YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
110
ARTIONIMLARNING KOMMUNIKATIV VAZIFASI
Azamatova Odinaxon Obidovna
Andijon davlat pedagogika instituti
https://doi.org/10.5281/zenodo.12754966
Annotatsiya:
Ushbu maqolada artionimlarning vazifaviy xususiyatlari, jumladan,
kommunikativ funksiyalari haqida so’ yuritiladi.Artionimlar ma’lum maqsad, niyat, voqea-
hodisalarni bayon qilish, tushuntirish, izohlash, ko‘rsatish, tasvirlab berish maqsadida
yo‘naltiriluvchi ko‘rinishlarda ifodalanishi yuzasidan fikr mulohazalar yuritiladi.
Kalit so’zlar:
onomastika, nomlanish, artionim, kommunikatsiya, badiiy-estetik vazifa,
bir komponent, ikki komponent.
Tasviriy san’at asari ijodkorning qarashlari, fikrlari hamda tomoshabinga yetkazishni
rejalashtirgan ma’lum bir xabari va g‘oyalarining in’ikosidir. Onomastikaga mansub otlarni
o‘rganish periferiya bilan, shu jumladan artionimlar - tasviriy san’at asarlari nomlari
pragmalingvistika bilan uzviy bog‘liqdir. “Ma’lumki, lison – faqatgina insonga in’om etilgan
ne’matdir. Shu sababli lisoniy hodisalar tadqiqi boshqa ijtimoiy hodisalar tadqiqidan tubdan
farq qiladi.”
1
Pragmalingvistikaning asosiy tamoyillari xorijda A. Vejbitskaya, J. Lakoff, S.
Levinson, J.Lich, D.Vilson, B.Freyzer, L.Xorn, D.Sperber va boshqalar rus tilshunosligida N.D.
Arutyunova, V.G. Gak, V.I. Zabotkin, V.I. Karasik, V.B. Kashkin, E.S. Kubryakova, A.Yu. Maslova,
G.G. Matveeva, A.V. Sokolov, F.I. Sharkov va boshqalar, shuningdek, o‘zbek tilshunosligida
J.Bo‘ronov, A.Abduazizov, G‘.Salomov, E.Begmatov, H.Ne’matov, D.Ashurova, A.Bushuy,
U.Yusupov, M.Umarxo‘jaev, G.Boqieva, A.Mamatov, M.Rasulova, M.Jusupov, A.Sodiqov,
S.Raximovlarning nomlari bilan bog‘liq.
So‘zsiz muloqot jarayonining asosiy maqsadi axborot uzatish va qabul qilishdir.
2
XXI
asrning boshlarida onomatologlar nomlarning pragmalingvistik tahliliga alohida e’tibor
qaratganlar. Jumladan, I.V. Kryukova tadqiqotida otlarning pragmatikasiga oid uch asosiy
yo‘nalish haqida aytib o‘tadi:
1. Onim ma’nosida pragmatik komponentlarni tahlil qilish;
2.Muallif va qabul qiluvchining nominatsiyalari xususiyatini va shartlarni tahlil qilish;
3. Otlarning funktsional xususiyatlarini aniqlash
3
.
Bir qator rus tilshunoslari E.A. Elina, E.A. Burmistrova, T.I. Plujnikovalar esa badiiy
asarlarni kreollashtirilgan matnlar sifatida talqin etadilar. Muloqot jarayonida lingvistik va
ekstralingvistik vositalarning o‘zaro ta’siri natijasida “kreolizatsiyalangan matn” tushunchasi
paydo bo‘lgan. Kreollashtirilgan matn og‘zaki va og‘zaki bo‘lmagan matndir. 9109 birlikni tahlil
qilgan E.A. Elina “tasvirning o‘zi tomoshabinning subyekti oldida bir vaqtning o‘zida paydo
bo‘ladi” deb aytadi. Haqiqatdan ham, dastlabki e’tibor to‘g‘ridan-to‘g‘ri rasmga qaratiladi lekin,
tasvirni kuzatgach tomoshabin, albatta, ushbu rasm haqidagi ma’lumotga murojaat qilib,
muallif niyatini chuqurroq tushunishga harakat qiladi. Bunda asar muallifi haqidagi ma’lumot,
asarning yaratilgan vaqti, uning o‘lchamlari, rassom ishlatgan materiallar ham va asosan
sarlavha muhim ahamiyat kasb etadi. Shu o‘rinda agar tomoshabin san’at sohasida ma’lum bir
1
Ш. Сафаров. Прагмалингвистика Тошкент – 2008.-14-15 б
2
Ш. Сафаров. Прагмалингвистика Тошкент – 2008.-14-15 б
3
Крюкова, И. В. Оним прагматикаси: тадқиқот ва таҳлил усулларининг йўналишлари /И. В. Крюкова // ВСПУ
янгиликлари. Филология фанлари. – 2011. – Б. 139–142.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
111
ma’lumotga ega bo‘lsa, yuqoridagi ma’lumotlarga qiziqish bilan qaraydi. Tasviriy san’at
asarining nomi – artionim rasm tayyor bo‘lmasidanoq tomoshabinni qiziqtiradi va hattoki
o‘sha suratni idrok etish uchun ham o‘z hissasini qo‘shishi mumkin. Shu bois ham artionimlar
onimlarning alohida turi bo‘lishi bilan birga til va madaniyatni birlashtiruvchi omillardan biri
sifatida muayyan madaniy makonni yaratishga xizmat qiladi.
Demak, artionim – muallif bilan tomoshabin ifodalashi mumkin bo‘lgan aloqa jarayonini
o‘rnatuvchi tasviriy san’at asarining ajralmas qismi bo‘lib, u jarayonning asosiy tarkibiga kiradi.
Nomlanish tamoyillariga ko‘ra, rasm nomlarining badiiy komponentlari quyidagilar orqali
aniqlanadi:
a) obyekt – san’at asari;
b) subyekt – onimni yaratuvchi;
v) nom – san’at asarini izohlash uchun qo‘yilgan belgi;
g) tomoshabin - subyekt va obyekt tomonidan yaratilgan nomlanishni qabul qiluvchi
adresat.
Nomlanishdagi subyekt bilan adresat o‘rtasidagi muloqotning farqi mualliflik
tushunchasidadir. Artionimik tadqiqotlarda rus tilshunos olimlari rassomni nominator deb
aytadilar. Lekin rasm muallifi - sube’kt chizgan tasvirning mavzusiga tanlangan nom mos
kelgan bo‘ladi. Bu nom esa muallif tomonidan tanlangan artionim sifatida belgilanadi. Bir
qarashda har doim ham ma’lum bir onimni kim tomonidan yaratilganini aniqlash mumkin
emas. Rus tilshunosi G.V. Petrovskaya, badiiy asar muallifini “har doim o‘z ishiga immanentdir,
ya’ni u va u bilan uzviy ichki aloqaga ega asar muallifning dunyoqarashini, ahloqiy qarashlarini
estetik qarashlar uzatish vositasi sifatida ishlatadi”
4
deb ta’riflaydi. Onimning kim
yaratganligini aniqlashning imkoni yo‘q, lekin nom uchun tanlangan so‘z orqali rasm nomini
belgilash uchun har qanday leksik vositalarni tanlash mumkin, bu esa muallifning ta’lim
darajasi va bilimi, shuningdek, mutaxassisligidan ham dalolat berishi mumkin. Sun’iy
onomastik nominatsiya mavzusining nutq portretini qayta yaratishga jiddiy urinishni
aniqlagan I.V. Kryukov “subyekt – shaxs, yaqin odamlar, jamoa, musobaqalar va nomlash
agentliklari ishtirokchilar bo‘lishi mumkin”
5
deb hisoblaydi.
Yuqoridagi xulosalarga ko‘ra, demak, tasviriy san’at asarining mavzusini nomlash, albatta,
uning muallifi bilan bog‘liq. Muallif nomni yaratish uchun turli usullardan foydalanadi:
a) “Avtoportret” (Akmal Ikromjonov), “Natyurmort” (Ortiqali Qozoqov) “Peyzaj”,
(Aleksandr Tyurin) kabilarda tasviriy san’at janri ko‘rsatiladi;
b) pretsedent nomlarga asoslanib artionimlarni belgilaydi: ular tomoshabin bilan
suhbatga kirishadi, go‘yoki voqelik bilan tanishtiradi: “Alvido”
(Bobur Ismoilov), “Aslo taslim
bo‘lmaymiz”
(Lekim Ibrohimov), “Bizning hovli” (Ortiqali Qozoqov), “Sharq kuychisi”, “O‘zbek
Pikassosi” (Javlon Umarbekov), “Hosil bayrami” (Qutlug‘ Basharov), “Do‘stim portreti”,
“Qo‘zg‘olon bostirildi”, “G‘isht teruvchi”, “Jizzaxdagi 16-yilgi qo‘zg‘olon” (Malik Nabiev),
“Masxaraboz Akrom Yusupov”, “O‘rol Tansiqboev xotirasiga” (Bahodir Jalolov) kabi nomlar
tomoshabin bilan suhbatga kirishadi, go‘yoki voqelik bilan tanishtiradi;
4
Петровская, Г. В. Бадиий мулоқот жараёнида тасвирий санoат асарлари: мавҳум. дис. ...канд. санoат тарихи:
17.00.04 /Г. В. Петровская. – Санкт-Петербург, 2013. – 27 б.
5
Крюкова, И. В. Сунoий ономастика мавзусининг нутқ портрети. номинациялар / И. В. Крюкова //
Мулоқотдаги одам: мотивлар, стратегиялар, тактикалар:колл. монография – Волгоград: Воронеж давлат
педагогика университети нашриёти “Перемена”, 2010. – С. 155–166.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
112
v) tomoshabinning ongida ma’lum lingvistik birliklar uyg‘otadi: “A.Makedonskiyning
Roksana bilan to‘yi”
(Abdumajid Sagatov), “Abror Hidoyatov Otello rolida”
(Abdullaev
Abdulhaq), “Hayotim lolazoridan ayurding" (Alisher Mirzaev
)
, “Iskandarning suv tubiga
tushishi va Hindistonga sayohati”
(O‘rol Tansiqboev) kabi.
Tasvirda voqelik holati musavvir tomonidan o‘ziga xos tarzda qayta yaratiladi va bu
o‘zaro kommunikativ ta’siri jarayonida tomoshabin uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Bu
o‘rinda rassomning mahorati orqali tomoshabinning ma’lum bir tasavvuri shakllanadi yoki
xotirlaydi. Xuddi shu holat asar nomida-artionimda kodlanadi, chunki o‘sha artionim
tomoshabin ongida yangi obrazni hosil qiladi va uning ma’nosini anglash uchun xizmat qiladi.
Shuningdek, bu o‘rinda kommunikativ vazifa aloqa subyektlarining o‘zaro ta’siri va ularning
ma’lum maqsadlarga ega bo‘lishini nazarda tutadi. Bundan tashqari tomoshabin asarga baho
beradi, izohlaydi, ta’riflaydi va albatta o‘zi uchun bu nomni – artionimni kodlab oladi.
Muallifning maqsadi tomoshabinni jalb qilish bilan birga uning hatti-harakatiga, bilimiga, san’at
sohasidagi ma’lumoti hamda yangi estetik g‘oyalarni shakllantirishga erishishdir. Tomoshabin
yangi tasvirlar orqali bilim oladi yoki mavjud bilimlarini chuqurlashtiradi, tasavvuri kengayadi,
asarni samarali idrok etish, chuqurroq anglash uchun artionimning ahamiyati muhim ekanini
his etadi. Shu bilan birgalikda artionim suratning mavzu, syujet yoki g‘oya, shuningdek, uning
janr xususiyatlarini ham aniqlab bera oladi. Artionim tomoshabin uchun rasmni idrok etishga
hamda unga muayyan munosabatni shakllantirish uchun nominatsiyani yaratgan rassom
tomonidan taqdim etilgan axborot, ma’lumot yoki tushunchadir. Shunday rasmlar borki, uni
idrok etish, kuzatish uchun maxsus tayyorgarlik ya’ni ma’lum bir soha yuzasidan bilim yoki
tajriba talab etiladi, xuddi tarixiy, ilmiy va diniy asarlarni o‘qish uchun ilm zurur bo‘lganidek.
Shu sabab, muallif va qabul qiluvchi o‘rtasidagi muloqotning muvaffaqiyati, subyektning
rasmni qanchalik idrok etishga tayyorligiga bog‘liq. Demak, artionimning vazifasi qabul
qiluvchining ongida tasvir bilan bog‘liq bo‘lgan ma’lum bir tasvirni yaratishdan iborat.
Artionimning axborot berish darajasiga va semantikaning mazmunini bayon qilishi, tasviriy
san’at asarlari nomlarini mohiyatan va cheklangan yo‘naltiruvchi, yo‘naltirilmagan va
yo‘naltiriluvchi deb tasniflanadi
6
.
Ushbu tasnifga ko‘ra mohiyatan yo‘naltiruvchi artonimlarni tadqiqotimizga olingan
nomlar orasidan quyidagi rasmlarda ko‘rish mumkin:
a) tarixiy voqealar haqida xabar beruvchi nomlar: “Amir Temurning To‘xtamishxon
ustidan qozongan g‘alabasi” (Alisher Aliqulov), “Jizzaxdagi 16-yilgi qo‘zg‘olon”,
“Makedoniyaliklarga qarshi” (Malik Nabiev);
b) obyektda tasvirlangan narsa haqida yetarlicha ma’lumotni o‘z ichiga olgan nomlar:
“Yangi Bobil”, “Quddusga kirish” (Aleksandr Tyurin), “Uyga sayohat” (Niyozali Xolmatov),
“Tegirmon” (Hasan Aminov
)
;
v) shaxs nomi to‘liq ko‘rsatilgan nomlar: “Rassom Ra’no Ismatovaning portreti” (Rahim
Axmedov), “Fermer Sobirjon Xolikov” (Yigitali Tursunnazarov), “Lutfi Sarimsoqova”, “Indiri
Gandi portreti” (Abdulhaq Abdullaev) ;
g) joylanish nuqtasi aniq bo‘lgan obyektlar nomi: “Tuproqqal’a” (To‘ra Qurniyozov),
“Registon maydoni tush paytida”, “Sherdor Madrasasi oldida” (Oganes Tatesova), “Amudaryoda
oqshom”, “Amudaryo del’tasi” (Ro‘zi Choriev) va boshqalar.
6
Элина, Э. А. Санoат соҳасидаги матнни креолизация қилиш / Э. А. Элина // Саратов университети янгиликлари. – 2009.
– Т. 9. Сер. Филология. Журналистика, жилд. 2 - 18–23-бетлар.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
113
Demak, tasviriy san’at asarlarining nomlari-artionimlar aloqa jarayoni strukturasining
tarkibiy qismidir. Tasviriy san’at asari – rassom ijodiy faoliyatining mahsuli, tomoshabin uni
ko‘radi, tushunadi, baholaydi va idrok etadi. Artionim esa musavvirlarining san’ati va ta’lim
darajasini lingvistik va madaniy jihatini ko‘rsatib beradi, chunki u san’at asarini mazmuni va
maqsadini ham tavsiflaydi. Muallifning niyatini idrok etish uchun qabul qiluvchining bilimi va
ma’lumotining yetarliligi ishning samarasi, natijasi bilan bog‘liq. Jumladan, portret janrida
ishlangan suratlarda inson tasviri orqali muallif va tomoshabin artionimlar asosidagi yashirin
muloqotlarining bir necha ko‘rinishlarini kuzatish mumkin. Artionim xalq madaniyati va
tasviriy san’ati merosining eng muhim qismidir. Ular nafaqat shaxsni aniqlashga, ajratishga,
tanishga va ular haqida o‘rganishga yordam beradi, balki ularning faoliyati, hayoti, turmush
tarzi, orzu-o‘ylarini ham aks ettira oladi. Ayniqsa, bu o‘rinda portretlarning nomlari ilmiy,
tarixiy, madaniy, ma’naviy-ma’rifiy ahamiyat kasb etadi. Jumladan, avtoportret artionimi
tomoshabinda rasm sarlavhasining leksemasi o‘zagidagi shaxs bilan bog‘liq assosatsiyalarni
uyg‘otadi. Masalan, ushbu janr asosida ishlangan “Bobur portreti”
(
G‘ofur Abdurahmonov)
buyuk sarkarda, shoh va shoir Zahiriddin Muhammad Bobur temuriyzoda ekanligi, boburiylar
saltanatini barpo etgani, badiiy adabiyotdagi ulkan hissasi haqida bilimlarni uyg‘otadi.
Shuningdek, tasvirdagi insonning aynan Bobur ekanligi, tomoshabinga aqliy tasavvurning
ifodasi sifatida saltanatning salobati, odilona hukmronlik, shoirona nigoh kabilarni
tushuntirish, izohlash, ochib berish aynan birgina artionim tarzida ifodalash bir vositasi ekani
sifatida tushuniladi. Avtoportret janriga mansub rasmlarning nomlari o‘ziga xoslik jihatidan u
qadar farqlanmaydi, hattoki muallifni tomoshabin tushunishi uchun qo‘shimcha ma’lumot ham
talab etmaydi.
Ushbu janrdagi tasviriy san’at asarlarining nomlari xalq madaniyatini aks ettiruvchi
omillarini hamda rasmda ifodalangan chizgilar asosida ularning bir necha guruhlarini quyidagi
tarkibda ham kuzatish mumkin:
a) jinsi: “Ayol portreti” (O‘rol Tansiqboev), “Chol portreti” (Dilyor Imomov), “Momo”
(Alisher Aliqulov);
b) yoshi: “Yosh Alisher” (O‘rol Tansiqboev), “Qariya” (Rahim Axmedov) “Boysunlik
qariya”, “Sayroblik chol”
(Alisher Aliqulov);
v) kasbi: “Prorab Abdulla portreti”
(To‘ra Qurniyozov), “Haykaltarosh Azamat”, “Bastakor
Yunus Rajabiy” (Sobir Rahmetov), “Akademik Qori Niyoziy”, “Rejissyor O.Abdurazzoqov”
(Abdulhaq Abdullaev), “Arxitektor M. Xudoynazarova” (Laylo
Salimjonova), “Paxtakor
Manzura” (Akmal Nur), “Yozuvchi Oybek portreti” (Abdulhaq Abdullaev) kabi.
Tasviriy san’at asari nomidagi ifoda orqali nafaqat subyektiv omillar, balki ular inson
hayotida ro‘y bergan voqea – hodisalar haqida ham atroflicha ma’lumotlarni aks ettira oladi.
Masalan, jamiyatda oilaning o‘rni, ahamiyati ijtimoiy munosabatlarda aks etadi. Oilaning
tayanchi esa albatta ota va onadir. Ularning oiladagi o‘rni, burchi va ularning farzandlarga
nisbatan mehr-muhabbati, hamda munosabatlarini rassomlar o‘zlarining shaxsiy tajribalari
orqali tasvirlab, o‘sha munosabatni artionimlarda ifodalaydilar. Bu esa tomoshabinni ijodiy
fikrlashga undaydi:
- oilaviy aloqalar: “Otam” (Tohirjon Mirjalilov), “Ona portreti” (Lekim Ibrohimov),
“Dadam, onam va men” (Rozi Choriev), “Onalik”
(Malik Nabiev), “Onalik osmoni”, “Beg‘ubor
onalik” (Akmal Nur), “Qahramon ona”, “Ona o‘ylari” (Rahim Axmedov), “Otaning portreti”
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
114
(Niyozali Xolmatov), “Bobom” (Bobur Ismoilov), “Buvilarning ertaklari” (Xurshid Ziyaxanov),
“Maston xola” (Yigitali Tursunnazarov), “Hojar xola” (Alisher Aliqulov
)
va boshqalar.
Bu nomlar guruhi tarkibida alohida subyektivlik va shaxsiy yo‘nalish bilan
tavsiflanadigan artionimlar ham uchraydi.
a) tashqi ko‘rinish (shu jumladan rasmdagi joylashuvi, holati, kiyimi): “Peshonaband
taqqan qiz” (Kamoliddin Behzod), “Qizil yuzli malika”, (Baxtiyor Mahkamov), “Taxtda o‘tirgan
Amir Temur” (Malik Nabiev), “Nodirabegim shoiralar davrasida” (Qutlug‘ Basharov), “Sayid
Baraka Amir Temurga bayroq topshirmoqda”
(Abdulhaq Abdullaev) kabi.
b) ijtimoiy mavqei va roli: “Student qiz portreti” (Raxim Ahmedov), “Kelinning portreti”
(Dilyor Imomov), “Sut sog‘uvchi” (Qutlug‘ Basharov), “Choyxonachi” (Zokir Inog‘omov),
“Doirakash” (Akmal Nur), “Pillakor” (Qutlug‘ Basharov), “Sozandalar” (O‘rol Tansiqboev) va
boshqalar.
Artionimlarning asosini tashkil etuvchi nomlar, ya’ni muallif tomonidan tanlangan
tegishli artionim tufayli yaratilgan portret janridagi tasvirlar nafaqat milliy madaniyatning eng
muhim ko‘rinishini ifodalaydi, balki umuminsoniy qadriyatlarni hamda xalq va jamiyatning
orzu-umidlarini ham tomoshabinga singdira oladi.
References:
1.
Ш. Сафаров. Прагмалингвистика Тошкент – 2008.-14-15 б
2.
Крюкова, И. В. Оним прагматикаси: тадқиқот ва таҳлил усулларининг
йўналишлари /И. В. Крюкова // ВСПУ янгиликлари. Филология фанлари. – 2011. – Б. 139–
142.
3.
Петровская, Г. В. Бадиий мулоқот жараёнида тасвирий санoат асарлари: мавҳум.
дис. ...канд. санoат тарихи: 17.00.04 /Г. В. Петровская. – Санкт-Петербург, 2013. – 27 б.
4.
Крюкова, И. В. Сунoий ономастика мавзусининг нутқ портрети. номинациялар / И.
В. Крюкова // Мулоқотдаги одам: мотивлар, стратегиялар, тактикалар:колл.
монография – Волгоград: Воронеж давлат педагогика университети нашриёти
“Перемена”, 2010. – С. 155–166.
5.
Элина, Э. А. Санoат соҳасидаги матнни креолизация қилиш / Э. А. Элина // Саратов
университети янгиликлари. – 2009. – Т. 9. Сер. Филология. Журналистика, жилд. 2 – 1
6.
Azamatova, O Ona tili darslarini o‘qitishda artionimlarni qo‘llash “Lisoniy meros va
tilshunoslik taraqqiyoti” mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman 2024y
7.
Azamatova, O. O. O‘zbek tilida artionimlarning qo‘llanilishi. Mug’allim ham uzluksiz
bilimlendiru.
Илимий-методикалық журнал
2024y 3-сан
8.
Azamatova, O. (2024). The principles of naming artonyms based on nature and history. В
international bulletin of applied science and technology (Т. 4, Выпуск 3, сс. 64–68). Zenodo.
