YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
103
SHAXSDA PSIXOLOGIK BARQARORLIKNI NAMOYON BO‘LISH
XUSUSIYATLARI
Atajanov Jahongir Baxtiyarovich
Xorazm viloyati Xiva tumani IIB boshlig‘ining
ma’naviy-ma’rifiy ishlar bo‘yicha o‘rinbosari
https://doi.org/10.5281/zenodo.13846136
Ma’lumki, barcha ichki va shaxslararo muammolar, nizolar va inqirozli vaziyatlar stress
va depressiyaga olib kelmaydi. Bu barqaror kayfiyat va ichki uyg‘unlikni saqlashga imkon
beradigan shaxsning psixologik barqarorligi kabi hodisa sifatida ko‘rsatiladi. Shaxsning bu
sifati bir nechta jihatlarni o‘z ichiga oladi, ular orasida qat’iyatlilik, muvozanat, mavjud qiyin
vaziyatlarga qarshilik ko‘rsata olishi bilan ajralib turadi. Bu insonga hayot qiyinchiliklariga,
vaziyatlarning noqulay bosimiga dosh berishga, sog‘lig‘ini va turli sinovlarda ishlash
qobiliyatini saqlab qolishga imkon beradi [1]. Rus psixologiyasida psixologik barqarorlik,
qiyin va ekstremal hayotiy vaziyatlar muammosi Yu.V.Shcherbatыx, D.A.Leontev, N.V.Grishina,
K.Muzdibaev, T.L.Krukova, L.V.Kulikov, I.P.Shkuratova va boshqalar tomonidan ishlab
chiqilgan.
A.Reberning lug‘atida “barqaror” tushunchasi xulq-atvorga nisbatan ishonchli va izchil
bo‘lgan shaxsning o‘ziga xos xususiyati sifatida tushuniladi. Unga psixologiyada bir nechta
ma’noga ega bo‘lgan «beqaror” tushunchasiga nisbatan qarshi turadi. Ulardan ba’zilari
quyidagi mazmunli qatorlarni o‘z ichiga oladi: bu tartibsiz va oldindan aytib bo‘lmaydigan
xulq-atvorlar hamda kayfiyat modellarini namoyish etadigan shaxs; nevrotik, psixotik yoki
boshqalar uchun xavfli bo‘lgan xatti-harakatlarni namoyish etishga moyil bo‘lgan shaxs [3].
Shaxsning psixologik barqarorligi doimo olimlarning diqqat markazida hamda ularning
tadqiqot predmeti bo‘lib kelgan. Haqiqatdan ham bu shaxsiy sifatning saqlanishi
muvaffaqiyatli o‘zini o‘zi rivojlantirish va uning atrofidagi voqelikning kafolati hisoblanadi.
Shu o‘rinda psixologiyaning turli sohalarda shaxsning psixologik barqarorligini qanday
ekanligini tahlil qilish maqsadga muvofiq.
Yo‘nalishlarning birinchisi – Geshtalt psixologiyasi (K.Levin, F. Xoppe), u maqsadlarni
qurish nuqtai nazaridan shaxsning barqarorligini ko‘rib chiqadi. Ushbu maqsadni belgilash
vaziyatli va global bo‘lishi mumkin. Demak, ma’lum bir hayotiy intilish va maqsadlarga ega
bo‘lgan inson ishonch bilan harakat qiladi. O‘z kuchini vaqtinchalik va vaziyatli
qiyinchiliklarga sarflamaydi.
Yana bir yo‘nalish gumanistik psixologiya bo‘lib, uning vakillari E.Bern, K.Rojers va
boshqalar hisoblanadi. Ular psixologik barqarorlikni o‘zlarining konsepsiyasi doirasida ko‘rib
chiqadilar. Bu nazariyaga ko‘ra, inson hayot davomida yangi tajriba va bilimlarni o‘zlashtirgan
holda o‘zining ideal qiyofasiga intilishi natijasida harakat qiladi va rivojlanadi. Bu yo‘nalish
psixologik barqarorlik, asosan, shaxsning rivojlanishidagi muvaffaqiyati va o‘ziga ishonchiga
bog‘liq degan fikrni isbotlaydi. Bundan tashqari, hayot jarayonida himoya mexanizmlari va
qiyinchiliklarni bartaraf etish usullari majmuasi shakllanadi. Bu sizga ichki noqulaylikdan
xalos bo‘lishga va o‘zingizni tashqi ta’sirlardan himoya qilishga imkon beradi. Bularning
barchasi insonni xavfsizlikka bo‘lgan ehtiyojini ta’minlaydi.
Rus psixologiyasida (V.M.Bexterev, I.P.Pavlov) shaxsning psixologik barqarorligi
masalasi asab tizimining faoliyati, har bir shaxsning fiziologik xususiyatlari, asab tizimining
ongsiz va ongli ko‘rinishlari nuqtai nazaridan ko‘rib chiqiladi hamda o‘rganiladi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
104
Shaxsning psixologik barqarorligi konsepsiyasiga muvofiq, hissiy barqarorlik hodisasi
ham mavjud bo‘lib, u turli noqulay omillar ta’sirida inson psixikasining yuqori faolligini saqlab
turish qobiliyatini nazarda tutadi. Ayniqsa, bu xususiyat ekstremal holatlarda namoyon
bo‘ladi. Bunday holatlar kundalik hayotda ham, kasbiy faoliyatda ham paydo bo‘lishi mumkin
va ayniqsa tibbiyotda, harbiy ishlarda va tashkiliy boshqaruvda keng tarqalgan.
Insonning psixologik barqarorligining bir necha jihatlari mavjud. Psixologik
barqarorlikning uch jihati oldinga chiqadi: chidamlilik, barqarorlik; muvozanat, mutanosiblik;
qarshilik (qarshilik).
Chidamlilik - bu qiyinchiliklarga dosh berish, umidsizlik va doimiy (etarli darajada
yuqori) kayfiyatda ishonchni saqlash qobiliyati. Muvozanat - bu javob kuchining
mutanosibligi, xatti-harakatlarning faolligi, qo‘zg‘atuvchining kuchi, hodisaning ahamiyati (u
olib kelishi mumkin bo‘lgan ijobiy yoki salbiy oqibatlarning kattaligi). Qarshilik - bu xulq-
atvor va tanlash erkinligini cheklaydigan narsaga qarshilik ko‘rsatish qobiliyati. Qat’iyatlilik
sifati qiyinchiliklarni yengishda o‘ziga ishonchni saqlab qolish, o‘ziga, o‘z imkoniyatlariga
ishonish qobiliyati va samarali aqliy o‘zini o‘zi boshqarish qobiliyati sifatida namoyon bo‘ladi.
Barqarorlik shaxsning faoliyat ko‘rsatish, o‘zini o‘zi boshqarish, rivojlanish va moslashish
qobiliyatini saqlab qolishda namoyon bo‘ladi. Keltirib o‘tilgan omillarga qo‘shimcha ravishda
psixologik barqarorlikning tarkibiy qismlariga ijtimoiy omillar, individual ong, o‘ziga va
boshqalarga munosabat, kognitiv (ratsionallik), hissiy va kommunikativ soha kiradi.
Shunga muvofiq ravishda psixologik jihatdan barqaror insonning xulq-atvor modeli
quyidagi jihatlarni o‘z ichiga oladi:
Faoliyat vazifa qo‘yishdan boshlanadi, so‘ngra harakatga nisbatan motivatsiya paydo
bo‘ladi. Bu yuzaga kelgan qiyinchiliklarni tushunishga, vaziyatga salbiy munosabatda
bo‘lishga, yechim izlashning kuchayishiga va hissiy kayfiyatning mustaqil ravishda
pasayishiga olib keladi. Natijada, inson normal holatga qaytadi. Stabil bo‘lmagan shaxs uchun
algoritm yakuniy bosqichda boshqacha bo‘ladi.
Faoliyat vazifani belgilash bilan boshlanadi, keyin paydo bo‘lgan qiyinchiliklarni
tushunishga olib keladigan harakat uchun motivatsiya paydo bo‘ladi. Shuning bilan birga
vaziyatga nisbatan salbiy narsa paydo bo‘ladi, keyin xaotik ravishda chiqish yo‘li, ongli
qiyinchiliklarning ko‘payishi, tajribalarning o‘sishi, salbiy, faoliyatning pasayishi,
motivatsiyaning pasayishi kuzatiladi. Natijada, odam mudofaa reaksiyasidan foydalanadi.
Shunday qilib, psixologik barqarorlik shaxs xususiyati bo‘lib, uning individual jihatlari
muvozanat, barqarorlik va qarshilikdir. Bu insonga hayotdagi qiyinchiliklarga, vaziyatlarning
noqulay bosimiga dosh berishga, sog‘lig‘ini va turli sinovlarda ishlash qobiliyatini saqlab
qolishga imkon beradi. Har qanday hayotiy vaziyatlarda ijobiy daqiqalarni qanday topishni
biladigan inson psixologik jihatdan barqaror hisoblanadi.
Xulosa qilib, G.Ollportning so‘zlarini keltirib o‘tmoqchiman. Jumladan, ishonchim
komilki, psixik salomatlik hayotga yo‘naltirilganlik jiddiyligi va hazil o‘rtasidagi paradoksal
bog‘liqlikni o‘z ichiga oladi. Hayotning ko‘plab chalkash holatlari umuman umidsiz va bizda
ularga qarshi kulishdan boshqa qurolning o‘zi mavjud emas. Shu o‘rinda insonni psixik
jihatdan sog‘lom deb hisoblash mumkin emasligini aytishga jur’at etaman. Agar u o‘z-o‘zidan
kulishga qodir bo‘lmasa, qaerda noto‘g‘ri hisoblanganligini, uning talablari haddan tashqari
bo‘rtirilgan yoki noqonuniy ekanligini ta’kidlaydi. U qaerda aldanganini, qaerda o‘ziga juda
ishonganini, ojizligini va birinchi navbatda qaerda behuda ekanligini payqashi kerak [2].
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
105
References:
1.
Куликов, Л.В. Психогигиена личности. Вопросы психологической устойчивости и
психопрофилактики. Учебное пособие. — СПб.: Питер, 2004. — 464 с.
2.
Олпорт, Г. Личность в психологии. М.: КСП+; СПб: Ювента. При участии
психологического центра “Ленато”, СПб, 1998. С. 103—112.
3.
Ребер, А. Большой толковый психологический словарь [Текст]: в 2-х т. справочное
издание / сост. А. Ребер. - М.: Вече: АСТ, 2000 - Т.2: П - Ю. – 560 с.
4.
Щербатых, Ю. В. Психология стресса и методы коррекции. — СПб.: Петербург,
2006.
