YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
84
ABBOSIYLAR DAVRIDA ARAB ADABIYOTI
Oxunjanov Abdulhay Fozil o‘g‘li
Toshkent islom instituti “Qur’on ilmlari”
kafedrasi kabinet mudiri
https://doi.org/10.5281/zenodo.13888958
Kirish
Abbosiylar davri (750-1258) arab madaniyati va adabiyotining eng buyuk rivojlanish
bosqichlaridan biri hisoblanadi. Bu davrda arab tilida yozilgan adabiy asarlar, she’riyat, nasr
va ilmiy asarlarning ko’pligi bilan ajralib turadi. Abbosiylar xalifaligining kengligi va xilma-
xilligidan kelib chiqqan holda, arab adabiyoti ushbu davrda keng ko’lamli ijodiy asarlar bilan
boyidi. Bag’dod, Abbosiylar davrining markazi sifatida, ilm-fan, adabiyot va madaniyatning
eng muhim markazlaridan biriga aylandi.
Tarixiy kontekst
Abbosiylar davlatining asoschilari Umaviylar sulolasining kuchli raqibi sifatida paydo
bo’ldilar. Ularning siyosiy markazi Bag’dod shahriga ko’chirilishi, bu shaharni ilm-fan va
madaniyat markaziga aylantirdi. Bu davrda ko’plab ilmiy muassasalar, kutubxonalar va
madrasalar ochildi, bu esa adabiyotning rivojlanishiga xizmat qildi. Arab adabiyotining
kuchayishiga sabab bo’lgan omillardan biri, 8-asrning o’rtalarida boshlangan tarjima harakati
bo’lib, bu harakat Grek, Rim va boshqa madaniyatlarning ilmiy asarlarini arab tiliga o’girishga
qaratilgan edi. Bu jarayon, arab adabiyotini boyitish va ilmiy tafakkurni rivojlantirishga
xizmat qildi.
Adabiyotning rivojlanishi
Abbosiylar davrida adabiyot quyidagi yo’nalishlarda rivojlandi:
1.
She’riyat
: Abbosiylar davrida she’riyat juda mashhur bo’lib, ko’plab shoirlar o’z
asarlarini yaratdilar. Abu Nuvvos, Al-Mutanabbi, Al-Farazdaq kabi mashhur shoirlar o’z
ijodlari bilan tanilgan. She’rda sevgi, tabiat, hayot va falsafiy g’oyalar keng o’rin oldi. She’riyat,
shuningdek, ijtimoiy masalalarni ko’rsatishga, o’z davrining muammolariga e’tibor qaratishga
xizmat qildi.
2.
Nasr
: Proza va hikoya yozuvi ham rivojlandi. Al-Jahiz, “Tuhfat al-Abrar” asarida o’zining
hikoyaviy uslubida yaratgan asarlarida ijtimoiy va madaniy masalalarni ko’tarib chiqdi. Bu
davrda ko’plab hikoyalar va romonlar yozildi, bu asarlar inson tabiatini, ijtimoiy
munosabatlarni va hayotning murakkabliklarini aks ettirdi.
3.
Falsafa va ilm-Fan
: Abbosiylar davrida arab adabiyoti ko’plab falsafiy g’oyalarni o’z
ichiga oldi. Al-Farobiy, Ibn Sino kabi faylasuflar o’z asarlarida ilm-fan va falsafani
birlashtirdilar. Ular, insoniyatning ma’naviy, axloqiy va intellektual rivojlanishi uchun zarur
bo'lgan g’oyalarni ilgari surdilar. Ularning asarlari nafaqat arab adabiyotida, balki butun
dunyo falsafasida muhim ahamiyatga ega.
4.
Tarjima va izohlar
: Greklardan, Rimdan va boshqa madaniyatlardan kelgan ilmiy
asarlarning arab tiliga tarjimasi juda muhim bo’ldi. Bu jarayon, arab adabiyotini boyitish va
ilmiy tafakkurni rivojlantirishga xizmat qildi. Tarjima ishlarida, Al-Ma’mun kabi abbosiya
xalifalari muhim rol o'ynadilar. Ular ilm-fan va adabiyotga katta e’tibor berib, ko’plab ilmiy
asarlarni arab tiliga tarjima qilishni buyurdilar.
5.
Abbosiylar adabiyotining ta’siri
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
85
Abbosiylar davrida yaratilgan adabiy asarlar, arab madaniyatining rivojlanishi va
boshqa madaniyatlar bilan aloqalarini kuchaytirishga yordam berdi. Bu davrda yozilgan
asarlar, arab adabiyoti va madaniyatining rivojiga katta hissa qo’shdi va keyingi avlodlarga
ta’sir ko’rsatdi.
Mashhur adiblar va shoirlar
1.
Al-Mutanabbi (915-965)
: Al-Mutanabbi, asliyati Iroqda bo’lib, o’z zamonining eng
buyuk shoirlaridan biri hisoblanadi. U o’zining maqollari, dostonlari va boshqa badiiy asarlari
bilan mashhurdir. Uning asarlarida ma’rifat, shaxsiy qadriyatlar va ijodiy o’ziga xoslik ko’zga
tashlanadi. Al-Mutanabbining sherlari ko'plab adabiy tanqidchilar tomonidan maqtovga
sazovor bo’lgan va u hali ham arab she'riyatining asosiy namoyandalaridan biri sifatida tan
olinadi.
2.
Abu Nuvvos (756-814)
: Abu Nuvvos, arab adabiyotida eng mashhur va zamonaviy
shoirlardan biridir. U asosan sevgining noaniqligi va hayotning ma’nosi haqida yozgan. Uning
asarlarida islohot va erkin fikr, shuningdek, inson tabiatining murakkabliklari haqida chuqur
tafakkur mavjud. Abu Nuvvosning she’riyatida shaxsiy tajriba va hissiyotlar kuchli
ifodalangan.
3.
Al-Jahiz (776-868)
: Al-Jahiz, adabiyot, falsafa va biologiya sohalarida ko’plab asarlar
yozgan. U ko’plab qiziqarli hikoyalar va nasr asarlari bilan tanilgan. Uning “Kitab al-Buxala”
(Buxalalar kitobi) asari, masxara va satira bilan birga, arab adabiyotida muhim o’rin tutadi. Al-
Jahizning ishlari, shuningdek, hayvonlar va insonlar o’rtasidagi aloqalar va ijtimoiy
muammolarni o’rganishga qaratilgan.
4.
Al-Farazdaq (640-728)
: Al-Farazdaq, o’zining shoirlik qobiliyati va shaxsiy hayoti bilan
mashhurdir. U arab qabilalari o’rtasidagi ziddiyatlar va ularning urushlarini tasvirlab bergan.
Uning she’rlari, asosan, jamoatchilik hayoti, urushlar va kuch munosabatlarini o’z ichiga oladi.
Al-Farazdaq, shuningdek, o’z zamonidagi boshqa shoirlar bilan muloqotda bo'lib, ko'plab
muxlislar to'plagan.
5.
Ibn al-Rumiy (836-896)
: Ibn al-Rumiy, shuningdek, o’zining she’rlari va nasr asarlari
bilan tanilgan. U ko’plab yo’nalishlarda, jumladan, sevgi, tabiiy go’zallik va hayotning
qiyinchiliklari haqida yozgan. Uning asarlari, shuningdek, ijtimoiy va siyosiy masalalarni
yoritishga qaratilgan.
6.
Al-Xansa (575-646)
: Al-Xansa, o’zining ko’plab marosimlarida va fojiali she’rlari bilan
tanilgan. U urushda o’zining ikki akasini yo’qotganidan keyin, ularning xotirasini
abadiylashtirish uchun sherlari orqali ifoda etgan. Uning asarlari, ona va shaxsiy yo’qotish
haqidagi his-tuyg’ularni aks ettiradi.
7.
Al-Suhravardi (1155-1191)
: Al-Suhravardi falsafa, tasavvuf va adabiyot sohalarida
tanilgan. Uning asarlarida ma’rifat, ilohiyot va inson ruhining o’rni haqidagi g’oyalar mavjud.
U ko’plab falsafiy asarlar yozgan va o’z zamonida tasavvufiy fikrlarni rivojlantirgan.
Xulosa
Abbosiya davri arab adabiyotining eng qudratli davri bo'lib, bu davrda yaratilgan asarlar
bugungi kunda ham o'rganilmoqda va yuqori baholanmoqda. Ushbu davrda amalga oshirilgan
adabiy, ilmiy va madaniy yangiliklar, arab madaniyatining rivojlanishiga va butun dunyo
madaniyatiga o’z ta’sirini ko’rsatdi. Abbosiya davri, nafaqat arab adabiyotining, balki butun
islom madaniyatining eng yuksak cho'qqisi sifatida qabul qilinadi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
86
References:
1.
Al-Khuli, Ahmad. Arabic Literature: A Critical History. Cairo: Dar Al-Shorouk, 2005.
2.
Dhanani, A. R. The Abbasid Revolution: A Historical Overview. London: Routledge, 2012.
3.
Fakhry, Majid. A History of Islamic Philosophy. New York: Columbia University Press,
2004.
4.
Ghabban, Mohammed. Abbasid Poetry: The Influence of Social and Political Change.
Beirut: Al-Mu'Assasa Al-Arabiya, 2010.
5.
Hourani, Albert. A History of the Arab Peoples. Cambridge: Harvard University Press,
1991.
