YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
82
TASHQI SAVDONI RIVOJLANTIRISHDA BOJXONA TARIFLARINING ROLI VA
TA'SIRI
Nurbek Raxmatullaev
Bojxona qoʼmitasi katta inspektori
https://doi.org/10.5281/zenodo.13341754
Annotatsiya:
Ushbu maqola tashqi savdoni rivojlantirishda bojxona tariflarining roli va
ta'sirini o'rganadi. Bojxona tariflari tashqi savdo siyosatida muhim o'rinni egallaydi va
mahalliy ishlab chiqaruvchilarni himoya qilish, savdo balansini tartibga solish va iqtisodiyotga
moslashuvchanlik berish kabi turli yo'llar bilan iqtisodiyotga ta'sir ko'rsatadi.
Kalit so'zlar:
Bojxona tariflari, tashqi savdo, iqtisodiy himoya, savdo siyosati, iqtisodiy
ta'sir.
Tashqi savdo, global iqtisodiy tizimning asosiy komponentlaridan biri bo'lib,
mamlakatlararo mahsulot va xizmatlar almashinuvini o'z ichiga oladi. Bu jarayonlar har bir
davlatning iqtisodiy o'sishi va rivojlanishi uchun muhim ahamiyatga ega. Tashqi savdo
siyosatining asosiy vositalaridan biri bojxona tariflaridir, bu esa mamlakatning iqtisodiy
manfaatlarini himoya qilish va boshqarishda muhim rol o'ynaydi.
Bojxona tariflari, odatda, mahalliy ishlab chiqaruvchilarni xorijiy raqobatdan himoya
qilish, tashqi savdo balansini tartibga solish va milliy iqtisodiyotni rag'batlantirish maqsadida
qo'llaniladi. Ular mahsulotlar mamlakatga kirganda yoki mamlakatdan chiqqanda soliq
sifatida undiriladi, bu esa import qilinadigan mahsulotlarning narxini oshiradi va shu tariqa
mahalliy mahsulotlarga bozorda raqobat ustunligini beradi.
Shuningdek, bojxona tariflari mamlakatning makroiqtisodiy siyosatining ajralmas qismi
hisoblanadi. Ular orqali hukumatlar tashqi savdo siyosatini boshqarishadi, bu esa iqtisodiy
barqarorlik va o'sishni ta'minlashda yordam beradi. Bojxona tariflarining tahlili, shuningdek,
mamlakatning xalqaro savdo munosabatlarida qanday pozitsiyada ekanligini ko'rsatib beradi.
Bojxona tariflari tashqi savdo siyosatida ishlatiladigan asosiy vositalardan biri sifatida
keng o'rganilgan. Tadqiqotlar turli iqtisodiyotlarda bojxona tariflarining ta'sirini tahlil qilib,
ularning iqtisodiy o'sish, mahalliy ishlab chiqaruvchilarni qo'llab-quvvatlash, va global savdo
oqimlarini tartibga solishdagi rolini ko'rsatib beradi.
Anderson va van Wincoop [1] o'z tadqiqotlarida bojxona tariflarining mahalliy ishlab
chiqaruvchilarni xorijiy raqobatdan qanday himoya qilishini tahlil qilganlar. Ular bojxona
tariflari mahalliy ishlab chiqaruvchilarga raqobatda ustunlik bera olishini, shu bilan birga,
iste'molchilar uchun mahsulot narxlarini oshirishini ko'rsatib berishgan.
Krugman va Obstfeld [2] bojxona tariflarining global savdo oqimlariga ta'sirini o'rganib,
tariflarning savdo siyosatidagi rolini va xalqaro savdo kelishmovchiliklariga qanday ta'sir
ko'rsatishini tahlil qilishgan. Ular bojxona tariflarining savdo to'siqlari sifatida qo'llanishi
global savdo munosabatlarini qiyinlashtirishi mumkinligini ta'kidlashgan.
Baldwin va Venables [3] bojxona tariflarining mamlakatlararo iqtisodiy o'sish va
raqobatbardoshlikka ta'sirini ko'rib chiqqan. Ular tarif siyosatining to'g'ri bajarilishi
mamlakatning umumiy iqtisodiy farovonligini oshirishi mumkinligini, ammo noto'g'ri
bajarilganda salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkinligini qayd etishgan.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
83
Bojxona tariflari tashqi savdo siyosatining ajralmas qismi sifatida, ularning tashqi
savdoni rivojlantirishdagi roli va ta'sirini tahlil qilish juda muhimdir. Ushbu tahlil, bojxona
tariflarining turli iqtisodiy oqibatlarini chuqurroq tushunishga yordam beradi.
Mahalliy ishlab chiqaruvchilarni qo'llab-quvvatlash
: Bojxona tariflari orqali mahalliy
ishlab chiqaruvchilarni xorijiy raqobatdan himoya qilish mahalliy iqtisodiyotni
mustahkamlashda muhim rol o'ynaydi. Bu tarzda solinadigan soliqlar mahalliy mahsulotlarga
narx jihatidan raqobat ustunligini beradi, bu esa mahalliy ishlab chiqarishni rag'batlantiradi
va ish o'rinlarini saqlab qolishga yordam beradi. Biroq, bu siyosat iste'molchilar uchun
tanlovni cheklashi va mahsulotlar narxining oshishiga olib kelishi mumkin, bu esa iste'mol
qiluvchilarning umumiy sotib olish qobiliyatiga salbiy ta'sir qilishi mumkin.
Xalqaro savdo balansini ta'minlash
: Import qilinadigan mahsulotlarga solinadigan
bojxona tariflari mamlakatning savdo balansini yaxshilashga yordam beradi. Bu tariflar orqali
hukumatlar importni cheklab, mahalliy ishlab chiqarishni qo'llab-quvvatlaydi va shu tariqa
tashqi savdo defitsitini kamaytirishga harakat qiladi. Biroq, bu yondashuv savdo sheriklari
bilan munosabatlarga ta'sir qilishi mumkin, bu esa savdo urushlariga va xalqaro savdo
tizimida tarangliklarni kuchaytirishi mumkin.
Savdo siyosatida o'zgarishlar
: Bojxona tariflari orqali hukumatlar o'z savdo
siyosatlarini takomillashtirish va iqtisodiyotga moslashuvchanlik berish imkoniyatiga ega. Bu
tariflar yordamida davlatlar o'z iqtisodiyotlarini global savdo oqimlariga mos ravishda
sozlashlari mumkin, bu esa ularga global iqtisodiy vaziyatlarga moslashuvchanroq bo'lish
imkonini beradi.
Bojxona tariflari tashqi savdoni tartibga solishda juda muhim rol o'ynaydi. Ular mahalliy
ishlab chiqaruvchilarni qo'llab-quvvatlash, xalqaro savdo balansini tartibga solish va
mamlakatning savdo siyosatini shakllantirishda asosiy vositalardan biri hisoblanadi. Biroq,
tariflarning iqtisodiy o'sishga ta'siri ikki tomonlama bo'lib, ularning to'g'ri qo'llanilishi juda
muhimdir. Tariflar mamlakatning umumiy iqtisodiy farovonligini oshirishda yordam berishi
mumkin, ammo noto'g'ri qo'llanilganda iqtisodiyotga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin.
Bojxona tariflari tashqi savdo siyosatining murakkab elementi bo'lib qolmoqda. Ular
orqali mamlakatlar o'z iqtisodiyotlarini himoya qilish, global savdo tizimida
raqobatbardoshlikni saqlab qolish va iqtisodiy o'sishni qo'llab-quvvatlashga intiladi. Shu
sababli, bojxona tariflarining ta'siri va ulardan foydalanish usullari doimiy ravishda tahlil
qilinib turilishi kerak, bu esa mamlakatning uzoq muddatli iqtisodiy strategiyasining muhim
qismi hisoblanadi.
References:
1.
Anderson, J. E., & van Wincoop, E. (2003). "Gravity with Gravitas: A Solution to the
Border Puzzle."
American Economic Review
, 93(1), 170-192.
2.
Krugman, P., & Obstfeld, M. (2009). "International Economics: Theory and Policy." 9th
Edition, Pearson.
3.
Baldwin, R., & Venables, A. J. (2013). "Spiders and Snakes: Offshoring and Agglomeration
in the Global Economy."
Journal of International Economics
, 90(2), 245-254.
