YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
109
АЙРИМ ХОРИЖИЙ ДАВЛАТЛАРДА ОИВ
КАСАЛЛИГИ/ОИТСНИ ТАРҚАТГАНЛИК УЧУН ЖАВОБГАРЛИК
БЕЛГИЛАНГАН НОРМАЛАРИНИНГ ҚИЁСИЙ ТАҲЛИЛИ
Рўзиев Иззатулло Неъматуллоевич
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси
Олий таълимдан кейинги таълим факультети
таянч докторантура докторанти
https://doi.org/10.5281/zenodo.13378738
Хорижий мамлакатлар билан ўзаро ҳамкорлик, нафақат уларнинг жиноят
қонунини билиш ва тушуниш, балки умуман жиноятчиликнинг олдини олиш ва унга
қарши курашишда, хусусан ОИВ касаллиги/ОИТСни тарқатиш жиноятини изчил
ўрганиш ва албатта унинг олдини олиш ва профилактикасини ташкил этишда ушбу
мамлакатларнинг ижобий тажрибасини ўрганиш имконини беради.
Шуни таъкидлаш жоизки, хорижий мамлакатлар жиноят қонунларида ОИВ
касаллиги/ОИТСни тарқатиш учун жиноий жавобгарлик белгиланган нормалар
тузилиши ранг-баранглиги билан тавсифланади. МДҲга аъзо мамлакатлар - Россия
Федерацияси, Арманистон, Беларусь Республикаси, Қозоғистон, Қирғизистон,
Озарбайжон, Грузия, Молдова, Эстония Республикалари Жиноят кодексида ОИВ
касаллиги/ОИТСни тарқатиш учун белгиланган нормаларни таҳлил қиламиз.
Россия Федерацияси
Жиноят кодексининг 122-моддасида ОИВ касаллигини
юқтириш учун жавобгарлик белгиланган
1
. Ушбу модда тўрт қисимдан иборат бўлиб,
биринчи қисми ижтимоий хавфи катта бўлмаган жиноят ҳисобланиб, била туриб
бошқа шахсни ОИВ касаллигини юқтириш хавфи остида қолдирганлик учун
жавобгарлик белгиланган. Иккинчи қисми унча оғир бўлмаган жиноят бўлиб, ўзида
ОИВ касаллиги борлигини билган шахс томонидан бошқа шахсга ушбу касалликни
юқтирганлик учун жавобгарлик белгиланган. Учинчи қисми ғир жиноят ҳисобланиб,
ушбу модданинг иккинчи қисмидан назарда тутилган ҳаракат икки ёки ундан ортиқ
шахсга ёки вояга етмаган шахсга нисбат содир этилганлик учун жавобгарлик
белгиланган. Модданинг тўртинчи қисми унча оғир бўлмаган жиноят бўлиб, мазкур
қисимда шахс ўз касбий вазифаларини нотўғри бажарганлиги сабабли бошқа шахсга
ОИВ касаллигини юқтирганлиги учун жавобгарлик белгиланган. Модданинг бешинчи
қисми рағбатлантирувчи норма ҳисобланиб, мазкур модданинг биринчи ёки иккинчи
қисмида назарда тутилган ҳаракатларни содир этган шахс, ОИВ касаллигини юқтириш
хавф остида қолдирган ёки ушбу касалликни юқтирган шахсга ўзида ушбу касаллик
борлигини ҳақида зудлик билан огоҳлантирган бўлса жиноий жавобгарликдан озод
қилиниши белгиланган
2
.
Белоруссия Республикаси
Жиноят кодексининг 157-моддасида ОИВ касаллигини
юқтириш учун жавобгарлик белгиланган
3
. Ушбу модда уч қисмидан иборат бўлиб,
1
Россия Федерацияси Жиноят кодекси: [Электрон манба]. https://www.consultant.ru /document/
cons_doc_LAW_10699(мурожаат вақти: 15.05.2024).
2
Россия Федерацияси Жиноят кодекси: [Электрон манба]. https://www.consultant.ru /document/
cons_doc_LAW_10699(мурожаат вақти: 15.05.20224).
3
Беларуся
Республикаси
Жиноят
кодекси:
Электрон
манба].
https://continent-
online.com/Document/?doc_id=30414984 (мурожаат вақти: 15.05.2024).
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
110
биринчи қисмда била туруб бошқа шахсни ОИВ касаллигини юқтириш хавфига қўйиш
учун жавобгарлик белгиланган. Иккинчи қисмда ўзида ОИВ касаллиги бор шахс
томонидан мазкур касалликни бошқа шахсга бепарволик натижасида ёки била туриб
юқтирганлик учун жавобгарлик белгиланган. Ушбу жиноят учун жавобгарлик таҳлил
қилинган бошқа МДҲ давлатлари орасида ушбу касалликни юқтирганлик учун
айбнинг икки шаклида жавобгарлик белгиланмаган. Учинчи қисмда икки ёки ундан
ортиқ шахсга ҳамда вояга етмаган шахсга нисбатан қасдан юқтирганлик учун
жавобгарлик белгиланган. Мазкур модданинг тўртинчи қисми рағбатлантирувчи
норма ҳисобланиб, унга кўра ўзида мавжуд касалликни била туруб бошқа шахсни ОИВ
касаллиги юқтириш хавфи остида қолдирган ёки юқтиришга ҳаракат қилган шахсга
зудлик билан хабар берган тақдирда айбдор жиноий жавобгарликдан озод қилиниши
белгиланган. 2019 йилда мазкур моддага ўзгартириш киритилди. Унга кўра ўзида ОИВ
касаллиги борлигини билган шахс иккинчи шахсни бу ҳақда огоҳлантириб розилик
асосида касаллик юқиши мумкин бўлган ҳаракатларни қилган бўлса, ўзида ОИВ
касаллиги бор шахс жиноий жавобгарликдан озод қилиниши белгиланди.
Молдова Республикаси
Жиноят кодексининг 212-моддасида ОИВ касаллиги учун
жавобгарлик белгиланган
4
. Модданинг биринчи, иккинчи, учинчи қисмларида ўзида
ОИВ касаллиги борлигини билган шахс бошқа бир шахсга, икки ёки ундан ортиқ
шахсга, вояга етмаганлиги айбдорга маълум бўлган шахсга, ишонтириш асносида,
шахсларга нисбатан касалликни юқтирганлик учун жавобгарлик белгиланган.
Модданинг тўртинчи қисмида шифокорлар ёки тиббиёт ходимлари ўз касбий
вазифаларини бажармаганлиги ёки лозим даражада бажармаганлиги натижасида
шахсга ОИВ касаллиги юқтирганлик учун жавобгарлик белгиланган. Мазкур
модданинг бешинчи қисми рағбатлантирувичи норма ҳисобланиб, ўзида ОИВ
касаллиги борлигини билган шахс ушбу модданинг биринчи ва иккинчи қисмида
назарда тутилган ҳаракатларни содир этишдан олдин касаллик юқиш хавфи остида
бўлган шахсга ўзида ушбу касаллик борлиги ҳақида огоҳлантириб, ОИВ касаллиги
юқуш хавфи остида қолган шахс бунга рози бўлганда касаллик юқтирган шахс
жавобгарликдан озод этилиши белгиланган. Ушбу рағбатлантирувчи норма бошқа
хорижий давлатлар жиноят кодексида ушбу жиноят учун белгиланган
рағбатлантирувчи нормалардан фарқли жиҳати ўзида ОИВ касаллиги борлигини
билган шахс касаллик юқиш хавфи остида қолган бошқа шахсни олдиндан
огоҳлантирган бўлиши билан ажралиб туради.
Озарбайжон Республикаси
Жиноят кодексининг 140-моддасида ОИВ касаллиги
учун жавобгарлик ўз аксини топган
5
. Ушбу модданинг биринчи қисмида била туриб
бошқа шахсни касаллик юқиш хавфи остида қолдирганлик учун, иккинчи қисмида
юқтирганлик учун жавобгарлик белгиланган.Ушбу модданинг иккинчи қисмида
назарда тутилган ҳаракат икки ёки ундан ортиқ шахсга, вояга етмаган шахсга нисбатан
содир этилса, учинчи қисмида янада оғирроқ жазо белгиланган. Ушбу модданинг
тўртинчи қисмининг субъекти махсус субъект ҳисобланиб, Шахс хизмат вазифаларини
4
Молдова Республикаси Жиноят кодекси [Электрон манба].
https://online.zakon.kz /Document/
?doc_id=30394923
(мурожаат вақти: 15.05.2024).
5
Озарбайжон
Республикаси
Жиноят
кодеси
[Электрон
манба].
https://continent-
online.com/Document/?doc_id=30420353 (мурожаат вақти: 17.05.2024).
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
111
нотўғри бажариши натижасида бошқа шахсга ОИВ касаллигини юқтирганлик учун
жавобгарлик белгиланган.
Арманистон Республикаси
Жиноят кодексининг 123-моддасида ОИВ касаллиги
учун жавобгарлик белгиланган
6
. Модданинг биринчи қисмида бошқа шахсни касаллик
юқтириш хавфи остида қолдириш учун жавобгарлик белгиланган. Моддаанинг
иккинчи қисмида касалликни юқтириш харкати айбнинг икки шаклида ифодаланган
бўлиб касалликни бошқа шахсга юқтирган шахснинг ҳаракатлари ҳам қасддан ҳам
эҳтиётсизликдан содир этилиши белгиланган.
Модданинг учинчи қисмида икки ёки ундан ортиқ шахсга нисбатан, вояга
етмаганга нисбатан ҳомиладорлиги маълум бўлган аёлга нисбатан содир этилиши
оғирлаштирувчи ҳолат сифатида белгиланган. МДҲ давлатлари жиноят кодексларидан
ушбу касалликни юқтириш айбнинг икки шаклида ҳамда ҳомиладорлиги маълум
бўлган аёлга нисбатан жавобгарлик белгиланганлиги билан ажралиб туради.
Эстония
Республикаси
Жиноят кодекснинг IV боби “Шахсга қарши жиноятлар”
бўлиб ушбу бобда таносил касаллигини юқтирганлик учун жавобгарлик алоҳида ОИВ
касаллигини юқтирганлик учун жавобгарлик алоҳида мустақил моддада белгиланган
7
.
Жиноят кодексининг 119.2-моддасида ОИВ касаллигини юқтирганлик учун
жавобгарлик белгиланган бўлиб, модда икки қисмдан иборат бўлиб, биринчи қисмда
касалликни юқтириш хавфи остида қолдирганлик учун беш йилгача озодликдан
маҳрум қилиш, иккинчи қисмда касалликни юқтирганлик учун саккиз йилгача
озодликдан маҳрум қилиш жазоси белгиланган
8
.
Латвия Республикаси
Жиноят кодексининг бир нечта моддаларида ОИВ
касаллиги учун жавобгарлик белгиланган. Хусусан, Жиноят кодексининг 133-
моддасида ОИВ ва Гепатит B, С касаллигини юқтириш учун жавобгарлик белгиланган
бўлиб, модда битта қисимдан иборат бўлиб ўзида ОИВ касаллиги бор шахс томонидан
қасдан бошқа шахсга касалликни юқтирганлик учун беш йилгача озодликдан маҳрум
қилиш жазоси белгиланган. Жиноят кодексининг 134-моддасида Жинсий йўл билан
юқадиган касалликлар инфекцияси учун жавобгарлик белгиланган. Модда икки
қисмдан иборат бўлиб, биринчи қисмда жинсий йўл билан юқадиган касалликларни
қасддан юқтирганлик учун иккинчи қисмда вояга етмаган шахсга нисбатан қасддан
юқтирганлик учун жавобгарлик белгиланган
9
. Ушбу модданинг иккинчи қисмида
тиббиёт ходимининг эҳтиётсизлиги натижасида бошқа шахсга ОИВ касаллиги ёки
Гепатит Б ёки С вирусини юқишига сабаб бўлса тиббиёт ходимининг ҳаракатлари беш
йилгача озодликдан маҳрум қилиш билан жазоланиши белгиланган.
Қозоғистон
Республикаси
Жиноят қонунчилигида
таносил ва ОИВ
касаллиги/ОИТСни
юқтирганлик учун жавобгарлик алоҳида мустақил модда сифатида
жавобгарлик белгиланган. Жиноят кодексининг 118-моддасида ОИВ касаллиги учун
6
Арманистон Республикаси Жиноят кодеси [Электрон манба].
http://parliament.am/legislation.php?
sel=show& ID=1349&lang=ru
s
(мурожаат вақти: 17.05.2024).
7
Эстония
Республикаси
Жиноят
кодекси
[Электрон
манба].
https://constitutions.ru/?p=24972.(мурожаат
вақти: 19.05.2024).
8
Эстония Республикаси Жиноят кодекси [Электрон манба].
https://constitutions.ru/?p=24972.
вақти: 19.05.2024).
9
Латвия Республикаси Жиноят кодекси [Электрон манба].
https://likumi.lv/ta/en/en/id/88966
вақти: 19.05.2024).
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
112
жавобгарлик белгиланган
10
. Ушбу модда тўрт қисмдан иборат бўлиб, модданинг
биринчи қисмида ўзида касаллик борлигини била туруб бошқа шахсни касалликни
юқтириш хавфи остида қолдирганлик учун, иккинчи қисмда касалликни юқтирганлик
учун, учинчи қисмда иккинчи қисмда назарда тутилган ҳаракат икки ёки ундан ортиқ
шахсга ёки вояга етмаган шахсга касалликни юқтирганлик учун жавобгарлик
белгиланган. Модданинг тўртинчи қисми рағбатлантирувчи норма ҳисобланиб, мазкур
нормага мувофиқ модданинг биринчи ва иккинчи қисмларида назарда тутилган
қилмишни содир этган шахс жабрланувчини зудлик билан огоҳлантирган бўлса
шунингдек, ўзида касаллик борлигини била туриб розилик асосида касалликни
юқтириш ҳаракатини содир этиш натижасида иккинчи шахсга касаллик юқса айбдор
шахс жавобгарликдан озод этилиши белгиланган.
Қирғиз Республикаси.
Марказий Осиё давлатлари ичида сўнги йилларда
ўзининг Жиноят кодексини янги таҳрирда қабул қилган давлат Қирғиз Республикаси
ҳисобланади. Қирғиз Республикаси ЖКнинг «Соғлиққа қарши жиноятлар» номли 20-
бобнинг 143-моддасида таносил ёки даволаб бўлмайдиган юқумли касалликлар учун
жавобгарлик белгиланган
11
. Таносил ҳамда ОИВ касаллигини юқтирганлик учун
жавобгарлик ушбу модда таркиби билан қамраб олган. Модданинг биринчи қисмимда
ўзида таносил касаллиги борлигини билган шахс томонидан бошқа шахсга
юқтирганлик учун жавобгарлик белгиланган. Иккинчи қисмда ОИВ ёки инсон ҳаёти
учун хавфли бўлган бошқа даволаб бўлмайдиган касалликни юқиш хавфи остида
қолдирганлик учун. Учинчи қисмда ўзида ОИВ ёки инсон ҳаёти учун хавфли бўлган
бошқа даволаб бўлмайдиган касаллик борлигини билган шахс эҳтиётсизлик билан
бошқа шахсга касалликни юқтирганлик учун. Тўртинчи қисмда ОИВ ёки инсон ҳаёти
учун хавфли бўлган бошқа даволаб бўлмайдиган касаллик борлигини билган шахс
қасддан бошқа шахсга касалликни юқтирганлик учун жавобгарлик белгиланган.
Юқоридаги хорижий давлатлар жиноят кодексида ОИВ касаллигини
тарқатганлик учун белгиланган нормаларни таҳлил қилинди ҳамда суд ҳукмларини
ўрганилди. Ўрганилган хорижий давлатлар ЖКлари ҳамда суд ҳукмлари асосида
ҳозирги кунда суд-тергов амалиётида ОИВ касаллиги ОИТСни тарқатганлик учун
жавобгарликни қўллашда дуч келинаётган тушунмовчиликларни бартараф этиш
мақсадида ҳамда адолатли жазо тайинлаш учун хорижий давлатлар жиноят
қонунчилигидаги илғор тажрибани Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексига
қўйдагиларни имплементация қилишни таклиф этамиз:
Таносил касаллигининг тури, инсон саломатлигига таъсири, келтириб
чиқарадиган оқибати ҳамда ижтимоий хавфлилиги даражаси ОИВ касаллиги/ОИТСдан
фарқ қилганлиги, шунингдек суд-тергов амалиётида ушбу касалликларни
тарқатганлик учун жавобгарликни квалификация қилишда тушунмовчиликларни
бартараф
этиш
мақсадида
“Таносил
касаллигини
тарқатиш”
ва
“ОИВ
касаллиги/ОИТСни тарқатиш” жавобгарликни алоҳида мустақил модда сифатида
белгилаш мақсадга мувофиқ.
10
Қозоғистон Республикаси Жиноят кодекси: [Электрон манба].
zakon.kz/Document/doc
_id=31575252 (мурожаат вақти: 15.05.2024).
11
Қирғиз
Республикаси
Жиноят
кодекси
[Электрон
манба].
https://online.zakon.kz
/Document/?doc_id=36675065
(мурожаат вақти: 15.05.2024).
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
113
ОИВ касаллиги/ОИТСни тарқатганлик юзасидан чиқарилган суд ҳукмларини
ўрганиб таҳлил қилишимиз жараёнида ушбу касалликни тарқатганлик учун жазо
тайинлашда тўғри малакалашда муаммолар мавжудлиги аниқланди. Яъни ўзида ОИВ
касаллиги мавжуд бўлган шахс ягона қасд бир вақтда икки шахсга нисбатан
касалликни тарқатиш ҳаракатини амалга оширган бўлсада судлар томонидан ушбу
қилмишни амалдаги Жиноят кодексининг 113-моддаси тўртинчи қисми “Шахснинг
касб юзасидан ўз вазифаларини бажармаганлиги ёки лозим даражада бажармаганлиги
оқибатида бошқа шахсга ОИВ касаллиги/ОИТСни юқтириши” билан малакаланган.
Амалдаги Жиноят кодексининг 113-моддасида ОИВ касаллиги/ОИТСни икки ёки
ундан ортиқ шахсга нисбатан тарқатиш белгиси мавжуд эмаслиги сабабли содир
этилган ҳаракат Жиноят кодексининг одиллик принципининг бузилишига олиб
келмоқда шу сабабли амалдаги Жиноят кодексини 113
1
-моддаси “ОИВ
касаллиги/ОИТСни тарқатиш” билан тўлдириш ҳамда ушбу моддани “икки ёки ундан
ортиқ шахсга нисибатан” банд билан тўлдириш зарур.
