Авторы

  • К.С. Султонов
    Тошкент давлат аграр университети
  • П.Е. Егамбердиев
    Гулистон давлат университети
  • И.С. Жўлбеков
    Гулистон давлат университети

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.yosc.47209

Ключевые слова:

Минерал модда цитогумат ассимляцион юзаси кишмишбоп вариант фотосинтез неорганик бирикмалар органик бирикмалар физиологик жараён кислота қанд.

Аннотация

Ушбу мақолада узумнинг кишмишбоп навларига минерал моддаларни қўллаш меёрларининг узум туплари ассимляцион юзасига таъсири ўрганилганда минерал моддалар бир новдадаги баргларнинг ўртача сони, бир тупдаги баргларнинг ўртача сони, баргларнинг ўртача майдони, тупларнинг ассимиляцион юзаси ижобий ўзгаришида катта аҳамиятга эга эканлиги, шу ўринда кишмишбоп навларга минерал моддаларни  қўллашнинг меёрлари цитогумат 175 мг/л, цитогумат 200 мг/л  ва цитогумат 225 мг/л  нисбатларда ишлов берилди ҳамда натижалар кўриб чиқилди. Минерал модда (цитогумат) нинг қўллаш меёри ошиб бориши билан узум туплари ассимляцион юзаси барча навларда ошиши кузатилди, бу эса етиштирилган маҳсулотнинг ҳосилдорлиги ошиши ва сифатини яхшиланишига олиб келади.


background image

YOSH OLIMLAR

ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI

in-academy.uz/index.php/yo

39

УЗУМНИНГ КИШМИШБОП НАВЛАРИНИ АССИМИЛЯЦИОН ЮЗАСИГА

МИНЕРАЛ МОДДАЛАРНИ ҚЎЛЛАШ МЕЙЁРЛАРИГА ТАЪСИРИ

К.С. Султонов

1

П.Е.Егамбердиев

2

И.С. Жўлбеков

3

.

Тошкент давлат аграр университети

1

Гулистон давлат университети

2,3

https://doi.org/10.5281/zenodo.12698015

Аннотация

Ушбу мақолада узумнинг кишмишбоп навларига минерал моддаларни қўллаш

меёрларининг узум туплари ассимляцион юзасига таъсири ўрганилганда минерал
моддалар бир новдадаги баргларнинг ўртача сони, бир тупдаги баргларнинг ўртача
сони, баргларнинг ўртача майдони, тупларнинг ассимиляцион юзаси ижобий
ўзгаришида катта аҳамиятга эга эканлиги, шу ўринда кишмишбоп навларга минерал
моддаларни қўллашнинг меёрлари цитогумат 175 мг/л, цитогумат 200 мг/л ва
цитогумат 225 мг/л нисбатларда ишлов берилди ҳамда натижалар кўриб чиқилди.
Минерал модда (цитогумат) нинг қўллаш меёри ошиб бориши билан узум туплари
ассимляцион юзаси барча навларда ошиши кузатилди, бу эса етиштирилган
маҳсулотнинг ҳосилдорлиги ошиши ва сифатини яхшиланишига олиб келади.

Калит сўзлар:

Минерал модда, цитогумат, ассимляцион юзаси, кишмишбоп,

вариант, фотосинтез, неорганик бирикмалар, органик бирикмалар, физиологик жараён,
кислота, қанд.

Kirish.

Ўзбекистон Республикасида сўнгги йилларда узумнинг кишмишбоп ва

шаропбоп навларида токнинг ер ток усулида етиштириш орқали узум ҳосилдорлигини
ошириш бўйича илмий тадқиқот ишлари олиб борилган ва муайян натижаларга
эришилган. Бироқ, узумнинг кишмишбоп навларини етиштиришда минерал
моддаларнинг узум ҳосилдорлиги ва сифатига таʼсирини ўрганиш бўйича тадқиқотлар
олиб борилмаган. Ўзбекистон Республикасининг 2022-2026 йилларга мўлжалланган
янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегиясининг 30-мақсадида «қишлоқ хўжалигини
илмий асосда интенсив ривожлантириш орқали деҳқон ва фермерлар даромадини
камида 2 баробарга ошириш, қишлоқ хўжалигининг йиллик ўсишини камида 5 фоизга
етказиш» ҳамда туманларни аниқ маҳсулот турини етиштиришга, жумладан
боғдорчиликка 46 та, узумчиликка 48 та туманни ихтисослаштириш, ушбу туманларда
плантатсияли усулда 25 минг гектар мевали боғ, 50 минг гектар узумзор экилишини
таʼминлаш муҳим вазифа қилиб белгиланган. Бу борада узумнинг кишмишбоп
навларини истоқболли ўстириш усулларини танлаш, узумнинг кишмишбоп навларига
минерал моддаларни қўллаш усуллари, узум туплари ассимляцион юзасига таъсири ва
меёрларини аниқлаш бўйича илмий тадқиқот ишларини кенгайтириш ҳам назарий, ҳам
амалий аҳамиятга эга бўлган долзарб вазифа ҳисобланади.

Олиб борилган тажрибанинг иккинчи усулида узумнинг кишмишбоп навларига

минерал моддаларнинг қўллашнинг туп ассимляцион юзасига таъсири ўрганилганда
қуйидига натижага эришилди. Узумнинг кишмиш черный навида сув билан ишлов
берилган назорат вариантда бир новдадаги баргларнинг ўртача сони 13,4 дона, бир


background image

YOSH OLIMLAR

ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI

in-academy.uz/index.php/yo

40

тупдаги баргларнинг ўртача сони 552,0 дона, баргларнинг ўртача майдони 182 см

2

,

тупнинг ассимляцион юзаси 10,4 м

2

бўлиши қайт этилди. Назорат вариантга нисбатан

Цитогумат 175 мг/л, 200 мг/л ҳамда 225 мг/л қўлланилганда тупнинг ассимиляцион
юзаси қуйидагича ўзгариш 11,1 м

2

, 11,9 м

2

ҳамда 12,9 м

2

бўлиши қайт этилди.

Узумнинг Кишмиш белый овалный навида сув билан ишлов берилган назорат

вариантда бир новдадаги баргларнинг ўртача сони 13,7 дона, бир тупдаги баргларнинг
ўртача сони 485,0 дона, баргларнинг ўртача майдони 126,5 см

2

, тупнинг ассимляцион

юзаси 6,2 м

2

бўлиши қайт этилди. Цитогумат 175 мг/л қўлланилганда бир новдадаги

баргларнинг ўртача сони назорат вариантдан 0,4 дона, бир тупдаги баргларнинг ўртача
сони 9,0 дона, баргларнинг ўртача майдони 8,5 см

2

ва тупнинг ассиммляцион юзаси 0,9

м

2

юқори бўлди. Минерал моддаларни цитогумат 200 мг/л қўлланилганда назорат

вариантга нисбатан бир новдадаги баргларнинг ўртача сони 10,0 дона, бир тупдаги
баргларнинг ўртача сони 37,0 дона, баргларнинг ўртача майдони 18,7 см

2

ва тупнинг

ассиммляцион юзаси 1,3 м

2

юқори бўлиши қайт этилди. Цитогумат 225 мг/л

қўлланилганда назорат вариантдан тупнинг ассиммляцион юзаси 3,3 м

2

юқори бўлиши

қайт этилди.

Ер ток усулида узумнинг кишмишбоп навларга минерал моддаларнинг

қўллашнинг тупларининг ассимиляцион юзасига таъсири (2021-2023 йй.).

Вариантлар

Би

р

новд

адаги

ба

рг

ларни

нг

ўртача с

они

,

дона

Би

р

ту

пд

аги

ба

рг

ларни

нг

ўртача с

они

,

дона

Барг

ларни

нг

ў

ртача

майд

они

, с

м

2

Т

упл

арни

нг

ас

си

мил

яц

и

он

ю

за

си

, м

2

Кишмиш черный

1

Сув билан ишлов берилган (назорат)

13,4

552,0

182,0

10,4

2

Цитогумат 175 мг/л

13,7

571,0

193,0

11,1

3

Цитогумат 200 мг/л

14,2

592,0

202,0

11,9

Цитогумат 225 мг/л

15,2

595,0

202,0

12,9

Кишмиш белый овалный

1

Сув билан ишлов берилган (назорат)

13,3

485,0

126,5

6,2

2

Цитогумат 175 мг/л

13,7

494,0

135,0

6,6

3

Цитогумат 200 мг/л

14,3

522,0

145,2

7,5

Цитогумат 225 мг/л

16,3

522,0

145,2

9,5

Кишмиш Согдиана

1

Сув билан ишлов берилган (назорат)

16,2

506,0

180,0

9,1

2

Цитогумат 175 мг/л

16,3

518,0

196,0

10,1

3

Цитогумат 200 мг/л

16,8

543,0

213,0

11,5

Цитогумат 225 мг/л

17,3

546,0

219,0

12,5

Кишмиш розовый

1

Сув билан ишлов берилган (назорат)

16,5

411,0

208,0

8,5

2

Цитогумат 175 мг/л

17,2

423,0

215,0

9,1

3

Цитогумат 200 мг/л

17,6

436,0

223,0

9,7

Цитогумат 225 мг/л

18,6

439,0

229,0

10,2


background image

YOSH OLIMLAR

ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI

in-academy.uz/index.php/yo

41

Узумнинг Кишмиш Согдиана навида сув билан ишлов берилган назорат вариантда

бир новдадаги баргларнинг ўртача сони 16,2 дона, бир тупдаги баргларнинг ўртача сони
506,0 дона, баргларнинг ўртача майдони 180,0 см

2

, тупнинг ассимляцион юзаси 9,1 м

2

бўлиши қайт этилди. Цитогумат 175 мг/л бир новдадаги баргларнинг ўртача сони
назорат вариантдан 0,1 дона, бир тупдаги баргларнинг ўртача сони 12,0 дона,
баргларнинг ўртача майдони 16,0 см

2

ва тупнинг ассиммляцион юзаси 1,0 м

2

юқори

бўлиши кузатилди. Цитогумат 200 мг/л қўлланилганда назорат вариантга нисбатан бир
новдадаги баргларнинг ўртача сони 0,6 дона, бир тупдаги баргларнинг ўртача сони 36,0
дона, баргларнинг ўртача майдони 33,0 см

2

ва тупнинг ассиммляцион юзаси 2,4 м

2

юқори бўлиши кузатилди. Цитогумат 225 мг/л қўлланилганда тупнинг ассиммляцион
юзаси назорат вариантдан 3,4 м

2

юқори бўлиши қайт этилди.

Узумнинг Кишмиш розовый навида сув билан ишлов берилган назорат вариантда

бир новдадаги баргларнинг ўртача сони 16,5 дона, бир тупдаги баргларнинг ўртача сони
411,0 дона, баргларнинг ўртача майдони 208,0 см

2

, тупнинг ассимляцион юзаси 8,5 м

2

бўлиши қайт этилди. Цитогумат 175 мг/л қўлланилганда бир новдадаги баргларнинг
ўртача сони назорат вариантдан 0,7 дона, бир тупдаги баргларнинг ўртача сони 12,0
дона, баргларнинг ўртача майдони 7,0 см

2

ва тупнинг ассиммляцион юзаси 0,6 м

2

юқори

бўлиши кузатилди. Цитогумат 200 мг/л қўлланилганда назорат вариантга нисбатан бир
новдадаги баргларнинг ўртача сони 1,1 дона, бир тупдаги баргларнинг ўртача сони 25,0
дона, баргларнинг ўртача майдони 15,0 см

2

ва тупнинг ассиммляцион юзаси 1,2 м

2

юқори бўлиши қайт этилди. Цитогумат 225 мг/л қўлланилганда назорат вариантга
нисбатан тупнинг ассиммляцион юзаси 1,7 м

2

юқори бўлиши аниқланди.

Хулоса,

Олиб борилган тажриба натижалари шуни кўрсатдики, узумнинг

кишмишбоп навларига Цитогумат қўлланилганда назорат вариантга нисбатан тупнинг
ассимляцин юзаси энг юқори Кишмиш черный навида 12,9 м

2

, Кишмиш беллый овалний

навида 9,5 м

2

, Кишмиш сагдиана навида 12,5 м

2

, Кишмиш розовый навида 10,2 м

2

юқори

чиқиши аниқланди. Тупнинг ассамиляцион юзасини аниқлашдан асосий мақсад, барг
ток ўсимлигининг ҳаёт-фаолиятида муҳим аҳамиятга эга бўлиб, қуёш нури таъсирида
фотосинтез жараёни кечади, неорганик бирикмалар органик бирикмалар ҳолатига
айланади. Баргларда бўладиган физиологик жараёнлар туфайли ўсимлмкларнинг
органларининг қизиб кетишидан сақлайди. Узум мевалари таркибига қанд ва кислота
ҳамда микро ва макро элементларнинг тўпланишида, ўсимликнинг ташқи муҳит
ўртасидаги газ алмашинувида мухим ахамиятга эга ҳисобланади.

References:

1.

Буриев Х.Ч., Енилеев Н.Ш. ва б. Мевали ва резавор мевали ўсимликлар билан

тажрибалар ўтказишда ҳисоблар ва фенологик кузатувлар методикаси. – Т., 2014. – 2-51
б.
2.

Витковского В.Л Изучение сортов винограда (методические указания).–

Ленинград.–1988.–С. 58
3.

Доспехов Б.А. Методика полевого опыта. – М.: Агропромиздат. - 1985. – С. 311-320.

4.

Темуров Ш. «Узумчилик» маъруза матнлари Тошкент –2004.–45-50-б


background image

YOSH OLIMLAR

ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI

in-academy.uz/index.php/yo

42

5.

Файзиев Ж.Н. Ўзбекистон шароитида узумнинг уруғсиз навлари ҳосилдорлиги ва

сифатини ошириш технологиясини илмий асослаш.// Афторефарат. – Тошкент, 2020 –Б.
5-18.
6.

Егамбердиев П.Е. Узумнинг хўраки навларини воиш усулида етиштиришда куртак

юкламаларини узум ҳосилдорлиги ва сифатига та’сири. – дисертатсия. – Тошкент, 2023.
– Б. 52-85.

Библиографические ссылки

Буриев Х.Ч., Енилеев Н.Ш. ва б. Мевали ва резавор мевали ўсимликлар билан тажрибалар ўтказишда ҳисоблар ва фенологик кузатувлар методикаси. – Т., 2014. – 2-51 б.

Витковского В.Л Изучение сортов винограда (методические указания).– Ленинград.–1988.–С. 58

Доспехов Б.А. Методика полевого опыта. – М.: Агропромиздат. - 1985. – С. 311-320.

Темуров Ш. «Узумчилик» маъруза матнлари Тошкент –2004.–45-50-б

Файзиев Ж.Н. Ўзбекистон шароитида узумнинг уруғсиз навлари ҳосилдорлиги ва сифатини ошириш технологиясини илмий асослаш.// Афторефарат. – Тошкент, 2020 –Б. 5-18.

Егамбердиев П.Е. Узумнинг хўраки навларини воиш усулида етиштиришда куртак юкламаларини узум ҳосилдорлиги ва сифатига та’сири. – дисертатсия. – Тошкент, 2023. – Б. 52-85.