6 (2024):
110-113.
