YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
20
BIYZARÍLÍQ JÍNAYATLARÍNIŃ SEBEPLERI, SHÁRT-SHÁRAYATLARÍ HÁM
PROFILAKTIKASÍ
Oraqbaev Erpolat Temirbay ulı
QMU “Jınayat huqıqı, procesi hám kriminalistika” kafedrası stajyor oqıtıwshısı
https://doi.org/10.5281/zenodo.13858941
Annotaciya:
Bul maqalada jámiyet tártibine qarsı jınayatlar toparına kiriwshi biyzarılıq
jınayatlarıniń sebepleri, shárt-shárayatlarí hám profilaktikasí túsinigi, olardıń túrleri,
puqaralardıń huqıq hám erkinliklerine qáwip salıw dárejesi hár tárepleme úyreniledi, sonday-
aq bul jınayatlar yuridik analiz etiledi.
Gilt sózler:
biyzarılıq, profilaktika, huqıqbuzarlıq, jınayat, shaxs, neytrallasıw, individ,
psixologiya, psixika.
Ádebiyatlarda belgilengenindey, jınayatlardıń anıq túrleri, taypaları hám gruppalarınıń
hádiysesi hám profilaktikası retinde jınayatshılıqtı aldın alıwdıń tiykarǵı prinсipleri kóp
waqıtlardan berli mámleketimiz kriminologları tárepinen islep shıǵılıp, tiyisli teoriyalıq
tiykarlar jaratılǵan. Jınayatshılıqtıń aldın alıw hám jınayatlar profilaktikası máselelerin
úyreniwdiń ilimiy bazası bolıp kóplegen ilimpazlardıń isleri esaplanadı.
Insan minez-qulqınıń baǵdarı onı turaqlı qorshap turıwshı social ortalıq tásiri astında
qáliplesedi. Mine sol sebepli de jınayatlar profilaktikasınıń tiykarǵı obyektin ajırata turıp, biz
onı shaxs jáne social ortalıq birligi retinde tariypleymiz. Biz bul jerde «shaxs - ortalıq»
múnásibetlerin názerde tutamız.
Biyzarılıq profilaktikasında tiykarǵı rol ishki isler organlarına tiyisli bolıp, olardıń óz
xızmetleri birinshi náwbette, jámiyetke ashıqtan-ashıq húrmetsizlikte kórinetuǵın jámiyetlik
tártipti qopal túrde buzılmawına, puqaralarǵa kóshe topılısları islenbewine, kúndelikli
turmısta hám bos waqıtta islenetuǵın qılmıslardı saplastırıwǵa qaratıladı
1
.
Operativ-qıdırıw túrindegi ilajlar járdeminde biyzarılıqtıń sebepleri hám sharayatları da
saplastırıladı, eń tiykarǵısı bolsa - onı rejelestirgen hám tayarlaǵan shaxslar anıqlanadı.
Negizinde, gáp profilaktikanıń operativ-qıdırıw iskerligi menen qosılıp ketiwi haqqında barıp
atır. Barlıq háreketler aqır-aqıbette, biyzarılıqtıń aldın alıwǵa baǵdarlanadı.
Biyzarılıq profilaktikasınıń shólkemlestirilgen tiykarı boyınsha ayrıqsha kózqarastan
huqıqıy tártipke salıw mashqalası esaplanadı. Bul jerde u’sh tiykarǵı másele sheshiliwi kerek:
profilaktikanı ámelge asırıwshı shaxslardıń huqıq hám minnetlemeleri; profilaktika ilajları
ámelge asırılıp atırǵan adamlardıń huqıq hám minnetlemeleri; jınayat jábirleniwshileriniń
huqıq hám minnetlemeleri anıqlanıwı kerek. Arnawlı organlar tárepinen ámelge asırılatuǵın,
biyzarılıqtı aldın alıwǵa qaratılǵan qánigelestirilgen iskerlik arnawlı profilaktika ilajları
esaplanadı.
Ol biyzarılıqqa jol qoymawg’a arnawlı qaratılǵan ilajlardı óz ishine aladı. Bunday ilajlar
basqa profilaktikalıq ilajlardan óziniń arnawlı mólsherlengenligi hám ayrıqsha maqsetke
jóneltirilgenligi menen ajralıp turadı: biyzarılıqtıń aldın alıwda bul ayrıqsha áhmiyetke iye
boladı. Aytıw múmkin, biyzarılıqtıń arnawlı profilaktikası ózinde áyne hám arnawlı bunday
1
Жиноят хукуки. Умумий кисм. Дарслик. / М.А.Абдухоликов, Б.Д.Ахроров ва бошк. М.Усмоналиев
умумий тахрири остида.
-
Т.: Адолат, 2000.
-
Б.71-83.;
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
21
tásiriniń obyekti - áyne biyzarılıq ajıratılǵanda tásir qılıw subyektin anıqlastırıwdı ańlatadı.
Biraq anıq jaǵdayda onı ámelge asırıw tek ǵana ishki tásir (bir mekeme sheńberinde, mısalı
ishki isler organları), bálkim sırtqı tásir (birden-bir huqıqtı qorǵaw sistemasına prokuratura
hám sud, IIM hám ádillik shólkemleri hám t.b. kiredi) da zárúr bolǵanda biyzarılıqtı aldın alıwǵa
qaratılǵan boladı. Basqasha aytqanda, usı organlar, xızmetler hám bólimlerdiń kúshleri
biyzarılıqqa jol qoymawǵa jóneltirilgen maqsetli profilaktikalıq iskerlikke qaratıladı.
Biyzarılıqtı aldın alıwdıń ulıwmasociallıq ilajlarınıń ayrıqsha ózgesheligi sonnan ibarat ol
unamsız hádiyseler, sol atap aytqanda tikkeley biyzarılıqtı aldın alıwǵa jóneltirilmeydi, tek ǵana
bul iskerlikke kómeklesedi. Negizinde, ulıwmasociallıq aldın alıw ilajları jınayat isleniwine jol
qoymawǵa, yaǵnıy arnawlı aldın alıwǵa tuwrı hám tikkeley qaratılǵan barlıq sharalar
kompleksiniń bazası bolıp xızmet etedi. Biyzarılıq - ayrıqsha social haqıyqatlıq, sonday eken,
oǵan qarsı gúresiw jolları social-huqıqıy isler salasında jatıwı kerek, onıń natiyjeliligi bolsa
kóbinese social mashqalalardıń tabıslı sheshiliwine baylanıslı boladı. Bul biyzarılıqtıń hám
ulıwma, hám individual profilaktikasına tiyisli bolıp tabıladı.
Ulıwma profilaktikada jámiyet aǵzalarına minez-qulıq qaǵıydaları (normaları)
haqqındaǵı túsinikler jetkiziledi, jınayıy minez-qulıq jazalanıwı haqqındaǵı fakt ayrıqsha
belgilenedi.
Biyzarılıqlarǵa kelsek, bul jınayatlardıń ulıwma jaǵdayında tómendegishe kórinis alǵan:
bul - hám óz mápleri, hám taǵı basqa shaxslar mápine jámiyetke qarsı turmıs tárizin keshirip
atırǵan ayrıqsha shaxslarǵa sistemalı ámelge asırılatuǵın tiyisli tásirler; yamasa biyzarılıqlar
profilaktikası - bul jınayatlardıń sebepleri hám sharayatların anıqlaw, úyreniw hám saplastırıw
(neytrallastırıw), jámiyetke qarsı turmıs tárizin keshirip atırǵan hám biyzarılıqqa beyim
shaxslardı anıqlaw hám analiz qılıw, bul adamlardıń tiyisli dizimin júrgiziw hám olarǵa zárúr
tásir kórsetiw sıyaqlı sharalardı óz ishine aladı. Biyzarılıqlardıń profilaktikası - bul jámiyetlik
tártip, jámiyet qáwipsizligin támiyinlewge xızmet etiwshi hám maqsetke jóneltirilgen sharalar
sistemasın ámelge asırıwǵa hám tiyisli jınayıy topılıslardı jol qoymawdan ibarat bolǵan social
profilaktikanıń bir kórinisi. Profilaktika teoriya túri retinde de hám ámeliyat túri retinde de
kórip shıǵilıwı múmkin. Etikalıq (ádepsiz minez-qulqqa jol qoymaw), ulıwma huqıqıy
profilaktikalar (keń mániste huqıqbuzarlıqlardıń aldın alıw) haqqında pikir juritse de boladı.
Eń keń túsinik bolsa bul social profilaktika bolıp tabıladı. Profilaktikanıń túrleri hám baǵdarları
júdá kóp.
Biraq biyzarılıqlar profilaktikasına qaytamız: ulıwma profilaktika sheńberinde túrli
tarawlar hám jónelisler ajratıladı: jınayıy-huqıqıy taraw, jınayat-processual, jınayat-orınlaw,
kriminologiyalıq hám t.b. Bunnan tısqarı, bul jerde ulıwma social profilaktika iskerligi ushın
úlken maydan bar, mısalı: etikalıq profilaktika, psixologiyalıq, pedagogikalıq, medicina
(sonday-aq, psixiatrik) hám t.b. Buǵan huqıqtı qorǵaw organlarınıń ulıwma profilaktikalıq
iskerligin de kirgiziw múmkin. Barlıq jaǵdaylarda ǴXQdan aktiv paydalanıladı. Kórsetilgen
sheńberde jınayatlardan jábir kórgenlerge tiyisli bolǵan ulıwma viktimologiyalıq profilaktika
haqqında oylaw da múmkin. Bulardıń barlıǵı mámleket dárejesinde, mámleket hám jámiyettiń
júdá keń kólemdegi jumısı esaplanadı. Bunday profilaktika ilajları mámlekettiń barlıq xalqına
tiyisli esaplanadı, biraq jınayatlardıń ayrıqsha qásiyetlerin esapqa alıp itibar áyne anıq jınayıy
qılmıslarǵa qaratıladı.
Biyzarılıqtıń ulıwma profilaktikası jámiyet aǵzalarına ulıwma aldın alıwǵa qaratılǵan
sharalar menen tásir etiwge qaratılǵan haqıyqattan da orınlanatuǵın is, yaǵnıy toqtatıp turıw
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
22
sharası bolıp tabıladı. Basqasha aytqanda, xalıqqa biyzarılıq ushın jınayıy huqıqıy tártipte
jazalanbaw ushın ózin qanday tutıw kerekligi haqqındaǵı xabarlar «jiberiledi».
Ayırım avtorlar ulıwma profilaktika jınayatshılar psixologiyasına qaraǵanda, kóbirek
nızamǵa boysınıwshı adamlardıń psixologiyasına tásir kórsetedi, dep esaplaydı.
Biyzarılıqlardıń sanın kemeytiwdi gózleytuǵın profilaktikanıń ulıwma ilajların ámelge
asırıw, baribir, bir tárepten, adamlardı usı jınayatlardı islewden tıyıp turadı, basqa tárepten
bolsa, puqaralardı biyzarılıq jábirleniwshisi bolıwdan saqlaydı.
Biyzarılıq ushın juwapkershilikke tartılǵan shaxslarǵa tiyisli maǵlıwmatlarǵa kóre
olardıń 28% «ulıwmalıq aldın alıw» túsinigin ulıwma bilmeydi, 47% bul ilaj basqa shaxslar
ushın belgilengen dep esaplaydı, 25% bolsa, bul olardı uslap turǵan, biraq jaǵday olardan
artıqlaw bolǵanlıǵın aytadı.
Biyzarılıq ushın sudlanǵan recidivistlerden ótkerilgen soraw nátiyjeleri birqansha
basqasha, biraq olar da arnawlı hám ulıwma aldın alıwdıń natiyjeliligi haqqında kem biledi. Bul
jerde biyzarılıqtıń ulıwma aldın alıw ideyası tek ǵana jınayat nızamshılıǵı, sudtıń húkmi hám t.b
sheńberinde emes, bálkim jınayatlardı ashıwda, basqasha aytqanda, jazanıń anıqlıǵın
támiyinleytuǵın barlıq sharalarda óz kórinisin tabadı.
Individual profilaktika mudamı shaxs penen baylanıslı boladı. Jeke dárejede dep
atalatuǵın profilaktika ushın hár bir anıq shaxs penen islewdiń ayriqshalıǵında kórsetilgen
bólek ayrıqshalıqlar xarakterli bolıp tabıladı. Usı dárejede shaxs hám individual minez-qulıqqa
tiyisli tek individual profilaktika tásir ilajları kóriledi. Ulıwma profilaktika ilajları bir qansha
keń hám onsha anıq emes. Individual profilaktika bolsa - bul mudamı anıq hám arnawlı bir
shaxslarǵa jóneltirilgen boladı, taǵı jınayıy minez-qulıqqa tiyisli bolǵan barlıq ámeliy
juwmaqlar hám nátiyjeler anıqlastırıladı. Bul jerde ulıwma hám individual profilaktikalar
ortasında qarama-qarsılıq joq
2
.
Biyzarılıqtı aldın alıw, oǵan jol qoymaw bul eń tiykarǵı wazıypa esaplanadı. Biraq
biyzarılıqtıń aldın alıw ushın áwele, jınayıy turmıs tárizin keshirip atırǵan shaxslardı anıqlaw
zárúrli áhmiyetke iye. «Ámeliyatta jınayatlardıń profilaktikası ámelde eki jaǵdayda óz ornına
iye: unamsız ózgeshelikler jaǵdayında bolǵanda hám bunday jaǵdaylar ele óz ornına iye
bolmaǵan hám olardıń payda bolıw múmkinshiligi payda bolǵanda». Biraq bul unamsız
ózgesheliklerdi anıqlaw, bul ózgesheliktegi shaxslardı anıqlaw, bul shaxslardı dizimge qoyıw,
keyin bolsa, olarǵa qarata profilaktika ilajların qollaw boyınsha ilajlardı ótkeriw múmkin. Bul
jerde shaxstıń «social ádepsizligi dárejesi», onıń social tájiriybesi, jınayıy baylanısı hám sol
sıyaqlılar esapqa alınadı.
Ámeliyattı úyreniw biyzarılıq profilaktikasın erte baslaw ushın xabar bolıp, insannıń
jámiyetke qarsı qılmısı, jınayıy háreketlerge umtılıw rawajlanıwı hám jınayıy qılmısqa alıp
keliwshi ulıwma onıń huqıqqa qılap minez-qulqı bolıwı múmkin.
Baqlawlar sonı kórsetedi, jınayıy turmıs keshirip atırǵan shaxslar áyne sonday tárzde
biyzarılıqqa «kirip qaladı». Ámeliyat analizi bunday adamlardıń huqıqbuzarlıǵı profilaktikası
baslaw ushın tiykar bolıp jınayıy iskerlik penen shuǵıllanap atırǵan adamlardıń olarǵa unamsız
tásiri, olardıń ózleriniń nızamǵa tıńlaǵısh turmıs keshirip atırǵan basqa shaxslarǵa tásiri bolıwı
múmkinligin kórsetedi. Bul jerde fakttıń ózi zárúrli – múmkinshilik bar, endi biyzarılıqtıń
tikkeley aldın alıw zárúr.
2
Косарев И.И. Хулиганство и хулиганские побуждения как уголовноправовой феномен: Автореф... канд. юрид.
наук : 12.00.08.-М.: ФГБОУ ВПО МГЛУ, 2012. - С. 20
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
23
Biyzarılıq payda bolıwı baslanıwın anıqlaw ushın erte kesellikti anıqlaw, yaǵnıy
prognostikalıq maǵlıwmat zárúr esaplanadı. Ámeliyat xızmetkerlerine biyzarılıqtı baslanıw
basqıshında hám hátte pisip jetilgen waqıtta aldın alıw hám toqtatıw jaqsı nátiyje beriwi jaqsı
málim. Biraq bul baslanǵısh basqısh kóbinese anıqlanbaydı.
Ol haqqında biyzarılıqtı joybarlaw yamasa tayarlıq basqıshında ǵana málim boladı. Jınayıy
minez-qulıqtı belgilew waqıtında anıqlanbaǵanda bul ulıwma keshikkan profilaktika jumısları
ekenligin ańlatpaydı. Ilimpazlardıń aytıwına qaraǵanda, jınayatlar profilaktikası ushın kóp qırlı
funkciyalar tán bolıp: qáwipsizlik etiwshi, tártipke salıwshı, tárbiyalaytuǵın hám t.b. Olardıń
barlıǵı óz-ara baylanıslı. Olardan hár biri óziniń rolin atqaradı.
References:
1.
Andreeva I.A. Kvalifikatsiya ubiystv, sovershennıx pri otyagchayuщix obstoyatelstvax.
SPb.:YUridicheskiy sentr Press 1998. - S. 32.
2.
Averyanova T.V., Belkin R.S., Koruxov YU.G., Rossiyskaya E. R. Kriminalistika. Uchebnik
dlya vuzov. Pod red. Zaslujennogo deyatelya nauki Rossiyskoy Federatsii, professora R. S.
Belkina.- M.:Izdatelstvo NORMA, 2000.-S.812.
3.
Bakunov P. Ayb jinoyat sub’ektiv tomonining zaruriy belgisi sifatida. Wquv kullanma.
Toshkent. “Adolat”. 2006. -B. 30.
4.
Borodin S.V. Prestupleniya protiv jizni. - SPb.: YUrid. sentr Press, 2003. - S. 168-169
5.
Borzenkova G.N., Komissarova V.S. Kurs ugolovnogo prava. T.Z.M., 2002. - S.127.
6.
Borisov V.I., Kuts V.N.. Prestupleniya protiv jizni i zdorovya: voprosı kvalifikatsii. - Xarkov.,
1995. -S.12
7.
Veliev I. .Obekt posyagatelstva i kvalifikatsiya prestupleniy.-Baku.: Elm. 1993.
8.
Gauxman L.D.Kvalifikatsiya prestupleniy: zakon, teoriya, praktika. - M.: AO «Sentr
YUrInfor», 2003. -S.165.
9.
Gegel G. Xukuk falsafasi. - M., 2007. - B.89-165.
10.
Dmitrieva T.F. Taktika i metodika rassledovaniya nasilstvennıx prestupleniy : uchebnoe
posobie / T.F. Dmitrieva, I.A. Alximina. - Vitebsk : VGU imeni P.M. Masherova, 2016. - C.363.
11.
Dyadkin D.S. Teoretichiskie osnovı naznacheniya ugolovnogo nakazaniya:
algoritmicheskiy podxod. -SPb.: izdatelstvo R.Aslanova “YUridicheskiy sentr press”, 2006. - S.
296.
12.
Daily News (London), Tuesday April 24. 1894.
13.
Junushova G.B.Ugolovnaya otvestvennost za xuliganstvo po zakonodatelstvu Kırgızskoy
Respubliki: uchebnoe posobie / pod obщ.red. L.CH.Sıdıkovoy. - Bishkek: KRSU, 2014.-S.21.
14.
Jinoyat huquqi. Umumiy qism. Darslik. / M.A.Abduxolikov, B.D.Axrorov va boshk.
M.Usmonaliev umumiy taxriri ostida.
-
T.: Adolat, 2000.
-
B.71-83.;
15.
YAkubov A.S. Terioticheskie problemı formirovaniya pravovoy osnovı ucheniya
oprestupleniy: predposılki realnost, prespektivı.
-
T.: Akademiya MVD Respubliki Ózbekiston ,
2001.
-
S.98-100.
16.
Usmonaliev M. Jinoyat huquqi (Umumiy qism). - T.: YAngi asr avlodi, 2005. - B. 165-191.
