YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
193
TARAXAKUM BICORNE DAHLST. - ҚОҚИЎТНИНГ ДОРИВОРЛИК
ХУСУСИЯТЛАРИ ВА ЭТНОБОТАНИК МАЪЛУМОТЛАРИ
Азимов Азизбек Бафожонович
Илмий изланувчи:
Абу Али Ибн Сино номидаги Бухоро давлат тиббиёт институти
Биотиббиёт факултети Тиббий
биология йўналиши 372-гурух талабаси.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13221774
Аннотация:
Ушбу маколада фойдали ва доривор хусусиятларга эга булган
"Taraxakum bicorne Dahlst" Коқиўт усимлиги устида олиб борилган илмий ва амалий
изланишлар натижасида усимликнинг этноботаник маълумотлари, унинг кимёвий
таркиби, инсон саломатлигига шифобахш тасири ва халк табобатида кулланилиши
хакида кенг микиёсда курсатиб утилган.
Калит сўзлар:
Taraxacum bicorne, Asteraceae, Момақаймоқ, дамлама, экстракт, Ибн
Сино "Тиб қонунлари”, Қ.Ҳожиматовлар...
Тадқиқот мақсади
. Фойдали хусусиятга эга бўлган ўсимликлардан фойланиш
қадимдан маълум. Айниқса, доривор ўсимликлардан фойдаланиш буюк табиб Абу Али
ибн Сино номи билан боғлиқ. Ибн Сино “Тиб қонунлари” асарида 1000 турга яқин
доривор ўсимликлар тўғрисида маълумотларни келтирган ва уларнинг айримларини
озиқ-овқат сифатида фойланишни ҳам тавсия берган [1]. Ибн Сино ҳаёти давомида
беморларни даволашда Бухоро вилоятида учрайдиган 450 дан ортиқ доривор
ўсимликлардан фойдаланган. Ўзбекистонда доривор ўсимликлар бўйича илмий
изланишлар Қ.Ҳожиматов ва О. Қ. Ҳожиматовлар ишларида кўриш мумкин [2,3,5].
Шифобахш ўсимликларни ўрганиш мақсадида олимларнинг илмий изланишлари ушбу
ўсимликларнинг ҳалқ табобатида ва замонавий тиббиётда фойдаланилиши билан
боғлиқлиги ҳам ёритилган ва ўрганилаётган ҳудуд доривор ўсимликларининг аҳоли
томонидан фойдаланилиши келтирилган.
Тадқиқот материаллари ва усуллари.
Момақаймоқ (қоқиўт) -
Taraxakum bicorne
Dahlst.
-
Asteraceae оиласига мансуб, баландлиги 10-30 см бўлган кўп йиллик ўт ўсимлик.
Илдиз тизими ўқ илдизли. Асосий илдиз нисбатан йўғон, одатда тик турувчи, кам
шохланган; илдиз бўғзи тукли, камроқ силлиқ. Барча барглари тўпбаргда тўпланган,
узунлиги 10-25 см, эни 1,5-5 см. Март-июнь ойларида гуллайди; пистачалари гуллаш
бошланганидан тахминан бир ой ўтгач пишади. Момақаймоқ илдизларидан тритерпен
бирикмалари, P-ситостерин, сигмастерин, инулин (24% гача), холин, никотин кислота,
никотинамид, қатронлар, мум, каучук (3% гача) ва таркибида олеанол, пальмитин,
линолеин, мелисса ва церотин кислоталарининг глицеридлари бўлган ёғли мой
ажратилган.
Кулланилиши ва натижалар.
Taraxacum bicorne
-
момақаймоқнинг янги
илдизларидан тайёрланган дамлама ошқозон-ичакнинг секретор фаолиятини
яхшилаш, сафро ва овқат ҳазм қилиш яхшилаш учун ишлатилади. Бундан ташқари,
момақаймоқ илдизларидан тайёрланган дамламалар сурункали ич қотиши натижасида
келиб чиққан холецистит, гепатохолецистит, анацид гастритида бошқа ўт хайдовчи
воситалар билан аралашмаларда қўлланилади. Момақаймоқнинг қуюқ экстрактидан
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
194
таблеткалар тайёрлашда ишлатилади бундан ташқари ўсимлик илдизи иштаҳани
уйғотувчи, ошқозон ва сийдик ҳайдовчи йиғмалари таркибига киритилган [3, 4].
Момақаймоқ илдизидан дамлама тайёрлаш учун - 10 г (1 ош қошиқ) қуруқ илдизлар
сирланган идишга солиниб, 200 мл (1 стакан) иссиқ қайнатилган сув қуйилади, қопқоғи
ёпилади ва қайнаб турган сувда (сув ҳаммомида) 15 дақиқа давомида тез-тез
аралаштириб қиздирилади. Кейин аралашма 45 дақиқа давомида совитилади сўнгра,
сузгичдан ўтказилади ва қолган масса сиқиб олинади. Олинган дамлама қайнатилган
сув билан суюлтирилиб, дастлабки 200 мл ҳажмига келтирилади. Совуқ жойда 2 кунгача
сақланади. Ушбу ҳосил бўлган дамламани аччиқ ва ўт ҳайдовчи восита сифатида
овқатдан 15 дақиқа олдин илиқ ҳолда 1/3 стакандан кунига 3-4 марта ичилади.
Момақаймоқдан дориворлик хусусиятга эга махсулот тайёрлаш учун ўсимликнинг
илдизи ва ер устки қисмидан эрта баҳорда йиғилади. Йиғиб олинган ўсимлик илдизи
савуқ сув билан ювилади, очиқ ҳавода сўлитилади, сўнгра бир қават қилиб қуритилади.
Ўсимликнинг баргларини ҳаво алмашиниб турадиган пана жойда қуритилади.
Хулоса.
Сўнгги йилларда касаллик турларининг ортиб бориши дори воситаларига
бўлган талабни янада кучайтирди. Бунинг оқибатида дунё фармасевтикасида турли
дори воситаларини етиштириб беришда муаммолар пайдо бўлмоқда. Аммо шуни ҳам
айтиш мумкинки ҳозирги кунда доривор ўсимликлардан фойдаланиш ҳам йил сайин
ортиб бориши натижасида, аҳолининг сунъий дори воситаларидан фойланишни
камайтиришга олиб келмоқда. Айниқса, бу борада халқ табобатида қўлланилаётган
доривор ўсимликлар муҳим ўрин тутмоқда. Бухоро вилоятида ёввойи ҳолда тарқалган
доривор ўсимлик турларини таҳлил қилиш натижасида вилоятдаги мавжуд турларнинг
айримлари маҳаллий аҳоли томонидан қадимдан турли мақсадларда қўлланилиб,
доривор ўсимликлардан тўғри фойдаланиш тўғрисидаги этноботаник маълумотларни
йиғиш бугуннинг долзарб вазифаси ҳисобланади.
References:
1.
Абу Али ибн Сино Канон врачебной науки Ташкент, 1996, II т. 366 c. -С 252.
2.
Khojimatov К.Kh., Khojimatov О.К., Собиров У.А. Сборник правил пользования
объектами лекарственных, пищевых и технических растений. Ташкент: «Янги аср
авлоди», 2009. – 171 с.
3.
Haydarovich, E. A., & Kurbanovich, E. H. (2022). Ethnobotanics of Certain Medicinal Plants
of Bukhara Region (Uzbekistan).
American Journal of Plant Sciences
,
13
(3), 394-402.
4.
Kurbonovich, E. H., & Xusanbayevich, U. M. (2018). Two alien species of Asteraceae new
to Uzbekistan (Bukhara oasis). Turczaninowia, 21(4), 175-180.
5.
Eshonqulov, A. H., & Esanov, H. Q. (2020, October). Buxoro an’anaviy taomlaridagi ba’zi
tabiiy holda o’suvchi dorivor o’simliklar. In
Food Security: National and Global Drivers”
International Scientific and Theoretical Conference
(pp. 16-17).
6.
Азимов Азизбек Бафожонович САССИҚ КОВРАК (FERULA ASSA-FOETIDA L.)НИНГ
ХАЛҚ ТАБОБАТИДА ҚЎЛЛАНИЛИШИ.AMALIY VA TIBBIYOT FANLARI ISSN: 2181-3469 Jild:
03 Nashr:06 2024 yil 34-37.
7.
Azimov, A.B. (2024). QISHLOQ XO’JALIGIDA MIKROBIOLOGIYANING O’RNI.
Инновационные исследования в современном мире: теория и практика, 3(8), 38–40.
извлечено от https://in-academy.uz/index.php/zdit/article/view/3508110.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
195
8.
Azimov Azizbek Bafojonovich SUVCHECHAKNING KATTALARDA KLINIK KECHISH
XUSUSIYATLARI Journal of Healthcare and Life-Science ResearchVol. 3, No. 06, 2024ISSN:
2181-4368 143-144.
9.
Azimov Azizbek Bafozhonovich Rheological Properties of Blood and Physical and
Chemical Indicators of Erythrocytes in Healthy Individuals of Different Age Groups AMERICAN
Journal of Pediatric Medicine and Health Sciences Volume 01, Issue 09, 2023 ISSN (E): 2993-
2149 446-451.
10.
Azimov
Azizbek
Bafozhonovich
RESEARCHJOURNALOFTRAUMAAND
DISABILITYSTUDIESVolume:
3
Issue:5|
May–2024ISSN:
2720-
6866http://journals.academiczone.net/index.php/rjtds349http://journals.academiczone.net
/index.php/rjtdsCombating Long-Term Covid-19 Fatigue 349-351
11.
Азимов Азизбек Бафожонович ДОЛЖНОСТНАЯ ИНСТРУКЦИЯ ОТВЕТСТВЕННОГО
ДЕЖУРНОГО ВРАЧА ПО БОЛЬНИЦЕ Международный научный журнал № 14 (100),
часть1«Научный Фокус» Июня, 2024 588-592.
