YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
19
АХБОРОТ БИЛАН БОЙИТИЛГАН ТАЪЛИМ МУҲИТИДА ШАХСИЙ
ТАЪЛИМ ТРАЕКТОРИЯЛАРИНИ ШАКЛЛАНТИРИШ ВА
МАТЕМАТИКАНИ ЎҚИТИШДА ВИЗУАЛ МОДЕЛЛАШТИРИШНИНГ
АҲАМИЯТИ
Нишонов Фарход Мусажонович
Тoшкeнт дaвлaт иқтисодиёт унивepcитeти
мустақил изланувчиси
https://doi.org/10.5281/zenodo.13893077
Аннотация:
Мақолада ахборот билан бойитилган таълим муҳитида шахсий
таълим траекторияларини шакллантиришнинг муҳим жиҳатлари таҳлил қилинади.
Ахборот ва таълимнинг ўзаро таъсири орқали индивидуаллаштирилган таълимни
ривожлантириш имкониятлари, визуал моделлаштириш усуллари орқали математик
тушунчаларни ўзлаштириш жараёнида когнитив жараёнларни фаоллаштириш
муҳокама қилинади. Ахборот технологиялари, фанлараро алоқалар ва визуал
моделлаштириш элементлари орқали талабаларнинг интеллектуал ва ижодий
салоҳиятини ривожлантиришга ёрдам берувчи шароитлар ёритилади.
Калит сўзлар:
ахборот билан бойитилган таълим муҳити, шахсий таълим
траекторияси,
визуал
моделлаштириш,
математикани
ўқитиш,
ахборот
технологиялари,
фанлараро
алоқалар,
когнитив
жараёнлар,
таълимни
индивидуаллаштириш.
Таълим жараёнида шахсийлаштирилган ёндашув ва ахборот технологияларидан
фойдаланиш глобал тенденцияга айланиб бормоқда. Ахборот билан бойитилган
таълим муҳити талабаларга ўз интеллектуал ва ижодий салоҳиятини ривожлантириш
учун имконият яратиб, шахсий таълим траекторияларини шакллантиришга ёрдам
беради. Бундай муҳитда таълимнинг турли усуллари, жумладан, визуал
моделлаштириш орқали математик тушунчаларни аниқроқ идрок этиш ва
ўзлаштириш имкониятлари ошади. Ахборот технологиялари ва фанлараро
алоқаларнинг кенг қўлланилиши таълим жараёнини янада самарали қилади, бу эса
талабаларнинг шахсий ривожланишига ва ижодий тафаккурини кучайтиришга
кўмаклашади.
Ҳар бир инсон ўзининг интеллектуал ва ижодий ўсишига ёрдам берадиган
шароитларни яратиши керак. Бундай шароитлар ахборотни бойитиш ҳисобига
максимал даражада индивидуаллаштиришни таъминлайдиган ривожланаётган
таълим муҳитида яратилиши мумкин. Ушбу муҳит ҳар бир талабага мустақил равишда
индивидуал таълим траекториясини шакллантириш имкониятини беради.
Таълим мазмуни ва таълим муҳитида таълим олиш усуллари шахснинг
интеллектуал ривожланишининг ҳақиқий психологик механизмларини, ҳар кимнинг
когнитив услуби ва ақлий тажрибасини ҳисобга олган ҳолда, маълум бир шахснинг
хусусиятларига имкон қадар мослашиши керак.
С.A. Ярдухина ахборотни бойитишнинг қуйидаги таркибий қисмларини
аниқлайди: турли хил таълим маълумотлари ва уни олиш усуллари; талабаларнинг
ўзини ўзи ривожлантиришга ҳисса қўшадиган турли хил таълим вазиятлари;
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
20
мутахассислар
ва
тенгдошлар
билан
кенг
ижтимоий
алоқалар.
Ушбу
компонентларнинг умумийлиги ҳар бир талабанинг индивидуал маконининг
мураккаблигини таъминлайди.
Муайян талабанинг шахсий ютуқларини баҳолаш учун ҳақиқий ҳаёт талабларига
иложи борича яқинроқ вазиятга жойлаштириш шароитида шахсий кўникма ва
малакаларни шакллантиришни баҳолашни таъминлайдиган ҳақиқий баҳолаш усулига
асосланган портфолио усулидан фойдаланиш қулай ва мақсадга мувофиқдир. Ушбу
усул таълим сифатини баҳолашда, бир томондан таълим натижаларининг сифати,
иккинчи томондан уларга эришиладиган шартларнинг натижаси сифатида
қўлланилади.
Юыоридагилардан келиб чиқиб, ахборот билан бойитилган таълим муҳитида биз
ахборот ва таълимнинг ўзаро таъсири орқали талабаларнинг индивидуал таълим
траекторияларини лойиҳалаш ва амалга оширишга ёрдам берадиган махсус ташкил
этилган ахборот, педагогик ва логистика шароитлари тизимини тушунамиз.
Ахборот билан бойитилган таълим мактаби муҳитининг ахборот таркибий
қисмига қуйидаги таълим ресурслари киради:
анъанавий (китоблар, дарсликлар, оммавий ахборот воситалари, ўқитувчи ва
бошқалар);
телекоммуникация
(электрон
китоблар,
дарсликлар
ва
қўлланмалар,
маълумотлар базалари, электрон кутубхоналар, ўқув компютер дастурлари ва
бошқалар);
педагогик компонент – талабалар билан ишлашнинг педагогик тизими (ўрта
мактабларда, қўшимча таълим муассасаларида, олий ўқув юртларида, илмий-тадқиқот
ва академик институтларда ва бошқалар);
моддий-техник – ўқув ва когнитив маълумотларни олиш, қайта ишлаш ва
конвертация қилишнинг моддий-техник воситалари тизими (шахсий компютер,
интернетга кириш, компютер проектори, интерактив доска ва бошқалар).
2. Математикани ўрганиш жараёнида когнитив жараёнлар ва натижаларни амалга
ошириш мазмуни, шакллари ва воситаларига визуал моделлаштириш элементларини
киритиш.
Математикани ўрганиш жараёнида визуал моделлаштириш элементларини
когнитив жараёнлар ва натижаларни амалга оширишнинг мазмуни, шакллари ва
воситаларига киритиш катта аҳамиятга эга. Математикани ўқитиш жараёнини бундай
ташкил этиш муаммоси талабалар тафаккурида пайдо бўладиган ғоялар мавзулар,
ҳодисалар ва жараёнларнинг асосий, муҳим, асосий томонларини, шу жумладан,
математик билимларни етарли даражада моделлаштириш орқали акс эттирганда
долзарб бўлади.
E.И. Смирнов янги математик билимларни шакллантиришнинг педагогик
жараёни сифатида математикани ўқитишнинг визуал модели концепциясининг
қуйидаги таркибий қисмларини таъкидлайди:
мақсадни белгилаш (назарий, амалий, услубий модул);
интеграл математик объект моделини намойиш қилиш;
белги ва рамзий воситалар билан ишлаш (моддий ва моддийлаштирилган, идрок
ва идеал);
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
21
рамзий фаолият (моделлаштириш, схемалаштириш, кодлаш, алмаштириш) ва
бошқариш;
перцептив тасвир ва вакилликнинг барқарорлиги учун шароит яратиш.
Математик объектнинг (ёки перцептив тасвирнинг) кўриниши ташхис қўйилган
мақсадни белгилаш асосида уларнинг бирлигидаги идрок, вакиллик, мнемик
жараёнлар омиллари билан белгиланади. Қуйидаги мезонлар математик объектнинг
кўринишининг моҳиятини аниқлайди:
ташхис қўйилган мақсадни белгилаш – математик объектнинг яхлитлиги
(моделлаштириш, кодлаш, схемалаштириш, алмаштириш);
талабанинг математик объектнинг моҳиятини тушуниши (идрокнинг
адекватлиги);
идрок тасвири ва тасвирининг барқарорлиги;
ўрганиш қулайлиги ва муваффақиятига асосланган талабанинг когнитив ва
ижодий фаолияти.
Биринчи ва учинчи мезонлар ўқув жараёнининг белги ва рамзий воситалари
билан ўқув фаолиятининг индикатив асосларини лойиҳалаш билан белгиланади,
иккинчи ва тўртинчи – талабанинг ҳам, ўқитувчининг ҳам белги ва рамзий фаолияти
(ташқи ва ички режа) билдиради.
Математикани ўқитиш жараёнида визуал моделлаштиришнинг барча турларини
тизимли равишда амалга ошириш математик объектларнинг ажралмас тасвирларини
шакллантириш омили, талабаларни ўқитишда илмий билимларга тақлид қилишнинг
ажралмас босқичидир ва шунинг учун математик билимларни ўзлаштиришга ва билим
қобилиятлари ва математик фикрлашни ривожлантиришга сезиларли ҳисса қўшади.
E.И. Смирновнинг таърифига кўра, математикани ўқитишда визуал
моделлаштириш – бу диагностик қўйилган мақсаднинг адекват тоифасини
шакллантириш, муҳим хусусиятларни, муносабатларни, алоқаларни ва ўзаро
таъсирларни моделлаштириш жараёнида талабанинг ички ҳаракатларининг барқарор
натижасидир. Визуал моделни ўрганиш эса идрокнинг нейрофизиологик ва
психологик механизмларига асосланган яхши ўзлаштирилган моделлар, схемалар,
кодлар, алмаштиришларни яратиш жараёнидир.
3. Математиканинг табиий фанлар (иқтисодиёт, физика, кимё, биология) ва
информатика билан билимларни бирлаштириш ва универсал таълим фаолиятини
ривожлантириш асосида фанлараро алоқаларини кенгайтириш ва мустаҳкамлаш.
Фанлараро алоқалар дидактик шарт сифатида белгиланади ва бу ҳолат турли
муаллифлар томонидан турлича талқин этилади. Масалан, фанлараро алоқалар ўқув
жараёни самарадорлигини ошириш учун дидактик шарт бўлиб хизмат қилади;
фанлараро алоқалар табиатда фаолият юритадиган объектив муносабатларнинг
мактаб табиатшунослик фанлари мазмунида изчил акс эттиришни таъминлайдиган
дидактик шарт сифатида.
Фанлараро алоқалар – бу ўқув жараёнининг мазмуни, шакллари ва усулларида акс
эттирилган ва уларнинг чекланган бирлигида таълим, ривожлантириш ва тарбиялаш
функцияларини бажарадиган реал воқеликнинг объектлари, ҳодисалари ва
жараёнлари ўртасидаги синтез, интеграл муносабатларни белгилаш учун педагогик
категория.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
22
Фанлараро алоқалар, биринчи навбатда, уларнинг тузилиши билан тавсифланади
ва субъектнинг ички тузилиши шакл бўлганлиги сабабли, уланишнинг қуйидаги
шакллари ажралиб туради: таркиби бўйича; ҳаракат йўналиши бўйича; йўналтирувчи
элементларнинг ўзаро таъсири усули бўйича.
Фанлараро алоқаларнинг таркиби ўқув материалининг мазмуни, шаклланган
кўникмалар, қобилиятлар ва ақлий операциялар билан белгиланишига асосланиб,
уларнинг биринчи шаклида биз фанлараро алоқаларнинг қуйидаги турларини
ажратиб кўрсатишимиз мумкин:
1) информацион: ўргимчак фактлари, тушунчалари, қонунлари, назариялари,
усулларига кўра;
2) операцион: шаклланган кўникмалар, қобилиятлар ва ақлий операцияларга
мувофиқ;
3) услубий: педагогик усул ва шакллардан фойдаланиш тўғрисида;
4) ташкилий: ўқув жараёнини ташкил этиш шакллари ва усулларига кўра.
Иккинчи шаклда биз объектлараро муносабатларнинг асосий турларини ҳаракат
йўналиши бўйича ажратамиз: бир томонлама, икки томонлама, кўп томонлама.
Объектлараро муносабатларнинг учинчи шаклида вақт омилига кўра қуйидаги
турлар ажратилади:
1) хронологик – бу уларни амалга ошириш кетма-кетлигига мувофиқ уланишлар
(кетма-кет, синхрон, истиқболли);
2) хронометрик — бу мажбурий элементларнинг ўзаро таъсирининг давомийлиги
бўйича уланишлар (маҳаллий, ўрта, узоқ муддатли).
Таркиби бўйича фанлараро алоқалар маълум бир мавзуни ўрганишда бошқа ўқув
фанларидан ўзгартирилган нарсалардан фойдаланилишини кўрсатади. Йўналишдаги
фанлараро алоқалар:
1) бир, икки ёки бир нечта ўқув фанлари кенг фанлараро асосда ўрганилаётган
маълум бир илмий мавзу учун фанлараро маълумот манбаи;
2) объектлараро маълумотлар фақат асосий ўқув фанининг академик мавзусини
ўрганишда қўлланилади ёки бу мавзу бошқа мавзулар, ўқув дастурининг бошқа
фанлари учун маълумотларнинг “етказиб берувчиси” ҳисобланади.
Таълим мавзусида фанлараро алоқаларнинг дидактик моделини яратиш учун
ўқув фанлари мазмунини иккита таркибий ва мантиқий таҳлил қилиш керак: ички ва
ташқи.
Ички – бу ўрганилаётган мавзу мазмунини унинг етакчи позицияларини ва
асосий боғловчи элементларини аниқлаш учун таркибий ва мантиқий таҳлил қилиш.
Ташқи – бу таълим муассасаси ўқув дастурининг бошқа фанларидаги мавзулар
мазмунини таркибий ва мантиқий таҳлил қилиш, уларнинг мазмуни ўрганилаётган
мавзу мазмуни билан бир-бирига мос келиш даражасини аниқлаш ва фанлараро
билимларни аниқлаш.
Бир қатор таълим мавзуларини танлаш мезонлари:
мавзунинг етакчи, фундаментал ғояларини ошкор қилиш учун мавзуларнинг энг
катта аҳамияти.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
23
Математик
билимларни
ва
математиканинг
фанлараро
алоқаларини
иқтисодиётнинг бошқа фанлари ва ахборот-коммуникация цикллари билан
бирлаштириш муҳим рол ўйнайди.
E.Н. Трофимец ўз ишида иқтисодий жараёнлар ва объектларни визуал
моделлаштириш математик билимларни бирлаштириш натижаси деган хулосани
тасдиқлайди. Математик билимларни бирлаштириш воситаси сифатида иқтисодий
вазифалар илгари сурилади, уларни математик билимлар даражасида самарали ва
мақсадли амалга ошириш иқтисодий жараёнларнинг математик модели
концепциясидан фойдаланиш ва фаолият даражасида — иқтисодий жараёнларни
комплекс, интеллектуал сифатида визуал моделлаштириш орқали амалга оширилади.
E.И. Машбиц компьютернинг асосий функцияларидан бири сифатида унинг
асосий функциясини ўрганиш воситаси сифатида кўриб чиқишни таклиф қилади, бу
дастур қуйидаги афзалликларга эга:
оммавий равишда индивидуал тренингни таъминлаш;
муаммоли таълимни ташкил этиш имконияти (масалан, оптимал стратегияларни
топиш муаммоларини ҳал қилишда компьютер билан мулоқот);
ўқитиш мотивациясини кучайтириш ва меҳнатга қизиқишни шакллантириш.
Ўқув жараёнига компьютернинг киритилиши қуйидаги таркибий қисмларнинг
ривожланишига ёрдам беради:
талабаларнинг мустақил ишларининг улушини ошириш, бу маълум даражада
ўсиб бораётган билимларнинг миқдори ва мавжуд ўқиш шартлари ўртасидаги
зиддиятни юмшатади;
талабанинг шахсийлаштирилган моделини ҳисобга олган ҳолда, бу таълим
маълумотларини етказиб бериш тезлигини темперамент билан белгиланадиган
индивидуал фаолият услубига мослаштиришга имкон беради;
ўқув материалини ўрганиш, мустаҳкамлаш ва ўзлаштиришни назорат қилиш
жараёнларини бирлаштириш.
Таълимни ахборотлаштириш жамиятни ахборотлаштиришнинг бир қисми бўлиб,
замонавий жамиятни ахборот сифатида тавсифлашга асос беради. Бу шуни
англатадики, инсон фаолиятининг барча соҳаларида ахборот жараёнларининг роли
ортиб бормоқда, ахборот ва уни ишлаб чиқариш, қайта ишлаш, сақлаш ва фойдаланиш
воситаларига эҳтиёж ортиб бормоқда. Ахборот вақт, энергия, материя каби тоифалар
билан бир қаторда илмий ва фалсафий тоифага айланди.
Ахборотга бўлган эҳтиёжнинг ортиши ва инсон фаолиятида ахборот оқимининг
кўпайиши янги ахборот технологияларининг (ЯАТ) пайдо бўлишига олиб келади.
Таълимга янги ахборот технологияларининг кириб бориши бизни дидактик жараёнга
талабалар маълумот оладиган, уни қайта ишлайдиган ва ундан фойдаланадиган
ахборот жараёни сифатида қарашга мажбур қилади.
Билимларни намойиш этиш шакллари дидактик жараёнда уларни намойиш этиш
воситаларини ва ахборотни қайта ишлаш усулларини, яъни ўқув ва когнитив
операцияларни, ўқитиш ва тарбия усулларини излашни белгилайди.
Компьютердан фойдаланиш турли фанлардан билим ва кўникмаларни ҳар
томонлама қўллаш имконини беради, бу, албатта, уларни мустаҳкамлаш ва
тизимлаштиришга, шунингдек, мустаҳкам онгли кўникмаларга ўтишга ёрдам беради.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
24
Ўқитишда интеграцион функция орқали интрументал дастурларни амалга ошириш
математик аппаратлар ва янги ахборот технологияларидан фойдаланган ҳолда
табиатшунослик жараёнларини моделлаштириш ғояси ва тамойилларига асосланади.
Бундан ташқари, у нафақат оддий репродуктив кўникмаларни миқдорий тўплаш
натижаси, балки ақлий фаолиятидан хабардор бўлиш, билимларни эгаллаш, ишлатиш
ва қўллашда мустақилликни ривожлантириш натижасида ижодий фикрлашни
шакллантиришга ёрдам беради.
Ахборот билан бойитилган таълим муҳитида шахсий таълим траекторияларини
шакллантириш талабаларнинг ўқув жараёнига бўлган қизиқишини ошириб, уларнинг
шахсий ва касбий салоҳиятини юксалтиришда муҳим аҳамиятга эга. Визуал
моделлаштириш элементларини математик тушунчаларни ўрганиш жараёнига
киритиш эса, когнитив жараёнларни фаоллаштириб, билимларни янада мустаҳкам
ўзлаштиришга ёрдам беради. Ахборот технологияларининг таълимдаги татбиқи
фанлараро алоқаларни кучайтириб, таълим самарадорлигини оширади ва таълим
жараёнини индивидуаллаштиришда муҳим ўрин тутади.
References:
1.
Методика и технология обучения математике: курс лекций [Текст]/ Н.Л.
Степанова, Н.С. Подходова, В.В. Орлов и др.// Учебное пособие для студентов. — М.:
Дрофа, 2005. — 274 с.
2.
Мордкович, А.Г., Семенов, П.В. Алгебра и начала анализа. Ч. 1, 2. 10 кл. [Текст] /А.Г.
Мордкович, П.В. Семенов // М.: Мнемозина, 2005.
3.
Мордкович, А.Г., Семенов, П.В. Алгебра и начала анализа. Ч. 1, 2. 11 кл. [Текст] /А.Г.
Мордкович, П.В. Семенов // М.: Мнемозина, 2006.
4.
Мордкович, А.Г., Смирнова, И.М. Математика. 10 кл., 11 кл. [Текст] /А.Г. Мордкович,
И.М. Смирнова // М.: Мнемозина, 2003.
5.
Мортимор, П. Исследование проблемы эффективности школы. Материалы из
книги «Экономика школы и эффективная школа» [Текст] /П. Мортимор // Завуч. —
2001. — №5. — С. 52-58.
6.
Мудрик, А.В. Социальная педагогика [Текст] /А.В. Мудрик // Учебник для ВУЗов.
— М.: Феникс, 2009. — 224 с.
7.
Муравьева, Г.Е. Проектирование образовательного процесса в школе [Текст]/Г.Е.
Муравьева // Диссертация ... доктора пед.наук: 13.00.01. — Шуя, 2003, 400 с.
8.
Новиков, А.М. Методология учебной деятельности [Текст] /А.М. Новиков // М.:
Изд-во «Эгвес», 2005. — 176 с.
9.
Новикова, Т.Г., Прутченков, А.С., Пинская, М.А. Портфолио как форма оценивания
индивидуальных достижений учащихся
[Текст] / Т.Г. Новикова, А.С. Прутченков,
М.А. Пинская // Профильная школа. — № 2, 2004.-с. 48-56.
10.
Ольнева,
А.Б.
Контроль
уровня
профессиональной
математической
компетентности студентов технических университетов [Текст] / А.Б. Ольнева //
Известия высших учебных заведений. Северо-Кавказский регион. Технические науки.
Приложение. - 2004. - N 9. - С. . 282-286.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
25
11.
Осмоловская, И.М. Организация дифференцированного обучения в современной
общеобразовательной школе [Текст] /И.М. Осмоловская // М.: Институт практической
психологии, 1998. — 144 с.
12.
Панов, В.И. Дидактические и психологические основания современных
образовательных систем [Текст] / В.И. Панов// Дополнительное образование. - 2003. -
№6. - С.3-7.
