YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
148
Z.M. BOBURNING «BOBURNOMA» ASARIDA SINONIM SO‘ZLAR
ISHLATILISHINING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI
Nabiyeva Parvina Akbarjonovna
Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o'zbek tili va adabiyoti universiteti
1-bosqich tayanch doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.13772536
Annotatsiya:
Bu maqola «Boburnoma» asarida sinonim so‘zlarning ishlatilishini tahlil
qiladi. Z.M.Bobur tomonidan yozilgan ushbu asar tarixiy, madaniy, va badiiy jihatdan katta
ahamiyatga ega bo‘lib, sinonim so‘zlarning matndagi o‘rni va ahamiyatini o‘rganish orqali
asarning til va uslubiy xususiyatlarini chuqurroq tushunish imkonini beradi. Maqola asardan
tanlangan parchalar orqali sinonim so‘zlarning tarixi, geografiya, emotsional holatlar, badiiy
uslublar va sifatlarni ifodalashdagi roli tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
sinonim so‘zlar, badiiy uslub, tarixiy kontekst, emotsionallik, geografik
sinonimlar, adabiy tahlil, tarixiy tahlil, matnning rang-barangligi, badiiy ta'sir, emotsional ta’sir,
sifatlarni tasvirlash, estetik qo‘shimcha, xalq maqomi, geografik tasvirlar.
Kirish.
«Boburnoma» — XVI asrda yashagan Bobur Mirzo tomonidan yozilgan tarixiy va
adabiy asar bo‘lib, o‘zining o‘ziga xosligi, tarixiy voqealar va madaniyati bilan yirik ahamiyatga
ega. Ushbu maqolada «Boburnoma»da sinonim so‘zlarning qanday ishlatilishi tahlil qilinadi.
Sinonim so‘zlar, badiiy adabiyotda va tarixiy manbalarda qanday rol o‘ynaydi, ularning matn
ichidagi o‘rni va mazmuni o‘rganiladi.
Boburnoma
1
— jahon adabiyoti va manbashunosligidagi muhim va noyob yodgorlik;
oʻzbek adabiyotida dastlabki nasriy memuar va tarixiy-ilmiy asar. Eski oʻzbek (chigʻatoy) tilida
yozilgan (taxminan 1518/1519—1530). „Boburiya“, „Voqeoti Bobur“, „Voqeanoma“, „Tuzuki
Boburiy“, „Tabaqoti Boburiy“, „Tavorixi Boburiy“ kabi nomlar bilan ham maʼlum. Boburning oʻzi
esa „Vaqoye“ va „Tarix“ degan nomlarni ishlatgan. Boburnomada 1494—1529-yillarda
Markaziy Osiyo, Afgʻoniston va Hindistonda sodir boʻlgan tarixiy-siyosiy voqealar yilma-yil oʻta
aniqlik bilan bayon qilingan boʻlib, ular muallif hayoti va siyosiy faoliyati bilan bevosita
bogʻliqdir.
Zahiriddin Muhammad Boburning “Boburnoma” voqeiy-ilmiy-sarguzasht asari mumtoz
adabiyotimizning eng nodir nasriy namunasi sifatida hayotni haqqoniy aks ettirgani, o`ziga xos
uslubi bilan alohida qadrli. Navoiy nasriy asarlaridan so`ng “Boburnoma” turkiy tilda yaratilgan
badiiy, ilmiy nasr javohiri sifatida bugungi kunda dunyodagi yuzlab yirik fan tadqiqotchilari
diqqatini o`ziga tortib kelmoqda
2
. Ushbu asarda Boburning yigirmdan ortiq sohaga qiziqqani
yaqqol namoyon bo‘ladi. Ya’ni faqatgina voqealar rivojini bayon etish bilan cheklanmasdan
1
https://uz.wikipedia.org/wiki/Boburnoma
2
Zumradxon Abdumo‘Minovna Xidirova “BOBURNOMA” JAHON TAN OLGAN ASAR // Scientific
progress.
2021. №1. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/boburnoma-jahon-tan-olgan-asar (дата
обращения: 13.09.2024).
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
149
etnografiya, geografiya, tilshunoslik, hayvonot olami kabi sohalar bo‘yicha qimmatli
ma’lumotlar berib o‘tadi
3
.
Sinonim so‘zlar — bir-biriga yaqin ma'noga ega bo‘lgan, lekin har biri o‘ziga xos
nuanslarga ega bo‘lgan so‘zlardir. Ular adabiy matnlarda turli maqsadlarda ishlatiladi: ma'noni
boyitish, matnni rang-baranglashtirish, ifodaviylikni oshirish, yoki biror bir uslubiy effekt
yaratish. «Boburnoma»da sinonim so‘zlarning ishlatilishi asar matnining yanada boy va
ma’nodor bo‘lishiga xizmat qiladi.
So‘z tanlash va uni joy-joyida qo‘llash Bobur uslubida alohida o‘rin tutadi.Adib ba’zi
o‘rinlarda shunday so‘z va iboralar qo‘llaydiki,uning ma’nosini ijodkorning o‘sha damdagi
kayfiyatidan yoki uning ayrim odamlar va hodisalar bo‘lgan munosabatidan qidirishga
to‘g‘ri keladi
4
Tahlil va natijalar.
«Boburnoma»da sinonim so‘zlarning ishlatilishi to‘rt asosiy
kategoriya bo‘yicha tahlil qilinadi:
1.
Tarixiy va geografik sinonimlar:
Tarixiy voqealarni yoki geografik joylarni ifodalashda
sinonim so‘zlardan foydalanish orqali Bobur Mirzo o‘z ifodasini kengaytiradi. Masalan,
«shahar» va «qishloq», «daryo» va «suvoq» kabi so‘zlar muayyan geografik hududlarning
xususiyatlarini tasvirlashda qo‘llaniladi.
2.
Emotsionallik va psixologik holatlarni ifodalash:
Sinonim so‘zlar turli psixologik
holatlarni va emotsiyalarni ta’riflashda ishlatiladi. Masalan, «quvonch», «baxt», «xursandchilik»
kabi so‘zlar Boburning his-tuyg‘ularini batafsilroq va chuqurroq ifodalashga yordam beradi.
3.
Badiiy usul va stilistik effektlar:
Sinonimlar badiiy uslubni rivojlantirish va matnning
estetikasini oshirish uchun ishlatiladi. Bobur Mirzo matnda sinonim so‘zlarni o‘z uslubiga mos
ravishda qo‘llaydi, bu esa asarning badiiy qiymatini oshiradi.
4.
Sifat va taqdimot:
Sinonim so‘zlar orqali Bobur Mirzo turli tasvirlar va sifatlarni aniqlik
bilan berishga harakat qiladi. Masalan, «yaxshi», «ajoyib», «buyuk» kabi so‘zlar tasviriy
ma’lumotlarni yanada aniqroq va chiroyliroq ifodalashga xizmat qiladi.
«Boburnoma»da sinonim so‘zlarning semantik tahlili matnning umumiy konteksti va
muallifning ifoda uslubi bilan bog‘liq. Sinonimlar Bobur Mirzo tomonidan ma’lum bir semantik
rang-baranglik yaratish uchun ishlatilgan, bu esa o‘quvchilarga matnni yanada qiziqarli va
chuqurroq tushunishga yordam beradi.
Albatta, «Boburnoma» asaridan sinonim so‘zlarning ishlatilishi haqida aynan parchalar
asosida tahlil qilamiz. Buning uchun asarning tanlangan parchalaridan foydalanamiz va
sinonim so‘zlarning qanday ishlatilishini aniqlaymiz.
1. Tarixiy va geografik sinonimlar
Asar parchasi:
«Shahrisabz shahrining xalqi juda yuksak maqomda edi, lekin
Samarqandda yashaydigan aholi shaharni yanada chiroyliroq qilish uchun ko‘p harakat
qilardilar.»
3
Sirojiddin Namozov ZAHIRIDDIN MUHAMMAD BOBURNING “BOBURNOMA” ASARIDA IRFONIY
QARASHLAR // Scientific progress. 2021. №6. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/zahiriddin-
muhammad-boburning-boburnoma-asarida-irfoniy-qarashlar (дата обращения: 13.09.2024).
4
Ortiqov Azim, & Muratova Nafisa Baxtiyorovna. (2023). “BOBURNOMA” MEMUAR ASARIDA TILGA
OID TOPILMALAR.
TA’LIMNI RIVOJLANTIRISHDA INNOVATSION TEXNOLOGIYALARNING O‘RNI
VA
AHAMIYATI
,
1
(1),
256–260.
Retrieved
from
https://researchedu.org/index.php/konferensiya/article/view/3387
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
150
Tahlil:
Bu parchada sinonim so‘zlar sifatida «shahar» va «maqom» so‘zlari ko‘rsatilgan.
«Shahrisabz» va «Samarqand» shaharlari orasida nisbatan farq mavjud, ammo sinonim so‘zlar
orqali bu ikki joyning tasvirlari taqqoslanadi. «Ma'lumot» va «maqom» so‘zlari o‘rtasida
semantik farq mavjud bo‘lib, «maqom» so‘zi xalqning maqomini, ijtimoiy ahvolini ifodalaydi.
«Chiroyliroq» va «ko‘p harakat» sinonim so‘zlar orasida esa, «chiroyliroq» so‘zi asar matnida
estetika va yaxshilanishni ifodalaydi, bu esa «ko‘p harakat» so‘zi orqali amalga oshiriladi.
2. Emotsionallik va psixologik holatlarni ifodalash
Asar parchasi:
«Men bu yerda juda xursand bo‘ldim, bu joyning go‘zalligidan to‘liq
mamnun bo‘ldim.»
Tahlil:
Bu parchada sinonim so‘zlar sifatida «xursand» va «mamnun» so‘zlari ishlatilgan.
Har ikkala so‘z ham pozitiv his-tuyg‘ularni ifodalaydi, ammo ularning o‘ziga xos nuanslari
mavjud. «Xursand» so‘zi umumiy va keng ma’noda qoniqish yoki baxtni ifodalasa, «mamnun»
so‘zi aniqroq tarzda qoniqishni yoki tashakkurni bildiradi. Bobur Mirzo bu sinonimlardan
foydalanib, o‘z his-tuyg‘ularini yanada nozikroq ifodalashga harakat qilgan.
3. Badiiy usul va stilistik effektlar.
Asar parchasi:
«Bu yerdagi ko‘rkam ko‘rishlarni tavsiflash qiyin, chunki har bir element
o‘ziga xos va ajoyibdir.»
Tahlil:
Bu parchada sinonim so‘zlar sifatida «ko‘rkam» va «ajoyib» so‘zlari ishlatilgan.
«Ko‘rkam» so‘zi ko‘rinishning go‘zalligini ifodalaydi, «ajoyib» so‘zi esa umumiy ma’noda
ajoyiblik yoki hayratlanarlilikni anglatadi. Bobur Mirzo ushbu sinonimlar orqali tasviriylikni
oshiradi va matnning badiiy qiymatini yuqoriga ko‘taradi. «Ko‘rkam» va «ajoyib» so‘zlari
o‘rtasidagi farq badiiy tasvirning chuqurligi va ko‘proq ifodalash darajasini ko‘rsatadi.
4. Sifat va taqdimot.
Asar parchasi:
«Samarqandning ajoyib manzaralari va zamonaviy imoratlari har bir kishi
uchun taassurot qoldiradi»
Tahlil:
Bu parchada sinonim so‘zlar sifatida «ajoyib» va «taassurot qoldiradi» so‘zlari
ishlatilgan. «Ajoyib» so‘zi tasvirlangan narsaning go‘zalligini ifodalasa, «taassurot qoldiradi»
so‘zi ularning ta’sirini ifodalaydi. Bobur Mirzo ushbu sinonimlarni birgalikda ishlatish orqali
Samarqandning tasvirini yanada kuchaytiradi va o‘quvchida chuqur taassurot qoldiradi.
Xulosa.
Bobur Mirzo «Boburnoma»da sinonim so‘zlarning ishlatilishi matnning ma’no
qatlamlarini boyitadi, badiiy tasvirni kuchaytiradi va o‘quvchilarga matnni yanada qiziqarliroq
va chuqurroq tushunishga yordam beradi. Sinonim so‘zlarning ma'nosidagi nozik farqlar
matnning o‘ziga xosligini oshiradi va asarning badiiy qiymatini ko‘taradi.
Bobur Mirzo
«Boburnoma»da sinonim so‘zlarni ishlatish orqali matnning ma'no qatlamlarini boyitadi va
badiiy tasvirni kuchaytiradi. Sinonim so‘zlar yordamida u o‘z his-tuyg‘ularini aniqroq
ifodalaydi, tarixiy va madaniy xususiyatlarni yaxshiroq tasvirlaydi va o‘quvchiga matnni
yanada qiziqarliroq qiladi. Sinonim so‘zlarning ma'nosidagi nozik farqlar matnning o‘ziga
xosligini oshiradi va asarning badiiy qiymatini ko‘taradi.
References:
1.
https://uz.wikipedia.org/wiki/Boburnoma
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
151
2.
Zumradxon Abdumo‘minovna Xidirova “BOBURNOMA” JAHON TAN OLGAN ASAR //
Scientific progress. 2021. №1. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/boburnoma-jahon-tan-
olgan-asar (дата обращения: 13.09.2024).
3.
Sirojiddin Namozov ZAHIRIDDIN MUHAMMAD BOBURNING “BOBURNOMA” ASARIDA
IRFONIY
QARASHLAR
//
Scientific
progress.
2021.
№6.
URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/zahiriddin-muhammad-boburning-boburnoma-asarida-
irfoniy-qarashlar (дата обращения: 13.09.2024).
4.
Ortiqov Azim, & Muratova Nafisa Baxtiyorovna. (2023). “BOBURNOMA” MEMUAR
ASARIDA TILGA OID TOPILMALAR. TA’LIMNI RIVOJLANTIRISHDA INNOVATSION
TEXNOLOGIYALARNING O‘RNI VA AHAMIYATI, 1(1), 256–260. Retrieved from
https://researchedu.org/index.php/konferensiya/article/view/3387
5.
www.ziyonet.uz.
