YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
28
O‘QUVCHILARNING KREATIV FIKRLASHINI SHAKLLANTIRISH PEDAGOGIK
MUAMMO SIFATIDA
Muhammadjonova O‘g‘iloy Bahodirjon qizi
FarDU Pedagogika yo‘nalishi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.12683402
Annatatsiya:
Mazkur maqolada, kreativ fikrlash haqida tushuncha berilib, va
o‘quvchilarda kreativ fikrlashning oshirish yo‘llari va
istiqbollari haqida shuningdek
o‘quvchilarning kreativ fikrlashlarining pedagogik muammo sifatida ekanligi haqida talqin
etilishi haqida ma’lumotlar berilib o‘tilgan.
Аннотация:
В данной статье дается понимание творческого мышления, а также
дается информация о путях и перспективах совершенствования творческого мышления
студентов, а также трактовка творческого мышления студентов как педагогической
проблемы.
Abstract:
In this article, an understanding of creative thinking is given, and information
is given about the ways and perspectives of improving creative thinking in students, as well as
the interpretation of creative thinking of students as a pedagogical problem.
Kalit so‘zlar:
kreativlik, yangilik, kompitensiya, dolzarb, psixologiya, pedagogika,
kategoriya.
Key words:
creativity, innovation, competence, relevance, psychology, pedagogy,
category.
Ключевые слова:
креативность, новаторство, компетентность, актуальность,
психология, педагогика, категория.
Kreativlik-bu shaxsning individual xarakteri hisoblanib, madaniy aloqalarda shaxsiy
yondashuv, shaxsiy fikrni qo‘llash va rivojlantirishdir. Kreativlik psixologik nuqtayi nazarda
tahlil qilinganda bugungi kundagi muhim pedagogik muammodir. Kreativlikni lug‘aviy
ma’nosidan kelib chiqadigan bo‘lsak, o‘qituvchilarni shaxsiy innovatorlikka undovchi
pedagogik kategoriya hisoblanadi. Kreativlik o‘qituvchilarni shaxsiy sifatlarini integratsiyasi
hisoblanadi. Chunki o‘quvchi xarakteri tabiatdan qiziquvchan bo‘ladi. Bunda turli xil
muammoni o‘quvchining o‘zi mustaqil holatda bajarish jarayonida uchragan muammolarni
yengishda o‘qituvchining kreativ salohiyatiga tayanadi, u bilan birgalikda ijodiy qobiliyatlarini
rivojlantiradi. Kreativlik tushunchasi murakkab va uning bir qancha ma’nolari mavjud.
Kreativlik o‘quvchilarda o‘z-o‘zidan paydo bo‘ladigan sifat emas, albatta. Kreativlik
o‘quvchining yangiliklarga intilishi, yangiliklarni o‘zlashtirishi va o‘zining kundalik faoliyatida
qo‘llay olish jarayonlarida duch keladigan qiyinchiliklarni yenga olish demakdir. Aslida ham
ta’limning vazifasi o‘quvchilarni kelajakda muvaffaqiyatga erishishlari uchun zaruriy
kompetensiyalar bilan ta’minlashdan iborat. Bular sababli ular globallashuv jarayonida tez
o‘zgarib borayotgan, savodxonlik va raqamlash ilgari surilgan hozirgi zamon talablariga ega
moslashuvchan ishchilarni dunyoga moslashishiga yordam beradi. Kreativ fikrlashni o‘quvchi
yoshlar egallashi natijasida ularda dolzarb muammolarni yechish uchun yangi
texnologiyalardan foydalanib, hali yaratilmagan sektorlarda ishlash, shu qatorda mashina
bajara olmaydigan ishlarni bajarish va global muammolarni yechish qobiliyatlari rivojlanadi.
Maktablarda ham o‘quvchilarni kreativ fikrlashga bo‘lgan ehtiyoji maktab bozori
talabidan kelib chiqqan holda ortmoqda. Maktablarning jamiyat hayotidagi ahamiyati shundan
iboratki: o‘quvchilarni jamiyatning bir qismi ekanligini his qilgan holda, jamiyat ravnaqi uchun
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
29
o‘z hissalarini qo‘shish va uning oldidagi burchlarini bajarish kabi tuyg‘ularni ularda
oshirishdir.
Xalqaro tadqiqotlar esa o‘quvchilarda kreativ fikrlashini oshirish orqali ularning,
tajribalar, hodisalar va shu qatorda vaziyatlarni yangicha uslubda yondashishini ta’minlaydi,
bilim olishiga yordam beradi. O‘quvchining fikrlashi, qiziquvchanligini tezlashtirish va
rag‘batni oshirish uchun uning ijodkorlik imkoniyatlari shuningdek yangicha qirralarini ochib
beradigan yangi uslubdagi texnologiya va o‘rganish shakllari shakllantirilishi kerak.
1
Biz yuqorida ta’kidlagan ishlarning jahon minbarida baholanishi turlicha nomlanadi.
Kreativlikni rivojlantirish uchun boshlang‘ich sinflarda ayniqsa o‘quvchilarning psixologik
holati muhimdir. Chunki o‘quvchining ruhiy holati, xarakter xususiyatidan kelib chiqib,
yondashuv tanladi hamda uning kelajakdagi ijtimoiy mavqeyi shakllantiriladi. To‘g‘ri tanlangan
yondashuvning natijasi esa, yuqori bosqichga o‘tgandan shaxsning keying faoliyatlarida
sekinlik bilan namoyon bo‘la boshlaydi. Shunday dasturlardan biri bu xalqaro PISA dasturidir.
Bu xalqaro tadqiqot faqatgina ijodkoro‘quvchilarni ajratmasdan, balki o‘quvchilarning
fikrlashini orttirish hamda fikrini ifodalashda va bu kabi qobiliyatlarini o‘qitish jarayoni
maktab faoliyati yoki ta’limning boshqa xususiyatlari bilan qanchalik uzviyligini baholaydi.
PISA tadqiqotlarining oldidagi asosiy ishi ta’lim sohasi va pedagogikada katta natijalarga erisha
oladigan kreativ fikrlash ko‘nikmasiga tegishli xalqaro darajadagi ma’lumotlar berishdan
iborat. Shuni takidlash kerakki kreativ fikrlash ko‘nikmasi ta’lim olish jarayonida shakllanishi,
uning o‘rta ta’lim maktab o‘quvchilarini o‘qitish jarayonida kreativ fikrlashining imkoniyatlari
aniq natijalarga olib keladi. Bu jarayonda o‘quvchilarning o‘zlashtirishidan kelib chiqqan holda,
beriladigan topshiriqlar maktabda o‘qitiladigan fanlar bilan uzviy bog‘langan bo‘lishi,amaliy
hamda test topshiriqlari sinfda yoki sinfdan tashqari bajariladigan topshiriqlarga yaqin oddiy
va sodda bo‘lishi kerak. PISA tadqiqotlarida kreativ fikrlashning turli jihatlari haqida ma’lumot
yig‘ish biroz qiyin. Ammo bu asosiy vazifalardan biri hisoblanadi. PISA dasturida o‘quvchilarni
kreativ fikrlashini baholash test va umumiy ma’lumot qismlaridan tashkil topgan. Testlarda
mulohaza qilish, baholash uchun zarur topshiriqlar bilan ishlash jarayonida beriladigan
ma’lumotlar o‘quvchini kreativ fikrlashinirivojlantirish darajasida bo‘ladi. To‘plangan umumiy
ma’lumotlar o‘quvchilarningkreativ fikrlashini o‘stirishga qaratilgan boshqa kreativ
yondashuvlar (ochiqlik, maqsadga yo‘naltiriganlik, ishonchlilik) sinf va sinfdan tashqari
mashg‘ulotlardagi aktiv ishtiroki orqali to‘ldiriladi.
2
Kreativ - ijodkorlikda o‘qituvchi ijtimoiy ahamiyatga ega boigan yangi nazariyalarni
yaratadi, o‘z fikrlari va takliflari bilan chiqadi, mohir va tajribali, layoqatli o‘qituvchilargina
bimga erishishi mumkin.
Kreativlik nima? Amerikalik psixolog Avraam Maslouning fikricha, bu har bir kishiga xos
bo‘lgan, lekin mavjud tarbiya, ta’lim va ijtimoiy amaliyot tizimi ta’sirida ko‘pchilik tomonidan
yo‘qolgan ijodiy yo‘nalishdir.
L.S.Vigotskiyning fikriga ko‘ra, "atrofimizdagi kundalik hayotda ijod mavjudlikning
zaruriy shartidir" ,L.M.Popov esa ijodkorlikning boshlanishini tirik materiyaning aks ettirish
qobiliyatidan ko‘radi va A.S. Makarenko ijodiy ish olib boruvchi yaxshi muvofiqlashtirilgan
1
Каршиева, Д. К. O‘quvchilarda kreativ fikrlashni rivojlantirishda xalqaro tadqiqotlarning o‘rni / Д. К.
Каршиева, О. Н. Усмонова. — Текст : непосредственный // Молодой ученый. — 2023. — № 2 (449).
— С. 500-505. — URL: https://moluch.ru/archive/449/98832/ (дата обращения: 27.04.2023).
2
:/Users/user/Downloads/document%20(7).pdf
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
30
pedagogik jamoaga alohida ahamiyat berib, bunday jamoada hatto tajribasiz o‘qituvchi ham
ko‘p yutuqlarga erishishi mumkinligini ta’kidladi va agar o‘qituvchilar yaxlit ijodiy jamoaga
birlashtirilmasa, hatto tajribali va ijodkor o‘qituvchi ham ishda yuqori natijalarga erisha
olmasligi mumkinligini aytib o‘tadi. Kreativlik otasi nomi bilan mashhur Pol Torrans to‘rtta
kreativlik konikmasini aniqlagan. Uning olib borgan tadqiqotlari shundan dalolat beradiki,
mazkur kreativ ko‘nikmalarni shakllantirish va ularni baholash mumkun:
Ravonlik
.Ko‘plab g‘oyalarni o‘ylab topish ko‘nikmasi ko‘p degan so‘zga asoslanadi.
Moslashuvchanlik.
Turli g‘oyalarni o‘ylab topish ko‘nikmasi o‘zgartirish degan so‘zga
asoslanadi.
O‘ziga xoslik
. Boshqalarga o‘xshamagan, ajralib turuvchi g‘oyani o‘ylabtopish ko‘nikmasi
noyob degan so‘zga asoslanadi.
Yaratuvchanlik.
G‘oyalarni kengaytirish ko‘nikmasi qo‘shish degan so‘zga asoslanadi.
Psixologiyada P.Torrens tomonidan shaxs kreativligini aniqlovchi test ishlabchiqilgan.
Pedagogik ijodkorlik quyidagi ikki holatni kafolatlay olishi zarur:
1) pedagoglar tomonidan o‘quv fanlarini past o‘zlashtirayotgan va ularini o‘rganishni
zerikarli deb hisoblayotgan o‘quvchilar e’tiborlarini fan asoslarini o‘zlashtirishga jalb etish;
2) pedagoglarga o‘quvchilarda kreativ fikrlash va ijodiy faoliyat natijalarini
rag‘batlantirishga xizmat qiladigan strategiya va vositalarni tavsiya etish qilish orqali
auditoriyada ulardan samarali foydalanishlari uchun imkoniyat yaratish. Adabiyotlarni tahlil
qilish shuni ko‘rsatadiki, shaxsning ijodiy salohiyati muammoga mustaqil qarash, qarama-
qarshiliklar, tanqidiy fikrlash, har qanday muammolarni tahlil qilish qobiliyati, analitik fikrlash,
ular uchun yechim topish qobiliyati, bilim olish, malaka va ta’lim berish usullarini yangi holatga
o‘tkazish imkoniyati, ilgari o‘rganilgan usullarni yangilarga birlashtira olish kabi ko‘nikmalarda
namoyon bo‘lishi mumkin. Kreativ fikrlaydigan o‘qituvchiga qo‘yiladigan zamonaviy talablar
shundan iboratki, u axborotchi emas, balki o‘quvchilarning individual imkoniyatlarini hisobga
olgan holda muvofiqlashtiruvchi (koordinator), boshqaruvchi (menejer), muloqot
tashkilotchisi, maslahatchisi bo‘lishi kerak. O‘qituvchi bilimlarni o‘zlashtirishning eng samarali
usullarini izlashni qo‘llab-quvvatlaydi va boshqaradi.
Demak, Kreativlik shaxsni rivojlantiruvchi kategoriya sifatida inson tafakkuri,
ma’naviyatining ajralmas qismi hisoblanadi, u shaxs ega bo‘lgan bilimlarning ko‘pqirrali
ekanligida emas, balki yangi g‘oyalarga intilish, o‘rnatilgan stereotiplarni isloh qilish va
o‘zgartirishda, hayotiy muammolarni yechish jarayonida kutilmagan va noodatiy qarorlar
chiqarishda namoyon bo‘ladi. Ya’ni, berilgan bilimlarni takrorlash orqali kreativlikka erishib
bo‘lmaydi, ijodiy fikrlash jarayonida yangi fikr, yangi g‘oyaning paydo bo‘lishi asosiy shartdir.
Shuning uchun kreativ fikrlash jarayonida tasavvur muhim rol o‘ynaydi. Pedagog qanchalik
kreativ bo‘lsa, o‘quv auditoriyasi va ma’naviy- ma’rifiytadbirlar tashkil etiladigan imkoniyatlari,
kreativlik layoqatlariga tayangan holda jihozlashga muvaffaq bo‘ladi.
References:
1.
Жуманиязова, З. Р. (2021). ҲАРАКАТЛИ ЎЙИНЛАР ВА УЛАРНИНГ ЯРАТИЛИШИ:
Жуманиязова Злиха Реймовна Мактабгача таълим ташкилотлари директор ва
мутахассисларини қайта тайёрлаш ва уларнинг малакасини ошириш институти
мактабгача таълим методикаси кафедраси катта ўқитувчиси. Образование и
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
31
инновatsiонные исследования международный научно-методический журнал, (6), 119-
122.
2.
Reimovna, Z. Z. Education of Preschool Children to Be Educated, Educated, Physically
Healthy, Strong. JournalNX, 696-699. 4. Жуманиязова, З. Р. (2021). ЎЙИН-ДОИМО ҲАЁТНИ
АКС ЭТТИРАДИ. Экономика и социум, (10 (89)), 651-654.
3.
Jumaniyazova Zlixa Reymovna. (2023). XALQ O‘YINLARI VOSITASIDA MAKTABGACHA
KATTA
YOSHDAGI
BOLALARNI
MA’NAVIY-AXLOQIY
TARBIYALASH.
Лучшие
интеллектуальные исследования, 8(4), 76–82. Retrieved from
4.
Xalilova Dilnoza Furqatovna. “Maktabgacha ta’lim tashkiloti bo‘lajak tarbiyachilarining
ijtimoiy kompetensiyasini shakllantirish”. Ta’lim sifati – Yangi O‘zbekiston taraqqiyotini
yanada yuksaltirishning muhim omili, Qo‘qon 21 iyun 2023 yil. 677-679.
5.
Egamberdiyev, O. A. O., Turdaliyev, A. Y. O., & Maxamadjonov, J. Z. O. (2021). Kasbiy
kompetentlikni shakllantirishning pedagogik asoslari.
Science and Education
,
2
(11), 985-991.
6.
Zarnigor, R. A. Q., Egamberdiyev, O. A. O. G. L., & Sotvoldiyeva, O. M. R. Q. (2021). Pedagogik
kompetentlikning: nazariy va amaliy tahlili.
Science and Education
,
2
(9), 309-314.
7.
Egamberdiyev, O. A. O., Sotvoldiyeva, O. M. Q., & Turdaliyev, A. Y. O. (2021). PEDAGOGIK
MAHORATNING MUAMMOLI O’ZLASHTIRISH YO’LLARI.
Oriental renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences
,
1
(10), 535-542.
8.
Yusufovich, A. A., & O’G’Li, E. O. A. (2022). BO’LAJAK O’QITUVCHILARNING
KOMMUNIKATIV
KOMPETENTLIGINI
TAKOMILLASHTIRISHNING
PEDAGOIK
ASOSLARI.
Science and innovation
,
1
(B3), 40-46.
9.
Alisher o‘g‘li, E. O. (2022). O ‘ZBEKISTONDA MADANIYAT VA SAN’AT TARIXI
MASALALARI.
Journal of new century innovations
,
14
(3), 33-36.
10.
Alisher o'g'li, E. O. (2022). O’QUVCHILARNI TANQIDIY FIKRLASHGA O'RGATISH
DOLZARB PEDAGOGIK MUAMMO SIFATIDA.
Journal of new century innovations
,
4
(1), 52-59.
11.
Alisher o‘g‘li, Y. O. (2022). IJTIMOIY MUHITNING SHAXS RIVOJLANISHIGA
TA’SIRI.
PEDAGOGS jurnali
,
18
(1), 220-225.
12.
Yusufovich, A. A. (2020). ISSUES OF FORMATION OF COMMUNICATIVE COMPETENCE,
WHICH IS AN INTEGRAL PART OF PROFESSIONAL-PEDAGOGICAL TRAINING OF FUTURE
TEACHERS IN THE EDUCATIONAL PROCESS.
European Journal of Research and Reflection in
Educational Sciences Vol
,
8
(7).
13.
Tojimamatov, J., & Egamberdiyev, O. (2022). THE IMPORTANCE OF PHYSICAL
EDUCATION IN THE FORMATION OF PSYCHOLOGICAL HEALTH OF A PERSON.
14.
Egamberdiyev, O., Kholdarova, Z., & Khusanova, M. (2022). THE ORDER OF THE
APPEARANCE OF THE PEOPLE'S DIPLOMACY OF THE GREAT SILK ROAD COUNTRIES.
15.
ugli Egamberdiyev, O. A., ugli Maxamadjonov, J. Z., & kizi Sobirova, A. M. (2022). NEED TO
FORM CREATIVE COMPETENCE IN EDUCATORS.
Educational Research in Universal
Sciences
,
1
(3), 162-165.
16.
ugli Egamberdiyev, O. A., ugli Maxamadjonov, J. Z., & kizi Sobirova, A. M. (2022). USE OF
INNOVATIVE TECHNOLOGIES IN THE EDUCATIONAL ACTIVITY OF EDUCATIONAL
ORGANIZATIONS.
Educational Research in Universal Sciences
,
1
(3), 166-169.
17.
ugli Egamberdiyev, O. A., ugli Maxamadjonov, J. Z., & kizi Sobirova, A. M. (2022).
DIFFERENT APPROACHES TO THE DEVELOPMENT OF CHILDREN'S SPEECH.
Educational
Research in Universal Sciences
,
1
(3), 158-161.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
32
18.
Oyatillokh Alishero'g'li, E. (2022). Ways and Methods of Formation of Communicative
Competence in Future Teachers.
EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN NONFORMAL
EDUCATION
,
2
(4), 63-65.
