Авторы

  • Ш.Ш. Шадиева
    т.ф.д., доцент
  • Раъно Хамраева

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.yosc.47205

Ключевые слова:

пародонт тўқималар коллагеназ эластаз фибринолизин хондроитинсулфатаз микроциркуляция одонтоген ўчоқ.

Аннотация

Ушбу мақолада ҳарбийларда оғиз бўшлиғи шиллиқ қавати касалликлари ҳамда парадонтитларни даволаш усулларини такомиллаштириш бўйича олиб борилган тадқиқотларда қатор илмий натижалар олинган, жумладан, замонавий жамиятда ҳар қандай касалликнинг аҳамияти ушбу касалликнинг аҳоли орасида тарқалиши, оғирлик даражаси ва натижаларнинг жиддийлиги, бемор ва унинг оиласининг ёки умуман жамиятнинг иқтисодий йўқотишлари билан  аниқланганлиги келтирилган.


background image

YOSH OLIMLAR

ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI

in-academy.uz/index.php/yo

52

ҲАРБИЙ ИНСОНЛАРНИНГ СТОМАТОЛОГИК ҲОЛАТИНИ БАҲОЛАШ ВА

УЛАРДА ДАВО-ПРОФИЛАКТИК ЧОРАЛАРНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ

УСУЛИ

т.ф.д., доцент

Ш.Ш.Шадиева

Хамраева Раъно Рахматилоевна

https://doi.org/10.5281/zenodo.12720604

Аннотация.

Ушбу мақолада ҳарбийларда оғиз бўшлиғи шиллиқ қавати

касалликлари ҳамда парадонтитларни даволаш усулларини такомиллаштириш бўйича
олиб борилган тадқиқотларда қатор илмий натижалар олинган, жумладан, замонавий
жамиятда ҳар қандай касалликнинг аҳамияти ушбу касалликнинг аҳоли орасида
тарқалиши, оғирлик даражаси ва натижаларнинг жиддийлиги, бемор ва унинг
оиласининг ёки умуман жамиятнинг иқтисодий йўқотишлари билан аниқланганлиги
келтирилган.

Калит сўзлар:

пародонт тўқималар, коллагеназ, эластаз, фибринолизин,

хондроитинсулфатаз, микроциркуляция, одонтоген ўчоқ.

Ҳарбийларда оғиз бўшлиғи шиллиқ қавати касалликлари ҳамда парадонтитларни

даволаш усулларини такомиллаштириш бўйича олиб борилган тадқиқотларда қатор
илмий натижалар олинган, жумладан, замонавий жамиятда ҳар қандай касалликнинг
аҳамияти ушбу касалликнинг аҳоли орасида тарқалиши, оғирлик даражаси ва
натижаларнинг жиддийлиги, бемор ва унинг оиласининг ёки умуман жамиятнинг
иқтисодий йўқотишлари билан аниқланади.

Оғиз бўшлиғи касалликлари билан зарарланганда беморлар орасида ўз вақтида

ташҳис қўйиш ва даволаш даражаси пастлигича қолмоқда. Бу тизимли диагностика
қилиш мавжуд усулларининг ҳар бири организм тўқимасининг тузилиши ёки
функцияси кўрсаткичини аниқлашга қаратилган. Шуни ёдда тутиш керакки, клиник
амалиётда беморларни текшириш нисбатан камдан-кам ҳолларда амалга оширилади.

Пародонт тўқималарининг алтерациясида асосий ролни коллагеназ, эластаз,

фибринолизин, хондроитинсулфатаз ва бошқа шу каби микроб ферментлари бажаради.
Периапикал тўқималар соҳасида микроциркуляциянинг бузилиши одонтоген ўчоқ
сурункалашуви ҳамда фиброз ўзгаришлар ривожланишига олиб келади, бу томир-
тўқима ўтазувчанлигининг ортиши билан бир қаторда яллиғланиш характерига эга
касалликлар ривожланишида муҳим патогенетик ҳолат ҳисобланади.

Микроциркуляциянинг бузилиши нафақат пародонт яллиғланиш касаллиги

патогенезида асосий ролни бажаради, балки уларнинг оғирлик даражаси билан боғлиқ.
Яллиғланишда пародонтнинг микро-циркулятор оқимида томирлар тонуси, периферик
қаршилик индекслари ҳамда томирлар эластиклиги кўрсаткичларининг пасайиши қайд
этилади.

Пародонтнинг микроциркуляция оқимида бузилишларни аниқлаш учун пародонт

томирларини допплерография қилиш усули қўлланади. Ушбу усулнинг асосида Допплер
эффекти ётади, у ҳаракатланаётган объектдан қайтган сигнал частотасининг акс
эттирувчи ҳаракат тезлигига пропорционал қийматга нисбатан ўзгаришини
ҳисоблашдан иборат.

Тишларнинг бўйин қисми операциядан кейин яланғочланиб қолишининг олдини

олиш учун лахтакларни иммобилизациялашнинг бир қанча усулларини қўлласа бўлади:


background image

YOSH OLIMLAR

ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI

in-academy.uz/index.php/yo

53

бунинг учун альвеоляр ўсиқлар асосида суяк усти пардасини кесиш, лахтак четларидан
қўшимча горизонтал ёки диагонал кесувлар ўтказиш ҳамда ажратилган ёки қисман
ажратилган лахтакларни ишлатиш мумкин. Бундан кейин, лахтакларни тиш бўйин
қисмларига иложи борича яқинлаштирган ҳолда, аввал – вертикал кесувлар соҳасида,
сўнг – ҳар бир тиш оралиғида фиксация қилинади. Бириктирувчи тўқимали тиш милк
бирикмасининг шаклланиши ҳамда периодонт ва суяк тўқимасини бириктирувчи
аппарати регенерациясининг самарасини ошириш (оғиз бўшлиғи эпителийси ўсиб
киришининг олдини олиш натижасида эришилади) учун ҳар бир тиш атрофида ва,
асосан, фронтал тишлар соҳасида «манжет» ли чоклар қўйилади. Лахтакли операциялар
суяк тўқимасининг юқори даражадаги деструкциясида қўлланганлиги учун,
операциядан кейин тишларнинг қимирлаб қолиши кузатилади. Бунинг олдини олиш
мақсадида, операциядан олдин шу соҳадаги тишлар олдиндан пластмасса, эвикрол ёки
нурда қотадиган массалар ёрдамида шиналанади. Баъзи ҳолларда шиналар
операциядан олдин тайёрланиб, операциядан кейин тишларга маҳкамланади. Лахтакли
операцияларнинг турли - туман усулларини изоҳлаш шарт эмас. Шуни эсда тутиш
керакки, келтирилган усуллар, амалда мавжуд бўлган операция нуқсонларини
камайтириш мақсадида қўлланилади. Бир қатор ҳолларда янгиликларнинг кириб
келиши, тўқималар репарацияси ва регенерацияси механизмларига таъсир этиш
имкониятининг пайдо бўлиши, яъни лазер - скальпель ва радиоскальпельнинг ишлаб
чиқилиши билан боғлиқ. Чунки янги техник мосламаларнинг пайдо бўлиши
операциянинг травматиклигини пасайтириш ва операциядан кейинги даврнинг яхши
кечиш имкониятини беради. В. И. Лукьяненко (1977) лахтакли операцияларни
мукаммаллаштириб, шиллиқ қаватда вертикал кесувларни қўлламайди ва горизонтал
кесувлар (вестибуляр ва орал) милк қирраси шакли сақланган ҳолда, милк қиррасидан
суяккача 350ли бурчак остида ўтказилади (натижада, патологик чўнтаклар
деэпителизацияси амалга оширилади). Мазкур усулнинг бир қатор камчиликлари
мавжуд. Булардан энг асосийси, бу усулда периодонтал тўқималарнинг тўлиқ
репарациясига эришиб бўлмайди. Кейинчалик, тўқималар ретракцияси натижасида,
бирламчи косметик кўриниш йўқолади. Бунинг асосий сабаби шундаки, пародонтит
сурункали дистрофик жараён ҳисобланади ва шу туфайли периодонтал, юмшоқ ва суяк
тўқималарида яллиғланиш жараёни бартараф этилгандан кейин ҳам дистрофик жараён
асоратлари қолади. Бундан ташқари, суяк тўқимасини деструкция даражаси, беморнинг
ёши ва барча тўқималар регенерация қобилиятининг пасайиши табиий равишда ўзаро
чамбарчас боғлиқдир.

Пародонт тўқималарининг, яъни периодонт, суяк ва эпителий регенерация

хусусиятининг фарқи ҳамда улардан қайси бири олдинроқ ва тезроқ қайта тикланиши
ўртасидаги фарқлар ўтказилган хирургик муолажаси натижасига боғлиқ. Агар биринчи
бўлиб эпителий шаклланадиган бўлса (унинг регенераторлик хусусияти бошқаларга
нисбатан устунроқ), пародонтал чўнтак кам миқдорда бўлса ҳам тикланади, аммо
биринчи бўлиб суяк тўқимаси тикланадиган бўлса, у ҳолда суяк-суяк бирикмаси
(анкилоз) шаклланади. Энг самарали ҳолат биринчи бўлиб периодонт тўқималари
тикланганда кузатилади, аммо бундай жараён камдан-кам ҳолларда учрайди (Schroder
W., 1982). Тиш илдизларининг патологик чўнтак ичидаги яланғочланган юзасининг
ҳолати ҳам муҳим аҳамиятга эга: уларнинг микроб токсинлари ва оқсилларнинг


background image

YOSH OLIMLAR

ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI

in-academy.uz/index.php/yo

54

патологик бирикмалари билан чуқур пенетрацияси периодонт тўқималарининг тиш
цементи юзаси билан бирикишига салбий таъсир кўрсатади. Йўқотилган суяк
тўқимасини максимал қайта тиклаш учун органик ва ноорганик моддалар ва тўқималар
ўрнатиш тавсия этилади. Тиш милк бирикмасининг шаклланиш самарасини ошириш
мақсадида, тиш илдизлари юзасига ишлов бериш учун турли моддалар синалган.
Пародонт тўқималарида озиқланиш жараёнининг фаоллигини яхшилаш мақсадида кўп
миқдорда физик ва фармакологик моддалар ҳамда қўшимча хирургик усуллари таклиф
этилган (мисол учун, суяк усти пардаси остида туннель шакллантириб унга турли
остеопластик моддаларни жойлаштириш). Даволаш натижалари суякнинг емирилиш
даражасига ва патологик суяк чўнтакларининг шаклига боғлиқ. Агар суяк нуқсонлари
уч томондан – альвеоляр суяк ва бир томондан тиш илдизи юзаси билан чегараланган
бўлса, у ҳолда улар тўрт деворли нуқсонлар деб аталади. Патологик чўнтак икки
томондан альвеоляр суяк ва бир томондан тиш илдизи юзаси билан чегараланган бўлса,
бундай нуқсонлар уч деворли нуқсонлар деб номланади. Уч ва тўрт деворли нуқсонлар
даволанганда самара юқори бўлади. Агар икки томонли нуқсон кузатилса, яъни
илдизлараро суяк (бифуркация, трифуркация) емирилиши ва вертикал емирилиш
ўчоқлари билан бир қаторда горизонтал емирилиш ўчоқлари ҳам кузатилса, бу ҳолда
хирург- пародонтологнинг иши оғирлашади ҳамда клиник ўзгаришлар тенглигида ва
операциянинг тўғри ўтказилганлигида даволаш самарадорлиги турли одамларда ҳар
хил бўлади.

Юқорида келтирилган сабаблар нафақат ҳар хил одамларда, балки битта беморда

ҳам турли соҳадаги пародонт тўқимасида бир хил даволаш усулини қўллаш учун қатор
қийинчиликларни туғдиради. Шунинг учун амалиётчи шифокорлар ва олимлар асосий
даволаш усулларига доимо янгиликлар киритиб туриши мақсадга мувофиқдир. Янги
ишлаб чиқилган усуллардан остеопластик материаллар, мембраналар ёрдамида
пародонт тўқималарининг йўналтирилган регенерациясини қўллаш ҳамда тиш
илдизларига кимёвий ишлов бериш яхши натижа бермоқда.

В. А. Киселев радикал остеогингивопластика усулини таклиф этган бўлиб, унинг

моҳияти қуйидагилардан иборат: аввал патологик чўнтак чуқурлигида вертикал
кесувлар ўтказилади, сўнг шиллиқ қават суяк–усти пардаси лахтаги ажратилиб милк
ости тиш тошлари, грануляцион тўқималар олиб ташланади, кюретаж ва гемостаз
ўтказилади, ундан кейин шиллиқ қават–суяк усти пардаси лахтаги деэпителизация
қилинади. Остеопластика учун лиофилизацияланган суяк ишлатилади (патологик суяк
чўнтаклари ичига жойлаштирилади), сўнг чоклар қўйилади. Бу усулнинг бошқа
усуллардан устунлик томони шундаки, бу усулда патологик ўзгарган милк қирраси
сақланиб, лахтак жароҳат юзасидан ўткир фреза ёрдамида деэпителизация қилинади.
Остеопластик материаллар ёрдамида пародонт касалликларини даволаш. Г. В.
Никитина

радикал

гингивопластикада

0,5%ли

формалин

эритмасида

консервацияланган суяк аллотрансплантатларини қўллашни таклиф этади. В. П. Пюрик
патологик суяк чўнтакларини тўлдириш учун суяк кўмигини коллаген «губка» билан
биргаликда қўллашни таклиф қилади. Муаллиф ҳайвонларда тажриба ўтказиб, суяк
кўмигининг коллаген билан биргаликдаги функциясини исботлаган. Бундай
трансплантат қўлланилишининг фақат коллагеннинг ўзигина қўлланилишига
қараганда устунлиги исботланган. Муаллиф қўлланилган аралашманинг юқори


background image

YOSH OLIMLAR

ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI

in-academy.uz/index.php/yo

55

самаралилигини таъкидлайди. Тимофеев гингивоостеопластикада тишлараро
бўшлиқларни тўлдириш учун керамик гидроксилапатит – «Кергап»ни қўллаб, яхши
натижаларга эришган. «Кергап» – гранулалар кўринишидаги оқ ёки оч пушти рангдаги
кукун бўлиб, заррачаларининг катталиги 63 мкм гача, 63 дан 80 мкм гача, 80 дан 100
мкм гача, 100 дан 250 гача, 250 дан 400 мкм гача, 400 дан 600 мкм. гача бўлади. Шиллиқ
қават – суяк усти пардаси лахтаги ажратилиб, некроэктомия ўтказилади, сўнг суякда
пайдо бўлган бўшлиқлар физиологик ёки антисептик эритмада аралаштирилган
биокерамика билан тўлдирилади. Биокерамика кукуни шпатель ёрдамида
зичлаштирилиб, лахтак ўрнига жойлаштирилиб тикилади ва ҳимоя боғлами қўйилади.
Чоклар 9-10 кундан кейин ечилади. Суяк ҳосил қилувчи биокерамикани фақат 3-4 та
тиш соҳасида патологик жараён бўлгандагина қўллаш мумкин. Пародонт
тўқималарининг катта ҳажмдаги емирилишида тўқима трансплантатларидан
фойдаланиш мақсадга мувофиқ.

Аутосуяк. Ғовакли аутотрансплантатлар кортикал аутосуякка нисбатан кўпроқ

остеоген хусусиятга эга, чунки улар биологик актив бўлиб, тезадаптациялашув ва
васкуляризация хусусиятига эга. Бундай аутосуяк, суяк кўмигининг ҳужайралари
ҳисобига юқори остеоген хусусиятга эга бўлиб, натижада, суяк ҳосил бўлиши тезроқ
бошланади. Аммо аутопластика усули нисбатан травматик ҳисобланади, чунки
трансплантат олиш учун қўшимча операциялар ўтказилиши керак бўлади, шунинг учун
пародонт касалликларини даволаганда бундай усулни қўлламаган маъқул. Бундан
ташқари, Б. Д. Архипов ва бошқа муаллифлар (1985)нинг таъкидлашича,
аутотрансплантатлар етарли даражада функционал, анатомик ва функционал
натижаларни

бермайди.

Лиофилизацияланган

формалинланган

ва

деминерализацияланган аллосуяк. Муаллифларнинг фикрларича, бундай пластик
материалнинг бир қатор ижобий томонлари мавжуд бўлиб, биринчидан, унга осон
ишлов бериш мумкин ва кейинчалик бу ҳолат протезлаш учун қулай шароит яратиб
беради.

Аммо

бу

трансплантатларни

кўчириб

ўтказиш

реципиент

соҳаси

инфекцияланишига олиб келиб, трансплантатнинг эриб кетишига сабаб бўлиши
мумкин. Ю. А. Петрович ва муаллифлар лиофилизацияланган трансплантатларнинг
ижобий жиҳатларини алоҳида таъкидлаб, бу трансплантатни инфекцияланган
жароҳатларда ишлатмасликни ва бундай ҳолларда формалинланган ёки
деминерализацияланган трансплантатларни қўллашни таклиф этадилар. А. П.
Безрукова (1978) формалинланган аллотрансплантатга юксак баҳо бериб, уни
пародонтитларни хирургик усулда даволашда қўлланилса, юқори остеопластик
хусусиятларга эга эканлигини айтиб ўтади. Бунда микробга қарши таъсир
формальдегид молекулалари ажралиши ҳисобига амалга ошади. Формалинланган суяк
аллотрансплантатининг микробга қарши таъсирини ошириш учун уни кумушли сувда
УТ - кавитация қилиш тавсия этилади, натижада, жароҳат атрофида шиш камаяди,
жароҳат тозаланади, фагоцитоз ва организмнинг носпецифик қаршилик кучи кучаяди
(Мухсинов М. З., Таиров У. Т., 1985). Бироқ суяк трансплантатларининг лиофилизацияси
уларнинг

остеопластик

хусусиятларининг

йўқолишига

сабабчи

бўлади.

Аллотрансплантатлар биопластик жиҳатдан таққослаб кўрилганда, уларнинг пластик
фаоллиги диоцид эритмасида консервация ўтказилганда янада сезиларли


background image

YOSH OLIMLAR

ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI

in-academy.uz/index.php/yo

56

камайганлиги аниқланди. Формалинда самарали регенерация фақат 40% ҳолатларда,
лиофилизацияда эса – 75% ҳолатда кузатилади.

References:

1.

Данилевский Н.Ф., Магид Е.А., Мухин Н.А., Миликевич В.Ю. Заболевания пародонта

/ Атлас. — М.: Медицина, 2010. — 320 с.
2.

Барер Г.М., Лемецкая Т.И. Болезни пародонта. Клиника, диагностика и лечение /

Учебное пособие. — М.: ВУМНЦ, 2015.
3.

Иванов В.С. Заболевания пародонта / Изд. 2-е. — М.: Медицина, 2017. — 272 с.

4.

Логинова Н.К., Воложин А.И. Патофизиология пародонта / Методическое пособие.

— М.: Медицина, 2016. — 80 с.
5.

Цепов Л.М., Каманин Е.И., Морозов В.Г. Пародонтит: межклеточные, межтканевые,

межсистемные взаимодействия и клинические взаимосвязи. — Смоленск, 2018. — 37 с.
6.

Цепов Л.М., Каманин Е.И., Морозов В.Г. Пародонтит: проблемы комплексной

терапии. — Смоленск, 2019. — 31 с.
7.

Qodirova, F. (2024). OLIY HARBIY BILIM YURTLARIDA RUS TILINI OʻQITISHDA YANGI

PEDAGOGIK

TEXNOLOGIYALARDAN

FOYDALANISHNING

AHAMIYATI.

Центральноазиатский журнал междисциплинарных исследований и исследований в
области управления, 1(6), 55-58.
8.

Иванов В.С., Урбанович Л.И. и др. Воспаление пульпы зуба. — М.: Медицина, 2023.

— 208 с.
9.

Qodirova, F. (2023). KONSTITUTSIYA-HAYOTIMIZNING, TARAQQIYOTIMIZNING

HUQUQIY ASOSI. Бюллетень педагогов нового Узбекистана, 1(12), 21-24.
10.

Кодукова А., Величкова П., Дачев Б. Периодонтиты / Пер. с болг.. — М.: Медицина,

2021. — 256 с.
11.

Чупрынина Н.М., Воложин А.И. и др. Парадонтит. — М.: Медицина, 2022. — 160 с.

Библиографические ссылки

Данилевский Н.Ф., Магид Е.А., Мухин Н.А., Миликевич В.Ю. Заболевания пародонта / Атлас. — М.: Медицина, 2010. — 320 с.

Барер Г.М., Лемецкая Т.И. Болезни пародонта. Клиника, диагностика и лечение / Учебное пособие. — М.: ВУМНЦ, 2015.

Иванов В.С. Заболевания пародонта / Изд. 2-е. — М.: Медицина, 2017. — 272 с.

Логинова Н.К., Воложин А.И. Патофизиология пародонта / Методическое пособие. — М.: Медицина, 2016. — 80 с.

Цепов Л.М., Каманин Е.И., Морозов В.Г. Пародонтит: межклеточные, межтканевые, межсистемные взаимодействия и клинические взаимосвязи. — Смоленск, 2018. — 37 с.

Цепов Л.М., Каманин Е.И., Морозов В.Г. Пародонтит: проблемы комплексной терапии. — Смоленск, 2019. — 31 с.

Qodirova, F. (2024). OLIY HARBIY BILIM YURTLARIDA RUS TILINI OʻQITISHDA YANGI PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALARDAN FOYDALANISHNING AHAMIYATI. Центральноазиатский журнал междисциплинарных исследований и исследований в области управления, 1(6), 55-58.

Иванов В.С., Урбанович Л.И. и др. Воспаление пульпы зуба. — М.: Медицина, 2023. — 208 с.

Qodirova, F. (2023). KONSTITUTSIYA-HAYOTIMIZNING, TARAQQIYOTIMIZNING HUQUQIY ASOSI. Бюллетень педагогов нового Узбекистана, 1(12), 21-24.

Кодукова А., Величкова П., Дачев Б. Периодонтиты / Пер. с болг.. — М.: Медицина, 2021. — 256 с.

Чупрынина Н.М., Воложин А.И. и др. Парадонтит. — М.: Медицина, 2022. — 160 с.