YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
134
BARQAROR RIVOJLANISH MAQSADLARI: TA’LIM TIZIMIDA GENDER
TENGLIKNI TA’MINLASH IMKONIYATLARI
Madraximova Diyora Egambergan qizi
Ma’mun universiteti Iqtisodiyot va gumanitar fanlar fakulteti, 1-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13771049
Annotatsiya:
Ushbu tezisda Barqaror rivojlanish maqsadlari doirasida ta’lim tizimida
gender tenglikni ta’minlash imkoniyatlari tahlil qilinadi. Ta’lim gender tenglikka erishishning
asosiy omili sifatida qaralib, qizlar va ayollar uchun ta’lim olish imkoniyatlarini kengaytirish,
gender stereotiplarini bartaraf etish va ta’lim mazmuni hamda metodologiyasini tenglikka
asoslangan holda takomillashtirish masalalari ko‘rib chiqiladi. Maqolada gender tenglikni
ta’minlashning ta’lim tizimiga ta’siri, mavjud qiyinchiliklar va ularni yengish yo‘llari ham tahlil
qilinadi. Shu orqali jamiyatda barqaror rivojlanishga erishish uchun ta’limning o‘rni va
ahamiyati yoritib beriladi.
Аннотация:
В данной статье анализируются возможности обеспечения
гендерного равенства в системе образования в рамках Целей устойчивого развития.
Образование рассматривается как главный фактор достижения гендерного равенства,
рассматриваются вопросы расширения образовательных возможностей девушек и
женщин, устранения гендерных стереотипов, совершенствования содержания и
методики образования, основанного на равенстве. Также в статье анализируется
влияние обеспечения гендерного равенства на систему образования, существующие
трудности и пути их преодоления. Таким образом, будут подчеркнуты роль и важность
образования для достижения устойчивого развития общества.
Kalit so'zlar:
Barqaror rivojlanish, gender tenglik, ta’lim tizimi, ta’limda teng
imkoniyatlar, gender stereotiplari, qizlar ta’limi, barqaror rivojlanish maqsadlari (BRM),
gender adolati, ijtimoiy rivojlanish, ta’lim mazmuni
.
Ключевые слова:
устойчивое развитие, гендерное равенство, система
образования, равные возможности в образовании, гендерные стереотипы, образование
девочек, цели устойчивого развития (ЦУР), гендерная справедливость, социальное
развитие, образовательный контент.
Kirish.
Barqaror rivojlanish – iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik jihatlarni o‘z ichiga oluvchi
murakkab jarayondir. 2015-yilda qabul qilingan BRMlar insoniyatning farovonligi va
sayyoramizning kelajagini ta’minlash uchun belgilangan global maqsadlardir [2]. Ushbu
maqsadlarga erishish uchun ilmiy tadqiqotlar va texnologik innovatsiyalar muhim ahamiyat
kasb etadi. Tadqiqotlarni tizimli tashkil qilish, ularni rejalashtirish va monitoring qilish orqali
davlatlar va xalqaro hamjamiyat BRMga erishish uchun yanada samarali choralar ko‘rishi
mumkin.
Barqaror rivojlanishning muhim tamoyillaridan biri – barcha insonlar uchun teng
imkoniyatlar yaratishdir. Birlashgan Millatlar Tashkiloti tomonidan belgilangan 17 ta
Barqaror rivojlanish maqsadlari (BRM) orasida 5-maqsad – gender tenglikni ta’minlash va
ayollarning jamiyatdagi rolini kuchaytirish alohida o‘rin tutadi [3]. Gender tengligi nafaqat
ijtimoiy adolatning ko‘rinishi, balki jamiyatning umumiy rivojlanishiga bevosita ta’sir etuvchi
omildir. Ta’lim tizimi bu jarayonda muhim rol o‘ynaydi, chunki u gender stereotiplarini
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
135
buzish, teng imkoniyatlar yaratish va ayollar bilan erkaklar o‘rtasida teng munosabatlarni
shakllantirishning asosiy vositalaridan biri hisoblanadi.
Bugungi kunda yurtimizda ham gender tenglik masalasi davlat siyosati darajasiga
ko‘tarilib, sohaga oid 25 ta qonunchilik hujjati qabul qilinib 2030-yilga qadar “
O‘zbekiston
Respublikasida gender tenglikka erishish strategiyasini tasdiqlash haqida”
O‘zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisi Senatining qarori qabul qilingan [1].
Ta’limda gender tenglikni ta’minlash faqat qizlar va ayollarning ta’lim olish
imkoniyatlarini kengaytirish bilan cheklanmaydi. Bu jarayon ta’lim mazmunini,
metodologiyasini va tashkiliy jihatlarini qamrab oladi. Gender tenglikka asoslangan ta’lim
tizimi orqali jamiyatda barqaror rivojlanishning ijtimoiy, iqtisodiy va ekologik jihatlariga
erishish imkoniyati ortadi. Ushbu maqolada ta’lim tizimida gender tenglikni ta’minlashning
imkoniyatlari, ushbu jarayonda duch kelinadigan qiyinchiliklar va ularni bartaraf etish yo‘llari
muhokama qilinadi. Gender tenglikka asoslangan ta’lim nafaqat gender adolatsizlikni
kamaytiradi, balki jamiyatda barqaror rivojlanishni mustahkamlashga xizmat qiladi.
Muhokama.
Gender tenglikni ta’minlash barqaror rivojlanish maqsadlariga erishish uchun eng
muhim yo‘nalishlardan biridir. Ta’lim tizimi bu jarayonda markaziy o‘rin tutadi, chunki ta’lim
orqali gender stereotiplari bartaraf etilishi, barcha qatlamlar uchun teng imkoniyatlar
yaratish va ijtimoiy ongni o‘zgartirish mumkin. Ta’limda gender tenglikni ta’minlash nafaqat
qizlar va ayollarning ta’lim olish huquqlarini kafolatlaydi, balki jamiyatning umumiy ijtimoiy
va iqtisodiy taraqqiyotiga hissa qo‘shadi.
Gender tenglikni ta’minlash orqali ta’lim sifatini oshirish, ko‘proq qizlarni fan,
texnologiya, muhandislik va matematika (STEM) kabi sohalarga jalb qilish, ishchi kuchi
tarkibini diversifikatsiya qilish va iqtisodiy farovonlikni oshirish mumkin [5]. Shu bilan birga,
ta’limda gender tenglikni ta’minlash ijtimoiy tenglikni mustahkamlashga, gender zo‘ravonlik
va kamsitishlarning oldini olishga xizmat qiladi.
Lekin ta’lim tizimida gender tenglikni ta’minlash jarayonida turli qiyinchiliklar mavjud.
Ko‘p mamlakatlarda gender stereotiplari, madaniy va ijtimoiy to‘siqlar qizlar va ayollarni
ta’lim olish imkoniyatlaridan mahrum qiladi. Shu sababli, ta’lim tizimida gender tenglikni
ta’minlashda quyidagi muhim masalalarga e’tibor qaratish lozim:
Ta’limda teng imkoniyatlar yaratish
: Ta’lim tizimida qizlar va o‘g‘il bolalar uchun teng
imkoniyatlarni yaratish muhimdir. Bu jarayonda o‘qituvchilar, maktab ma’muriyati va ota-
onalarning roli katta. Maktablarda qizlar va o‘g‘il bolalar uchun teng muhitni ta’minlash,
ularga sifatli ta’lim olish imkonini berish orqali gender tenglikni mustahkamlash mumkin.
O‘qituvchilarni tayyorlash
: O‘qituvchilar gender tenglikka asoslangan ta’limni tashkil
etishda muhim rol o‘ynaydi. O‘qituvchilarni tayyorlash va malakasini oshirish dasturlari
orqali ularga gender tenglik masalalarida chuqur bilim va ko‘nikmalar berish zarur. Bu
o‘quvchilarda tenglik, hurmat va adolat tushunchalarini shakllantirishga yordam beradi.
Gender sezgir o‘quv dasturlari
: Ta’lim mazmunini gender tenglik nuqtai nazaridan qayta
ko‘rib chiqish zarur. Bu esa o‘quv dasturlarida qizlar va ayollarning jamiyatdagi roli, ularning
yutuqlari va tarixiy tajribalarini yoritish orqali amalga oshiriladi. Shu orqali o‘quvchilarda
gender tenglikni qadrlash va stereotiplardan xalos bo‘lish fikrini shakllantirish mumkin.
STEM sohalariga qizlarni jalb qilish
: STEM (fan, texnologiya, muhandislik va matematika)
sohalari barqaror rivojlanishda katta ahamiyatga ega. Shu sababli qizlarni ushbu
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
136
yo‘nalishlarga jalb qilish uchun ularni motivatsiya qiluvchi dasturlar va tadbirlarni tashkil
etish lozim. Bu jarayon gender tenglikni ta’minlashning eng samarali yo‘llaridan biri
hisoblanadi.
Gender stereotiplarini bartaraf etish
: Ta’lim tizimida gender tenglikni ta’minlash uchun
gender stereotiplarini bartaraf etish kerak. Buning uchun o‘qituvchilar va ota-onalarga
tegishli tavsiyalar berish, o‘quvchilarga gender masalalari bo‘yicha axborot berish orqali
ularda gender tenglik tushunchasini shakllantirish mumkin.
Materiallar.
Ta’lim tizimida gender tenglikni ta’minlash imkoniyatlarini o‘rganishda quyidagi
ma’lumotlar va materiallardan foydalanildi:
BMTning Barqaror rivojlanish maqsadlari hujjatlari
: BMT tomonidan qabul qilingan
2030 yilgacha bo‘lgan Barqaror rivojlanish maqsadlari, ayniqsa, 4-maqsad (Sifatli ta’lim) va 5-
maqsad (Gender tenglik) mazkur mavzuni tadqiq qilishda asosiy manba hisoblanadi. Ushbu
hujjatlar ta’lim tizimida gender tenglikni ta’minlash bo‘yicha tavsiyalar va strategiyalarni
belgilab beradi [2].
Ta’limda gender tenglikka oid ilmiy maqolalar va hisobotlar
: Gender tenglikni ta’minlash
bo‘yicha tadqiqotlar, ta’lim jarayonidagi gender muammolari va ularni bartaraf etish yo‘llariga
oid ilmiy maqolalar va hisobotlar muhokamani boyitishda yordam berdi. Bunday materiallar
orqali gender tenglikning ta’lim sifatiga ta’siri, o‘qituvchilarning roli va ta’lim muhitining
o‘quvchilar ongida gender tenglikni shakllantirishdagi o‘rni o‘rganildi.
Milliy ta’lim tizimlarining tajribasi
: Turli mamlakatlarning ta’lim tizimida gender
tenglikni ta’minlash bo‘yicha olib borayotgan siyosati va amaliy tajribalari ham muhim
material hisoblanadi. Ushbu tajribalar orqali ta’limda gender tenglikni ta’minlashning turli
usullari va ulardan kelib chiqadigan natijalar tahlil qilindi.
O‘quv dasturlari va o‘qituvchilarni tayyorlash dasturlari
: Maktablarda gender sezgir
ta’lim mazmunini joriy etish bo‘yicha o‘quv dasturlarini, o‘qituvchilarni tayyorlash va
malakasini oshirish kurslarini o‘rganish materiallar sifatida qo‘llanildi. Bu orqali ta’lim
tizimida gender tenglikni ta’minlash uchun qanday ko‘nikmalar va bilimlar zarurligi
belgilandi.
Onlayn ta’lim platformalari va resurslar
: Zamonaviy texnologiyalardan foydalanish orqali
gender tenglik bo‘yicha masofaviy ta’lim olish imkoniyatlari ham muhokamada o‘rganildi.
Onlayn ta’lim platformalari gender tenglikka asoslangan ta’limni keng jamoatchilikka
yetkazish va bu borada ma’lumotlar tarqatishda muhim rol o‘ynaydi.
Yuqoridagi materiallar ta’lim tizimida gender tenglikni ta’minlash imkoniyatlari va
ularning barqaror rivojlanish maqsadlariga erishishdagi o‘rnini yoritishga yordam berdi. Shu
orqali maqolada gender tenglikning ta’lim tizimida qanday qo‘llanishi va bu jarayonning
jamiyat taraqqiyotiga ta’siri to‘g‘risida xulosalar chiqarishga imkon yaratildi.
Natija.
Ushbu maqolada ta’lim tizimida gender tenglikni ta’minlash barqaror rivojlanish
maqsadlariga erishish uchun asosiy omil ekani tahlil qilindi. Ta’lim jamiyatda gender
stereotiplarini bartaraf etish, teng imkoniyatlarni yaratish va ijtimoiy ongni shakllantirishda
muhim vosita hisoblanadi. Gender tenglikni ta’minlash orqali ta’lim sifati oshadi, qizlar va
ayollarni iqtisodiy hayotga faol jalb etish, STEM (fan, texnologiya, muhandislik va
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
137
matematika) sohalariga qizlarning kirishini kengaytirish, shuningdek, jamiyatda umumiy
farovonlikka erishish imkoniyati yuzaga keladi [4].
Ta’limda gender tenglikka erishish yo‘lidagi qiyinchiliklarga qaramay, bu borada muhim
yutuqlarga erishish mumkin. Ayniqsa, o‘qituvchilarni tayyorlash, gender sezgir o‘quv
dasturlarini ishlab chiqish, onlayn ta’lim platformalaridan foydalanish va gender
stereotiplarini yo‘qotishga qaratilgan sa’y-harakatlar orqali ijobiy natijalar qo‘lga kiritilishi
mumkin. Ushbu maqola ta’lim tizimida gender tenglikni ta’minlash jamiyatning ijtimoiy va
iqtisodiy rivojlanishida qanchalik ahamiyatli ekanini ko‘rsatadi.
Xulosa.
Ta’lim tizimida gender tenglikni ta’minlash barqaror rivojlanishga erishishning asosiy
omillaridan biridir. Gender tenglik orqali ta’limning sifati oshadi, ijtimoiy tenglik va adolat
mustahkamlanadi. Qizlar va ayollarning ta’lim olish imkoniyatlari kengaygani sari ularning
iqtisodiy va ijtimoiy hayotdagi roli kuchayadi, bu esa jamiyatning umumiy rivojlanishiga
bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Ta’limda gender tenglikni ta’minlash uchun davlat siyosati, ta’lim muassasalari,
o‘qituvchilar va ota-onalar hamkorlikda ish olib borishi zarur. O‘quv dasturlari va
o‘qituvchilarning malakasini oshirish orqali gender tenglikni qadrlashga yo‘naltirilgan ta’lim
muhitini yaratish mumkin. BMTning Barqaror rivojlanish maqsadlari doirasida gender
tenglikka e’tibor qaratish nafaqat ta’lim tizimining, balki jamiyatning barcha sohalarida adolat
va farovonlikni ta’minlashning asosiy yo‘nalishi hisoblanadi. Shu bilan birga, zamonaviy
texnologiyalardan foydalanish va onlayn platformalar orqali gender tenglikni targ‘ib qilish
ham bu jarayonda muhim ahamiyatga ega.
Umuman olganda, ta’lim tizimida gender tenglikni ta’minlash orqali barqaror
rivojlanishga erishish mumkin. Bu nafaqat qizlar va ayollar uchun, balki butun jamiyat uchun
ijobiy o‘zgarishlarni keltirib chiqaradi va kelajak avlodlar uchun barqaror, teng
imkoniyatlarga ega bo‘lgan dunyo qurish yo‘lida muhim qadam bo‘ladi.
References:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining qarori, 28.05.2021 yildagi SQ-297-IV-
2.
Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT). (2015). Transforming our world: the 2030
Agenda for Sustainable Development. [
https://sdgs.un.org/2030agenda
3.
UNESCO. (2017). Education for Sustainable Development Goals: Learning Objectives.
UNESCO. [
4.
Chisamya, G., DeJaeghere, J., Kendall, N., & Khan, M. A. (2012). Gender and education for
all: Progress and problems in achieving gender equity. International Journal of Educational
Development, 32(6), 743-755.
5.
Stromquist, N. P. (2007). The gender socialization process in schools: A cross-national
comparison. Background Paper for the Education for All Global Monitoring Report 2008.
UNESCO.
6.
Xudoynazarov E.M., Avezova D.G. Didactic Principles of Developing Logical Thinking in
Students // International Scientific Conference on "New Scientific Trends and Challenges"
20th February 2023, Rome, Italy. P. 97-100.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
138
7.
Xudoynazarov E.M., Saparboeva S.О. //Didactic Foundations of the Development of
Human Thinking. International Scientific Conference on "New Scientific Trends and
Challenges" 20th February 2023, Rome, Italy. P. 94-96.
8.
Худойназаров, Э. М., Эсонов, Н. А., & Кучкаров, М. У. Преимущества альтернативных
методов обучения.
9.
Madraximovich, K. E. (2020). Improving the methodological training of primary school
teachers on the basis of innovative approaches.
European Journal of Research and Reflection in
Educational Sciences Vol
,
8
(7).
10.
Xudoynazarov, E. M. (2019). Didaktic possibilities of oral exercises in forning initial
classes pupils' mathematical thinking activity. Eastern European Scientific Journal,
Ausgabe.
Germany
, (1-2019), 249.
11.
Khudoynazarov, E. (2023). Boshlang ‘ich ta’limda mantiqiy fikrlashini rivojlantirishning
ahamiyati.
Молодые ученые
,
1
(13), 32-37.
12.
Эгамберган, Х. М. (2023). Ўқувчиларда танқидий фикрлашни ривожлантиришнинг
педагогик ва методик асослари.
Zamonaviy fan, ta’lim va ishlab chiqarish muammolarining
innovatsion yechimlari
,
4
, 56-59.
