YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
58
ГРАДУАЛ ПАРАЛЛЕЛИЗМ – ЛИСОНИЙ МАЪНОЛАРНИ ФАРҚЛАШ УСУЛИ
СИФАТИДА
Ширинова Нилуфар Джаббаровна
ЎзР ЖХУ доценти, филология фанлари номзоди
https://doi.org/10.5281/zenodo.13751463
Аннотация.
Ушбу мақолада
лингвистик параллелизм ҳодисасининг турли
лисоний аспектларда воқеланиши масаласига бағишланган қатор ишлардаги
таҳлилларга таянган ҳолда бу ҳодисага оид муаммолар батафсил ёритилган.
Калит сўзлар:
лингвистик параллелизм, параллел муносабатлар, параллел қатор,
лисоний усул
Лингвистик параллелизм ҳодисасининг турли лисоний аспектларда воқеланиши
масаласига бағишланган қатор ишлардаги таҳлилларга таянган ҳолда бу ҳодисага оид
нафақат умумий ва фарқли хусусиятларни ажратиш имконига, балки эквивалентлик
муносабатлари ва эквивалентлик тамойилини ҳам ўрганишга эришиш мумкин, яъни
ўзаро параллел муносабатларга киришаётган исталган тил бирлиги муайян
категория/маъно/вазифани
реаллаштириш
учун
ўзаро
муқобил/шерик/ҳамкор/ўринбосар мавқейида бўлади: ўзаро параллел қаторда турган
бир лисоний усул ёки восита доминантлашса, иккинчи ёки кейинги усул/восита
нейтраллашиши ҳақида хулоса қилиш мумкин. Бу каби ҳамкорлик тил иқтисодийлиги,
ихчамлиги ва мақсадлилигини ҳам белгилайди, чунки ҳар қандай ҳолатда ҳам
(қанчалик бой ва ранг-баранг восита, ресурс ва усулларга эга бўлишига қарамай) тил
ўзининг асосий вазифаси – фаол, ўзаро шартланган ва мақсадли интерпретацияни
амалга оширишга ҳаракат қилади.
Энди бевосита градуал параллелизм ҳодисасига келадиган бўлсак, унда
лингвистик градуонимияга хос бўлган
:
-
даражаланиш қаторининг очиқлиги;
-
градуонимик қаторнинг нисбийлиги (ўзгарувчан, окказионал, темпорал, баъзан
индивидуалллиги);
-
градуал занжирда доминанта (нейтрал бирлик)нинг мавжудлиги;
-
даражаланиш муносабатлари – бир белгининг кучайиши бошқа бир
белги(хусусият)нинг пасайиши ҳисобига тузилиши (тескари алоқа);
-
градуонимик боғланишлар нафақат тилнинг юза сатҳ бирликлари, балки лисоний
онг даражасида, тилнинг ички механизмига ҳам хослиги сингари ҳамда
лисоний
параллелизмга хос бўлган
:
-
бир маъно/вазифа/мақсадни амалга оширишда бирдан ортиқ ҳамкор лисоний
унсурларнинг иштирок этиши;
-
мазкур шакл, усул ва воситаларнинг сираси тугал (чекланган) характерга эмас,
балки очиқ, чекланмаган ва прогрессив хусусиятга эгалиги;
-
муайян
параллел
бирлик(лар)нинг
устуворлашиши/
фаоллашиши/фарқланиши/ажратилиши – бошқа бир (ёки бирдан ортиқ)
восита/усулларнинг пасайиши/нейтраллашиши/ чекиниши (ўз ўрнини бўшатиши)
эвазига содир бўлиши;
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
59
-
лисоний параллелизм ўз моҳиятига кўра нафақат тилнинг юза сатҳ
бирликларида, балки лисоний онг уячаларида мавжуд муносабатларнинг ифодаси
бўлиб, коммуникант мақсадига кўра ва нутқ вазиятига кўра фаоллашиши
каби кўплаб тамойилларнинг инъикосини кўрамиз [1]. Қуйида мана шу
инъикосга дахлдор таҳлилларни амалга оширишга ҳаракат қиламиз.
Авваламбор, градуал параллелизмнинг
ички (инпараллел)
ва
ташқи
(интерпараллел)
турларини ажратишни маъқул топдик. Уларнинг ҳар бирини тадқиқ
этиш – нафақат лисоний даражаланиш (градуонимия) ҳодисасининг илмий моҳиятини
чуқурроқ тушунишга, балки маълум маънода қариндош/бир тизимли ҳамда
ноқариндош/турли тизимли тилларнинг ички ва ташқи имкониятларини ва умуман
шу мақсадда иштирок этувчи умумлисоний, умумлингвистик тамойилларни ҳам
далиллашга шароит яратади.
Градуал инпараллелизм.
Юқорида айтилганидек, лингвистик градуал
параллелизмнинг бир тури – градуал инпараллелизм бўлиб,
бир тил доирасидаги
муайян лисоний маъно ва/ёки категорияни юзага чиқаришда бир неча усул ва
воситаларнинг ўзаро, ички ҳамкорлигини назарда тутади. Ишда ўзбек тилидаги
миқдорий белгини ифодалаш хусусиятлари шу турдаги параллелизмга мисол бўла
олади:
1-жадвал
Ўзбек тилида сон категориясини ифодалашда инпараллелизм
Сўз туркуми Сон категорияси
Бирлик
Кўплик
От
китоб, инсон, хабар
китоблар, оломон, ахборот
Олмош
мен, сен, у, бу, шу
биз, сиз, улар, булар, шулар
Феъл
келаман, келасан, келади келамиз,
келасиз(лар),
келишади
(келадилар)
Бунда ўзбек тилида сон грамматик категориясини ифодалаш учун бирдан ортиқ
усул ва воситаларнинг ўзаро инпараллел тарзда ишлатилиши градуонимик йўналишда
ривожланишини кўриш мумкин. Масалан, сон маъносини ифодалашда “унумдорлик
даражасига кўра фарқланиш” кузатилади:
1-расм.
Ўзбек
тилида
сон
маъносини
ифодаловчи
инпараллел
бирликларнинг унумдорлик даражасига кўра градуонимик қатори унумдорлик
даражасининг ошиши
китоблар
↔ кўп китоб ↔ китоб-китоб ↔ китоб-дафтар ↔ кито-o-o-б
унумдорлик даражасининг камайиши
Бунда ўзбек тилида
китоблар
шакли услублараро (бадиий, сўзлашув, илмий,
публицистик ва расмий-идоравий услублар) энг унумли ишлатиладиган грамматик
шакл сифатида градуал параллел қаторнинг кучли аъзоси сифатида намоён бўлса,
тилларда функционал чегараланиш (вазиятга кўра ишлатилиши, оғзаки нутқда
реаллашиши)га, услубий ва прагматик жиҳатдан хосланганлик (кўпроқ сўзлашувга
хослиги)ка эга бўлган
кито-o-o-б
шакли энг камунум шерик сифатида гавдаланади.
Ўзаро параллел бирликларнинг кейинги тартибланиши
кўп, анча, хийла, тўртта..., бир
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
60
неча...
сингари аналитик воситаларнинг ишлатилиши; тилимизда нафақат сон, балки
белги (сифат) интенсификатори ҳисобланган такрорий сўзлар (
китоб-китоб
); ҳамда
китоб ва шунга ўхшаш, алоқадор нарса, ашёларни англатувчи
китоб-дафтар
шакли
эса, аксинча, ҳам лексик-семантик, ҳам услубий, ҳам функционал-прагматик жиҳатдан
камунум ҳамкор восита сифатида қаторнинг охирроғидан ўрин олмоқда.
References:
1.
Атаева, Рануша Рашидовна. "СОВРЕМЕННЫЕ КОНЦЕПЦИИ ЛИНГВИСТИЧЕСКОГО
ГНЕЗДА."
Ответственный редактор
(2022): 34.
2.
Nasirova, Saodat A. "Principles for translating vocabulary with background
information."
European International Journal of Multidisciplinary Research and Management
Studies
2.07 (2022): 82-87.
3.
Nasirova, Saodat. "Staff of officials of the Eastern Palace in ancient China."
Zien Journal of
Social Sciences and Humanities
12 (2022): 19-22.
4.
Mirzakhmedova, Khulkar V., et al. "Use of Mobile Applications in Establishing Inclusive
Education in Pedagogy."
Journal of Law and Sustainable Development
11.12 (2023): e2376-
e2376.
5.
NASIROVA, SAODAT. "Human resource system of ancient China (chronological
aspect)."
SHARQ MASH'ALI
01 (2022): 31-32.
6.
Abdullayevna, Nasirova Saodat. "
上合
组织国家的科学研究
:
协同和一体化
."
上合
组织国
家的科学研
究
:
协同和一体
化
87.0.
7.
Omonov, Qudrat, et al. "THE STANDARDS OF FORMAL WRITING STYLE AND THEIR
CHOOSING."
SPAST Abstracts
2.02 (2023).
8.
Rashidova, Munavvar Xaydarovna. "The importance of oral communicative tasks in
developing communicative competence."
Science and education
4.2 (2023): 1033-1038.
9.
Xaydarovna, Rashidova Munavvar. "On linguistic competence as the component of
communicative competence."
EPRA International Journal of multidisciplinary Research
7.3
(2021): 165-167.
10.
Xaydarovna, Rashidova Munavvar. "Problems of competence approach in teaching a
foreign language in a non-linguistic tertiary institution."
EPRA International Journal of
multidisciplinary Research
6.3 (2020): 165-167.
11.
Рашидова,
Мунаввар
Хайдаровна.
"Из
истории
развития
скаффолдинга."
International conferences
. Vol. 1. No. 16. 2022.
12.
Rashidova,
Munavvar
Khaydarovna.
"TECHNIQUES
FOR
IMPROVING
CADETS’CONVERSATIONAL SKILLS."
Oriental renaissance: Innovative, educational, natural
and social sciences
3.3 (2023): 637-640.
13.
Рашидова, Мунаввар Хайдаровна. "Развитие коммуникативной компетенции в
обучении курсантов устной речи."
Инновации в педагогике и психологии
4.1 (2021).
14.
Xaydarovna, Rashidova Munavvar. "Problems of teaching communicative English
language at the Military Institute of the National Guard of the Republic of Uzbekistan and the
ways of eliminating them."
EPRA International Journal of Research and Development
5.3
(2020): 502-504.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
61
15.
Akhmedov, Doniyor A., et al. "Simulation of the effect of turning steering wheel intensity
on the vehicle stability."
International journal of recent technology and engineering (IJRTE)
9.2
(2020): 242-247.
16.
Xaydarovna, Rashidova Munavvar, and Namozova Dilnoza Berdimurotovna. "Effective
methods of teaching."
Materials of the republican
(2021): 23.
17.
Xaydarovna, Rashidova Munavvar, and Namozova Dilnoza Berdimurotovna. "Review of
the research on boburology abroad and in Uzbekistan."
The American Journal of
Interdisciplinary Innovations and Research
2.09 (2020): 55-60.
18.
Rashidova, M. X., and D. B. Namozova. "TEACHING TECHNICAL SUBJECTS THROUGH
ENGLISH."
Ўзбекистонда миллий тадқиқотлар: даврий анжуманлар: 10-қисм
: 32.
19.
Khaydarovna, Rashidova Munavvar. "Techniques for emproving cadets’ conversational
skills."
Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences. Oriental
renessans
3.3 (2023): 637-640.
20.
Hashimova, Sabohat Abdullaevna. "Peculiarities of Making Nouns Using Suffixes in
Chinese (On the Example of Suffixes
家
“Jia” and
者
“Zhe”)."
International Journal of
Multicultural and Multireligious Understanding
8.8 (2021): 367-370.
21.
Khashimova, Sh K. "THE TEACHING OF LITERARY DISCIPLINES IS THE MAIN FACTOR
AFFECTING EDUCATION."
Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social
sciences
2.6 (2022): 313-316.
22.
Mirzakhmedova, Khulkar V., et al. "Use of Mobile Applications in Establishing Inclusive
Education in Pedagogy."
Journal of Law and Sustainable Development
11.12 (2023): e2376-
e2376.
23.
Хашимова, Сабохат Абдуллаевна. "ҲОЗИРГИ ХИТОЙ ТИЛИ СИФАТЛАРДА
КОНВЕРСИЯ ҲОДИСАСИ."
МЕЖДУНАРОДНЫЙ ЖУРНАЛ ИСКУССТВО СЛОВА
3.2 (2020).
24.
Эгамбердиева, Г. М. "МЕТОДИЧЕСКАЯ РАЗРАБОТКА ПО РУССКОМУ ЯЗЫКУ НА
ТЕМУ «ВТОРОСТЕПЕННЫЕ ЧЛЕНЫ ПРЕДЛОЖЕНИЯ»."
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
18.1 (2023): 41-44.
25.
Kamilova, S. E., et al. "THE ORIGINALITY OF MODERN LITERATURE (On the example of
the works of Ildar Abuzyarov, Timur Pulatovand, Zakhar Prilepin)."
Turkish Online Journal of
Qualitative Inquiry
12.9 (2021).
26.
Madiyarovna, Egamberdieva Guzal, et al. "The Role of Folklore in the Development of
Russian Literature (On the Example of the Stories of A. Platonov and S. Aflatuni)."
Turkish
Online Journal of Qualitative Inquiry
12.7 (2021).
27.
Булычёваб, Маргарита Фаритовна. "Компетентностная парадигма как основа
формирования новой дидактической модели образования."
Oriental renaissance:
Innovative, educational, natural and social sciences
3.4 (2023): 318-325.
28.
Булычёва, М. Ф. "РЕАЛИЗАЦИЯ В АУДИТОРИИ УЧЕБНОЙ УСТНО-РЕЧЕВОЙ
ДЕЯТЕЛЬНОСТИ."
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
11.2 (2023): 87-91.
29.
Булычёва, М. Ф. "К ВОПРОСУ О СПОСОБНОСТИ ОРГАНИЗОВЫВАТЬ МЫСЛЬ
ПОСРЕДСТВОМ СЛОВА И ПРАКТИКЕ РАБОТЫ НАД КРАСНОРЕЧИЕМ."
30.
Kenjabayevna, Darvishova Gulchehra. "DESCRIPTION OF GENDER ISSUES IN THE
NOVELS OF CHARLOTTE BRONTE."
TADQIQOTLAR
26.1 (2023): 18-21.
31.
Kenjabayevna, Darvishova Gulchehra. "GRAMMATIK MATЕRIALLARNI TANLASHNING
ROLI."
Лучшие интеллектуальные исследования
15.1 (2024): 150-154.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
62
32.
Дарвишова, Гулчехра Кенжабаевна. "ШАРЛОТТА БРОНТЕНИНГ ЎЗИГА ХОС
ИҚТИДОРИ."
Лучшие интеллектуальные исследования
14.4 (2024): 193-196.
33.
Kenjabayevna, Darvishova Gulchehra. "“JANE EYRE” ROMANIDA TASVIRLANGAN
AXLOQIY MUAMMO, GENDER VA TENGLIK MASALALARI."
Journal of new century
innovations
44.2 (2024): 86-90.
34.
Darvishova, Gulchehra Kenjabayevna. "THE IMPORTANCE OF EQUALITY OF WOMEN’S
RIGHTS IN THE WORKS OF CHARLOTTE BRONTE."
Oriental renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences
4.1 (2024): 345-352.
35.
Ширинова,
Наргиза.
"ҲАРБИЙ
ОЛИЙ
ТАЪЛИМ
МУАССАСАЛАРИ
КУРСАНТЛАРИНИНГ БИЛИШ ФАОЛЛИГИНИ ОШИРИШДА “ФАОЛЛИК” ТУШУНЧАСИ
ТАЛҚИНИ."
MATERIALLARI TO’PLAMI
330 (2023).
36.
Shirinova, N. D. "Shirinova ND GRADUAL MORPHOLOGICAL DEMARCATION OF
SUBSTANTIVE AND ATTRIBUTIVE MEANINGS IN UZBEK AND ENGLISH LANGUAGES."
(2022).
37.
Ширинова, Наргиза. "ИНГЛИЗ ТИЛИ ДАРСЛАРИДА КУРСАНТЛАРГА ЎҚИШНИ
ЎРГАТИШ УСУЛЛАР."
TADQIQOTLAR
26.1 (2023): 39-45.
38.
Shirinova, N. D. "GRADUAL MORPHOLOGICAL DEMARCATION OF SUBSTANTIVE AND
ATTRIBUTIVE MEANINGS IN UZBEK AND ENGLISH LANGUAGES."
Oriental renaissance:
Innovative, educational, natural and social sciences
2.Special Issue 26 (2022): 665-668.
39.
Shirinova, N. D. "Personal and Professional Upbringing of Learners by Specific Approach
to the learning English."
Irrigatsiya va Meliоratsiya
2 (2017): 66-69.
40.
Ширинова, Нилуфар Джаббаровна, and Мухайѐ Хасановна Давлатова.
"МОРФОЛОГИЧЕСКИЙ СПОСОБ РАЗГРАНИЧЕНИЯ ЗНАЧЕНИЙ ПРЕДМЕТНОСТИ И
КАЧЕСТВЕННОСТИ В СИСТЕМЕ ЯЗЫКА."
Muassis: Buxoro davlat universiteti TAHRIRIYAT:
Muharrirlar: MQ Abuzalova MA Bokareva NN Voxidova
40.
41.
Shirinova, N., and Abdullaeva N. Lets Learn English. "for Agriculture. Study-book for the
students of agriculture." (2016).
42.
Shirinova, N., and N. Abdullayeva. "English for You. Study-book for the intermediate
students of irrigation and melioration." (2014).
43.
Менглиева, Сунбула. "Increasing the professional competence of cadets through the
method of projects."
Общество и инновации
3.10/S (2022): 296-300.
44.
Mengliyeva, S. S. "SOHAVIY TERMINLARNING LISONIY XUSUSIYATLARI."
Innovative
Development in Educational Activities
2.19 (2023): 293-300.
45.
Менглиева, С. С. "Коммуникативные помехи в речи."
БАШҠОРТОСТАН
РЕСПУБЛИКАҺЫНДА ҺӘМ РӘСӘЙ ФЕДЕРАЦИЯҺЫНЫҢ БАШҠА ТӨБӘКТӘРЕНДӘ
БАШҠОРТ ТЕЛЕН УҠЫТЫУҘЫҢ ХӘҘЕРГЕ ПРОБЛЕМАЛАРЫ
. 2020.
46.
Berdimurotovna, Namozova Dilnoza. "The role and place of English in international
communication."
Chief Editor
(2020).
47.
Намозова, Дилноза Бердимуротовна. "Peculiarities of phonetic competence
development in conditions of artificial multilingualism."
инновации в педагогике и
психологии
4.1 (2021).