YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
58
TURAQLI EKONOMIKALIQ ÓSIWDI EKONOMETRIKALIQ ANALIZLEWDIŃ
ÁHMIYETI
Abdiramanov Ruslan Abdiramanovich
Qaraqalpaqstan Respublikası Investiciyalar,
sanaat hám sawda ministrligi bólim baslıǵı
https://doi.org/10.5281/zenodo.13868171
Annotaciya:
Maqalada turaqlı ekonomikalıq ósiwdi ekonometrikaliq analizlewdiń
áhmiyeti haqqında sóz etildi, Ózbekstan ekonomikasınıń turaqlı ósiwin támiyinlew menen
baylanısli usınıslar berildi.
Gilt sózler:
Ekonomikalıq ósiw, ekonomikanı modernizaciyalaw, investiciya,
diversifikaciya, integraciya, infrastruktura.
Ekonomikalıq ósiwdiń statistikalıq analiziniń tiykarın, ekonomikalıq ósiw hám ósiw
faktorları arasında qanday baylanıslı formaları bar, bul baylanıslılıq formalarınıń eń
áhmiyetlileri qaysı hám olar basqalarınan nesi menen parıqlanıwın anıqlaw quraydı.
Ekonomikalıq ósiw hám onıń ayırım bólimlerindegi baylanıslılıq tómendegi
ózgesheliklerge iye boladı. Birinshiden olar bir-birin talap etıw ózgeshelikine iye; ekonomikalıq
ósiw ulıwma hár tárepleme ósiw nátiyjesi bolıp tabıladı sol sebepli de xojalıq rawajlanıwı pútkil
ekonomikalıq ósiwdi belgileydi. Ekinshiden bular bir mártelik baylanıslılıq bolıp tabıladı,
sebebi ekonomikalıq ósiw tárepleri sırtqı faktorlar esaplanbaydı.
Sebep-aqıbet tiykarǵı orın tutatuǵın nizamlıqlar tiykarında ekonomikalıq ósiw hám onıń
ayrıqsha tárepleri menen baylanıslılıqtı analiz etıw jaqsı nátiyje bermeydi. Sebebi bul
nizamlıqlarda sebep-aqıbetten tısqarı, waqıt boyınsha waqıyalardıń izbe-izligi de zárúrli
áhmyetke iye boladı. Ekonomikalıq ósiw hám onıń baǵdarları arasındaǵı baylanıslılıqtı
kórsetiw ushın bir waqıtta birgelikte bolıp ótetuǵın waqıyalar nizamlıqlarınan paydalanıw
gózlengen nátiyjeni beredi. O.Langedıń aytıp ótkenindey birgelikte hám bir waqıtta júzege
keliwshi baylanıslılıq, strukturalardı ózgertiwshi waqıya hám nizamlıqlarǵa tiyisli boladı.
Analiz etiletuǵın baylanıslılıqtıń bir waqıtta hám birge júz beriwine tiykarǵı itibardı
qaratqan halda, analizdiń ekonomikalıq ósiw baǵdarların, sebep-aqıbet tiykarında emes, bálki
strukturalıq ózgerisler tiykarında ámelge asıratuǵın usılınan paydalanıw maqsetke muwapıq
boladı.
Strukturalıq analizde, ekonomikalıq ósiwdiń baǵdarları arasındaǵı qatnaslar hám
muǵdarlıq, hám sapalıq tárepten tekseriledi. Bunda ekonomikalıq ósiwdiń baǵdarları
arasındaǵı qatnaslardıń rawajlanıw dárejelerinde hám basqıshlarında saqlanıp qalıw yamasa
qalmawın anıqlawdan ibarat. Bunnan tısqarı ámeldegi qatnaslardı turaqlastırıw, ózgeris
jaǵdayların anıqlaw hám baǵdarların ekonomikalıq ósiw tárepine baǵdarlanıwı kerek.
Elimizdegi ekonomikalıq ósiwdi ózinde sáwlelendiretuǵın kórsetkishler Rawajlanıw
strategiyasınıń tabıslı bolıwın, ekonomikalıq reformalardı tereńlestiriw hám mámleketti
rawajlandırıwdıń baslı baǵdarlarında erisilgen tabıslardıń ámeliy kórinisi bolıp tabıladı.
Ekonomikalıq ósiwdi támiyinlew ekonomikalıq reformalardıń barlıq baǵdarlarında ámelge
asırılıp atırǵan ilajlar menen bekkem baylanıslı.
Ekonomikanı modernizaciyalaw hám texnikalıq jańalaw processlerine qaratilǵan
investiciyalar (atap aytqanda shet el investiciyaları) kólemin kóbeytiw, eksport kólemin asırıw
hám onıń quramın jetilistiriw, ekonomikaǵa salıq jugin kemeytiw, mámleket byudjeti
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
59
qárejetlerin jáne de optimallastırıw, bank sisteması turaqlılıǵın bekkemlew, banklerdiń
kreditlew potencialın asırıw boyınsha ilajlar turaqlı ekonomikalıq ósiwge erisiw ushın faktor
boladı.
Mámleketimiz ekonomikasınıń tábiyiy qásiyetleri, onıń mineral hám shiyki ónim,
jumısshı kúshi resursları menen jaqsı támiyinlengenligi, ekonomikamızdıń shet el
mámleketleri ekonomikasına tereń integraciyalasqanligi, jáhán pandemiyası ekonomikalıq
daǵdarısınıń óz tásir kúshin ele joǵatpaǵanlıǵın esapqa alǵan halda Ózbekstan ekonomikasınıń
turaqlı joqarı ósiw pátlerin támiyinleytuǵın jollar retinde tómendegilerdi sanap ótiwimiz
múmkin:
✓
Islep shıǵarıwdı modernizaciyalaw, texnikalıq jańalaw hám diversifikaciyalaw
jumısların dawam ettiriw;
✓
Sanaat ónimleri arasında joqarı bolǵan ónimler túrin kóbeytiw hám sapa tárepinen
xalıq aralıq talaplarǵa juwap beretuǵın dárejege jetkiziw;
✓
Awıl xojalıǵında ekonomikalıq reformalardı tereńlestiriw, awıl xojaliǵi shiyki zatın
tereń qayta isleytuǵın hám básekiles ónimler óndiriwshi jergilikli sanaat kárxanaları iskerligin
rawajlandırıw, azıq-awqat qawipsizligi máselelerin sheshiw ushın awıllarda bekkem baza,
infrastruktura hám kommunikaciyalardı jaratıw;
✓
Aktiv investiciya siyasatın alıp barıw, zárúrli strategiyalıq áhmiyetke iye joybarlardı
ámelge asırıw, tiykarǵı kapitalǵa baǵdarlanǵan investiciyalar kólemin, dáslep tuwrıdan-tuwrı
shet el investiciyalardı tartıw esabınan asırıw;
✓
Ekonomikada salıq júgin kemeytiw, nátiyjede payda bolǵan bos pul qarjların aqılǵa say
qayta bólistiriw;
✓
Kishi biznes hám jeke isbilermenlikti, xizmet kórsetiw hám servis tarawın
rawajlandırıwdı xoshametleytuǵın ilajlardı dawam ettiriw hám bunıń nátiyjesinde onıń JIÓdegi
úlesin jáne de asırıw;
✓
Ekonomikanı turaqlı rawajlandiriwdiń zárúrli faktorı retinde xalıq bántliginiń
támiyinlew, dáramatlar, tutınıw byudjeti hám ulıwma, turmıs dárejesin turaqlı asırıw, tutınıw
talabın asırıwdı xoshametlew;
Juwmaq retinde tómendegi usinislardi beriw orınlı:
✓
Ekonomikalıq ósiwdiń joqarı pátlerin támiyinlew boyınsha ekonomikada strukturalıq
ózgerislerdi joqarı pát penen dawam ettiriw;
✓
Mámleketimiz ekonomikasınıń eń zárúrli tarmaqları esaplanǵan sanaat, xizmet
kórsetiw hám servis tarawı, awıl xojalıǵın jáne de rawajlandırıw hám olar arasındaǵı
kooperacion baylanıslardı bekkemlew;
✓
Xalıq bántligi hám dáramatları dárejesiniń asıwın támiyinleytuǵın kishi biznes hám jeke
isbilermenlikti jáne de qollap-quwwatlaw, olarǵa beriletuǵın kredit sistemaların jáne de
ápiwayılastırıw hám de olardıń iskerligine tosqınlıq etiwshi hár qıylı faktorlardı saplastırıw;
✓
Ekonomikalıq turaqlılıqtı támiyinlep turıw ushın mámleketimiz ekonomikalıq
kórsetkishlerin makroekonomikalıq hám ekonometrikalıq modeller tiykarında kóbirek hám
anıqlaw analiz qılıwdı kóbeytiw kerek.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
60
References:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 28.01.2022 yilda qabul qilingan 2022 — 2026-
yillarga mo‘ljallangan “Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi” to‘g’risidagi qarori.
2.
Berkinov.B.B.,Mamatova F.X. “Makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlash yo‘llari”.Risola.
T.”TDIU”,2011.-60 b.
3.
Berkinov.B.B., Axmedov U.Q., “Uy xo‘jaliklari rivojlanishi va oila daromadlarini oshirish
istiqbollari”.T- “Fanvatexnologiya”,2013.-144.b
4.
Shodiyev T.Sh., Xakimov T.X., Boltaeva L.R., Ishnazarov A.I., Nurullayeva Sh.. Muminova
M.A. “ Ekonometrika” (o‘quv qo‘llanma). —Т.: TDIU, 2007.-178-bet).
