YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
9
MAKTABGACHA TA’LIM TASHKILOTI TARBIYACHI ROLLI
POZISTIYALARNING AHAMIYATI
Rustamova Surayo Gʻafurovna
Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universiteti
mustaqil tadqiqotchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13738718
Annotasiya.
Ushbu ilmiy maqolada maktabgacha ta’lim tashkiloti tarbiyachilarning rolli
pozisiyalari o‘rganilgan. Tarbiyachilarning rolli pozisiyalari kasbiy faoliyatiga ta’siri
masalalari dolzarbligi ko’rsatilib o’tilgan. Bolalar bilan bo‘ladigan munosabatlarda rolli
pozitsiyaning ahamiyati haqida ilmiy fikrlar berilgan.
Kalit so‘zlar:
tarbiyachi, rolli pozisiya, psixologik omillar, shaxslararo munosabatlar,
katta odam munosabati, rivojlanish diagrammasi.
Аннотация.
В данной научной статье исследуются ролевые позиции
воспитателей дошкольной образовательной организации. Показана актуальность
вопросов влияния ролевых позиций воспитателей на их профессиональную
деятельность. Даны научные представления о значении ролевой позиции в
отношениях с детьми.
Ключевые слова
: воспитатель, ролевая позиция, психологические факторы,
межличностные отношения, отношение взрослого человека, схема развития.
Annotation
. This scientific article examines the role positions of preschool educational
organization educators. The relevance of the issues of the influence of the role positions of
educators on their professional activities is shown. Scientific ideas about the importance of a
role position in relationships with children are given.
Keywords
: educator, role position, psychological factors, interpersonal relationships,
adult attitude, development scheme.
KIRISH
. Maktabgacha yoshdagi bolalarni muvaffaqiyatli tarbiyalash va o‘qitishning yana
bir muhim tarkibiy qismi - bu tarbiyachi uchun nafaqat kasbiy sohada, balki bolalar
psixologiyasida ham ma’lum miqdorda bilimidir.
Bog‘cha yoshidagi bolaning yoshiga qarab, nafaqat pedagogik texnika, balki psixologik
yondashuvlar ham o‘zgarishi kerak va bu psixologiyani bilish va ularni o‘z ishida malakali
qo‘llashni talab qiladi. Tarbiyachiga bolalar psixologiyasi bo‘yicha ko‘plab nashrlar va kitoblar
yordam beradi.
Maktabgacha ta’lim psixologiyasi tarbiyachidan katta kuzatuvni talab qiladi, chunki u
turli muammolarni aniqlashga va ularni yengishga muvaffaq bo‘ladi. Ammo uning roli nafaqat
bolalarning xulq-atvori va psixikasidagi qiyinchiliklar va og‘ishlarni aniqlash, balki ularning
moyilligi va imkoniyatlarini aniqlash zarurati ham turibdi. Ko‘proq faol va jismonan
rivojlangan bolalar sportga va faol o‘yin faoliyatiga aniq moyil bo‘ladilar, bolalar esa rasm
chizishda, hunarmandchilikda, teatrlashtirilgan tomoshalarda, kitob o‘qishda va musiqa
tomoshalarida o‘z fantaziyalarini amalga oshirishga qodir bo‘ladilar. Bu tarbiyachiga va
bolaning psixologik konstitutsiyasining o‘ziga xos xususiyatlariga e’tiborli bo‘lishiga, uning
tabiatining o‘ziga xos xususiyatlarini sezish, qo‘llab-quvvatlash va rivojlantirishga bog‘liqligini
bilishi lozim. Xuddi shu narsa bolalarning xatti-harakatlariga ham tegishli. Agar bola passiv
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
10
bo‘lsa, o‘zini qo‘rqoq tutsa, tengdoshlari bilan muloqot qilmasa va kattalar bilan suhbatdan
qochishga harakat qilsa, tarbiyachi bu xatti-harakatlarning sabablarini aniqlashi kerak.
Bolaning tajovuzkor, beadab, takabbur xatti-harakatlari qay darajada ekanligi va uning kelib
chiqish sabalarini aniqlashtirishi kerak bo‘ladi. Ayniqsa qiyin vaziyatlarda tarbiyachi bolalar
bog‘chasi psixologi bilan birgalikda ishlashi kerak. Bolalar psixologiyasi bo‘yicha testlar
o‘qituvchilar uchun katta ahamiyatga ega. Ular sizga ushbu muhim va mas’uliyatli sohada
tarbiyachining tayyorgarligi va bilim darajasini aniqlashga imkon beradi, shuningdek,
tarbiyachining o‘ziga psixologiya bo‘yicha bilim bazasida "zaif bo‘g‘in" ni topishga yordam
beradi va o‘zini o‘zi boshqarish bilan shug‘ullanadi. Bolalar uchun psixologik testlar bolaning
psixotipini aniqlashga, uni yaxshiroq bilishga, uning his-tuyg‘ularini, tajribalarini, harakatlar
va harakatlar motivlarini tushunishga yordam beradi.
Bog‘cha tarbiyachi-pedagoglar maktabgacha yoshdagi bolalarni tarbiyalash va
tarbiyalash bo‘yicha mutaxassisi hisoblanadi. Aslida, bu davr olti oydan 6 yilgacha, ya’ni
bolaning hayotidagi eng muhim yillarni qamrab oladi. Bu vaqtda u shaxs sifatida shakllanadi,
xarakteri shakllanadi va mustahkamlanadi, imkoniyatlar ochiladi. Bundan tashqari, ushbu
davrda asosiy bilimlar qo‘yiladi, keyinchalik u inson tomonidan butun hayoti davomida
foydalanadi. Demak, tarbiyachi-pedagogning bu yoshdagi bolalar bilan ishlashi nihoyatda
muhim va mas’uliyatli. Uning har bir o‘quvchisining kelajagi o‘qituvchining professional
sifatida qanchalik muvaffaqiyatli bo‘lishiga, maktabgacha tarbiyachining pedagogik tajribasi
darajasi va sifatiga bog‘liq.
Tarbiyachi-pedagoglar turli turdagi maktabgacha ta’lim muassasalarida ishlaydi, bolalar
bog‘chalari, mehribonlik uylari, internatlar, ixtisoslashtirilgan bolalar ta’lim muassasalari.
Tarbiyachi-pedagoglar tomonidan bola tarbiyasi, o‘qitilishi, kundalik parvarishi, sog‘lig‘iga
g‘amxo‘rlik qilishi, to‘g‘ri odatlari va xulq-atvori shakllanib borishiga ta’sirini ko‘rsatadi.
Maktabgacha ta’lim tizimini takomillashtirishda tarbiyachi-pedagoglar tomonidan
bolalar bilan olib boriladigan mashg‘ulotlar psixologik yondashuvlar, texnologik
metodikalarni o‘z vaqtida qo‘llay olish malakalarini talab qiladi.
Ma’lumki, taraqqiyot psixologiyada yosh davrlari klassifikatsiyalari bir necha tasniflari
mavjud. Yegani Kovan inson hayot sikllarini aks ettiruvchi "Rivojlanish diagrammasi" ni
tuzgan va ma’lum yosh xususiyatlarini kasbiy faoliyatda ta’siri masalalariga ham tuxtalib
o‘tgandi. Ushbu rivojlanish sxemasi bizga hayot bosqichidagi vazifalarning mazmunini va
ularni hal qilish xususiyatlarini insonning jismoniy, pasport yoshi bilan bog‘lash, inqirozning
mazmuni sifatida turli xil his-tuyg‘ularning o‘ziga xos namoyon bo‘lishini tahlil qilish imkonini
beradi. "Rivojlanish resurslari" - insonning hayotiy rivojlanish vazifalarini hal qilishi uchun
zarur bo‘lgan tarkib. Inson taraqqiyotining vazifalari yashash uchun sharoitlarni yaxshilash va
kuzlagan maqsadlarga erishish bilan bog‘liq. 30-35 yoshdagi tarbiyachi-pedagoglar kasbiy
rivojlanish vazifalarini yaxshi biladigan va o‘z oilasi, ota-ona sifatidagi roli kuchaygan davr,
shaxsiy, hayotiy majburiyatni kuchaytirishga qaratilgan yosh davri hisoblanadi. Demak, bu
yoshdagi tarbiyachi bolalar bilan bir vaqtning o‘zida mas’uliyatli ishlarni olib borishga to‘g‘ri
keladi. Kasbiy deformatsiya yuqori rasmiy majburiyat bilan ham belgilanishi mumkin. Shu
sababli maktabgacha ta’lim jarayonlari samarali ta’lim tashkil qilishga qaratilgan ilmiy
tadqiqotlar bugungi kundagi dolzarb masalalardan hisoblanadi.
Tarbiyachi-pedagoglar ish faoliyati bolalar bog‘chasida bolalar guruhlarida, shuningdek
ochiq havoda xududlarda yurishi, bolalarni uynatishi kabi ishlar bilan boshlansada , odatda
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
11
vaqt o‘zgarib turadi, bir kun 8.00 dan 14.00 gacha, ikkinchisi 14.00 dan 19.00 gacha navbat
bilan tashkil qilingan ish faoliyati ikkita tarbiyachi tayinlanishi ham ertalabki guruhlarda
ishlaydigan va kunning ikkinchi yarmida ishlaydigan tarbiyachi faoliyatlarini ham ko‘ramiz.
Demak,tarbiyachi-pedagogning kasbiy faoliyatiga ta’sir ko‘rsatuvchi ko‘plab omillar bo‘lishi
tabiiy. Shunga uxshash faoliyat turlarida xodimlarni yoshi va yashash xudularini o‘rganishni
alohida tadqiqot ob’yeti sifatida ko‘rib chiqadi. Tadqiqot davomida tarbiyachi-pedagoglar
bilan psixologik suhbatlar, kuzatishlar, psixologik amaliy trening mashg‘ulotlari yordamida
sinaluvchilarning psixologik xususiyatlarini o‘rganish, kasbiy shart-sharoitlarini o‘rganish,
kasbiy faoliyatida moslashuvchanligi, qiyin vaziyatlardagi stresslarga chidamligi hamda
favqulotli vaziyatlarda qaror qabul qilish xususiyatlarini ham aniqlashga harakat qildik.
Dissertatsiyaning keyingi paragrafida maktabgacha ta’lim muassasalari tarbiyachi-pedagoglar
psixologik xususiyatlarini tadqiq etishga harakat qildik. Biz maktabgacha ta’lim muassasalari
faoliyati samaradorligiga ta’sir ko‘rsatuvchi omillarni aniqlashga harakat qildik.
Mamlakatimiz tomonidan bog‘cha faoliyatlarida zamonaviy tarbiyachi-pedagoglarga
yuqori darajadagi talablarni quyib kelinmoqda. Chunki, bola shaxsining shakllanishi
jamiyatimizni barcha ota-onalari uchun ham muhimdir. Bog‘cha faoliyati samaradorligi
ko‘pincha tarbiyachi-pedagoglarni psixologik xususiyatlariga ham bog‘liq. Qolaversa ularning
kasbiy bilimlari, shaxs sifatidagi odob-axloqlari, bolalarga muhabbati, bolalarni o‘qitish
qobiliyatlari, kasbiy ijodiy salohiyati kabi bir qator o‘ziga xos tarzdagi xususiyatlarini
ko‘ramiz.
TAHLIL
. Tadqiqotimizda tarbiyachi pedagoglarni shaxslararo munosabatlarda rolli
pozisiyasini aniqlashga harakat qildik. Keyingi tahlilda biz kasbiy faoliyatida shaxslararo
munosabatlarda qaysi rol pozisiyalari ustunligiga ahamiyat berib o‘tdik (1-jadval).
1-jadval.
E.Bern bo‘yicha “Shaxslararo munosabatlarda rolli pozisiyani aniqlash”
metodikasi shkalalarini normal taqsimlanishga mosligini tekshirish natijalari
(Kolmogorov-Smirnov Z-mezoni, N=440)
Shkalalar
Min Maks O‘rtacha St.og‘ish
Z
p
"Bola"
31
57
41,77
6,34
3,35 0,000**
"Katta odam"
30
61
45,15
8,50
4,66 0,000**
"Ota-ona"
32
58
46,61
6,23
4,71 0,000**
Izoh: ** - p<0.01
Ushbu metodika tahlilida tarbiyachi-pedagoglar “Shaxslararo munosabatlarda rolli
pozisiyani aniqlash” metodikasi ko‘rsatkichi bolalarga baribir “Katta odam” munosabati 8,50
ni tashkil qildi bu yuqori ko‘rsatkichni berdi. Tarbiyachi-pedagoglar bolalarga katta odam
munosabatida bo‘lishi ma’lum darajada ularda psixologik to‘siqlarni berishi mumkin. Bog‘cha
yoshida bolalarda bolaligidan ijtimoiy muhitda katta odamlar haqidagi tasavvurlarini
shakllantirib boradi. Kattalar bolaga g‘amxo‘rlik qilsada “Katta odam” rolli pozisiyasida bola
hech narsani hal qilolmaydi, bola ongsiz harakatlanishi yoki chala idrok etishi kuzatiladi.
Bolada bu pozisiya mas’uliyatni yoqtirmaydi, menga o‘rgatmaydi yoki menga e’tiborli emas
degan hislarni his qildiradi. Ushbu munosabatlarda salbiy yoki ijobiy obrazlarni bolalarning
diqqat markazida bo‘ladi. Bolalarda ushbu rolli pozisiyasi biror narsani hal qilishga bolaga
ruxsat bermagan bo‘lsa bola o‘zini yaxshi his qilmaydi va keyinchali osongina befarq yoki
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
12
o‘ziga mas’uliyatni olmaslik kabi hislarga o‘tib oladi. Ushbu holatni o‘zlarimizda ya’ni katta
yoshli shaxslarda kuzatamiz. Masalan, biz ko‘chaga chiqqanimizda, bir bo‘lak non sotib
olganimizda va boshqa odamlar bilan muloqot qilganimizda katta shaxs rolini yaxshi
bajaramiz. Biz kattalardek bo‘lishimiz kerak degan majburiyatlarni bajaramiz xolos. Aynan
shu pozisiyani bola xohlagan narsani qilganda yoki o‘zini himoya qilganda katta odamning
roli bolada ham darhol paydo bo‘ladi.
Katta odam pozisiyasi bu aslida ijobiy baholanadi, masalan katta yoshli odamlar har
qanday vaziyatni boshqarish, to‘g‘ri yechim topish, qarorlar qabul qila olishi, javobgarlikni o‘z
zimmasiga olish qobiliyatini ko‘ramiz. Kattalar pozisiyasi quyidagi iboralar bilan tavsiflanadi:
"men teatrga boraman, agar syen menga qo‘shilishni istasaysizmi", "men bu shaharda dam
olishni yaxshi ko‘raman, sen o‘zing hal qil", "menga bu ko‘ylak yoqadi, uni sotib olaman" kabi
aniq fikrlarni bildirishi bolalarda mustaqil fikrlarini shakllantirishga ijobiy ta’sirini ko‘rsatishi
mumkin. Shunday bo‘lsada, bog‘cha bolasida hayotiy tajribasining yetishmasligi hisobiga bola
psixologiyasida ayrim murakkablikni ko‘ramiz. “Ota-ona” munosabati ko‘rsatkichi juda past
6,23 ni tashkil qildi. Tarbiyachilarni bu munosabati bolalarda ijobiy tassuraatlar
shakllantiradi. Chunki, bolaga nisbatan g‘amxo‘rlik qilish yoki mexribonlik ko‘rsatish kabi
munosabatlarni ota-onalarda ko‘radi. Shaxslararo munosabatlarda “bola” rolidagi pozisiyasi
6,34 ko‘rsatkichni berdi, oldingi ko‘rsatkichga nisbatan yuqori. Bolalar bilan bo‘ladigan
munosabatlarda bola rolidagi pozisiya ham ijobiy ko‘rsatishni beradi, bolaning
xususiyatlaridan kelib chiqib unga muloqotga kirishish, bolaning ichki barcha psixik
imkoniyatlariga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatishi aniq. Tarbiyachi-pedagolarni “bola” rolidagi
pozisiyasi ta’lim jarayonlarida ham ahamiyatlidir. Ta’lim bolani ijtimoiy muhitga
moslashtiribgina qolmay shaxsni rivojlanishiga ham ta’sirini ko‘rsatadi. Shu sababli, bolanin
psixik xususiyatlarini hisobga olgan holda ularga munosabatga kirishish maqsadga
muvofiqdir.
Xulasa sifatida tadqiqotimizda tarbiyachi-pedagoglarni mehnat stajiga qarab bolalar
bilan ishlash malakalari yaxshilanib borishini ko‘rsatib turibdi, lekin shaxslararo
munosabatlarni o‘rganib chiqanimizda “Katta odam” rolli pozisiyalari ayrim psixologik
to‘siqlarni yaratib berganligini guvohi bo‘ldik. Natijalar tahlilida tarbiyachi-pedagoglar har
qanday vaziyatda to‘g‘ri majburiyatidan kelib chiqib munosabatlarga kirishishga harakat
qilishi esa ularning o‘zida kasbiy faoliyat motivatsiyalarida o‘zgarishlarni ko‘rsatib o‘tdi.
References:
1.
O‘zbekiston Respublikasining qonuni. Maktabgacha ta’lim va tarbiya to‘g‘risida.2019 yil
16 dekabr, O‘RQ-595-son.Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 17.12.2019 y.,
03/19/595/4160-son.
2.
Mirziyov Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz.-T.:
O‘zbekiston, 2017-488 b.
3.
Abdakimova M.K. O‘zbekiston Respublikasida maktabgacha ta’lim tizimi taraqqiyotining
tashkiliy –pedagogik asoslari (1991-2000 yy). Diss. ped.fan.nom.-Т.: 2004.-176 б.
4.
Гришаева Н.П. Современные технологии эффективной социализации ребенка в
дошкольной образовательной организации. – М.: Вентана-Граф, 2016. (Тропинки). – М.,
2002.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
13
5.
Гаскарова, Т.Ф. Проблемы дошкольного образования в условиях модернизации
образовательной системы / Т.Ф. Гаскарова // Молодой ученый. – 2017. – № 4 (144). – С.
45-47.
