YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
136
YEVROPA KENGASHI DOIRASIDA YETIM BOLALAR VA OTA-ONA
QARAMOG‘IDAN MAHRUM BO‘LGAN BOLALAR HUQUQLARINI HIMOYA
QILISHNING HUQUQIY ASOSLARI
Turdibekov Ahror Otay o‘g‘li
Toshkent davlat yuridik universiteti magistranti
turdibekovahror99@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.12624150
LEGAL FRAMEWORK FOR THE PROTECTION OF THE RIGHTS OF ORPHANS
AND CHILDREN DEPRIVED OF PARENTAL CARE WITHIN THE FRAMEWORK
OF THE COUNCIL OF EUROPE
Turdibekov Akhror Otay o‘g‘li
Graduate student of Tashkent state Law university
turdibekovahror99@gmail.com
Annotatsiya.
Ushbu maqolada Yevropa Kengashi doirasida yetim bolalar va ota-ona
qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalarni himoya qilishning huquqiy asoslari tahlil qilinadi.
Ushbu tadqiqot jarayonida, Yevropa Kengashida yetim bolalar va ota-ona qaramog‘idan
mahrum bo‘lgan bolalar huquqlarini ta’minlashga doir konvensiya, direktiva, Yevropa Sudi
qarorlari va boshqa huquqiy asoslarini o‘rganiladi. O‘rganish natijasida, Yevropa kengashi
doirasida yetim bolalar va ota-ona qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalar huquqlarini himoya
qilishga doir taklif va xulosalar beriladi.
Kalit so‘zlar:
Yevropa Kengashi, mintaqaviy hujjatlar, yetim bolalar, ota-ona
qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalar, himoyaga muhtoj bola, huquqiy asos, davlatlar
majburiyati, nazariy masalalar, ijtimoiy himoya.
Аннотация.
В данной статье анализируются правовые основы защиты детей-
сирот и детей, оставшихся без попечения родителей, в рамках Совета Европы. В ходе
данного исследования будут изучены конвенция, директива, решения Европейского
суда и другие правовые основы обеспечения прав детей-сирот и детей, оставшихся без
попечения родителей, в Совете Европы. В результате исследования будут сделаны
предложения и выводы о защите прав детей-сирот и детей, оставшихся без попечения
родителей, в рамках Совета Европы.
Ключевые слова:
Совет Европы, региональные документы, дети-сироты, дети,
лишенные родительской опеки, ребенок, нуждающийся в защите, правовая основа,
обязательства государств, теоретические вопросы, социальная защита.
Annotation.
This article analyzes the legal framework for the protection of orphans and
children deprived of parental care within the framework of the Council of Europe. In the course
of this research, the European Council will examine the convention, directive, European Court
decisions and other legal framework for ensuring the rights of orphans and children deprived
of parental care. As a result of the study, proposals and conclusions will be made within the
framework of the Council of Europe to protect the rights of orphans and children deprived of
parental care.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
137
Key words:
Council of Europe, regional documents, orphans, children deprived of
parental care, child in need of protection, legal basis, obligation of states, theoretical issues,
social protection.
Kalit so‘zlar:
Yevropa Kengashi, mintaqaviy hujjatlar, yetim bolalar, ota-ona
qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalar, himoyaga muhtoj bola, huquqiy asos, davlatlar
majburiyati, nazariy masalalar, ijtimoiy himoya.
Kirish
Bolalar huquqlarini himoya qilish sohasidagi mintaqaviy, mintaqalararo va mintaqaviy
xalqaro-huquqiy tamoyillar va normalar tegishli tashkilotlarning hujjatlarida aks ettirilgan.
Bularga tegishli xalqaro shartnomalar va urf-odatlarda mustahkamlangan hujjatlar kiradi.
Universaldan farqli o‘laroq, mintaqaviy, mintaqalararo va mintaqaviy tamoyillar va
me’yorlar umuman tan olinmagan va dunyoning bir yoki bir nechta geografik mintaqalari
davlatlariga nisbatan qo‘llaniladi. Endi, bevosita, bola huquqlarini, shu jumladan yetim bolalar
va ota-ona qarmog‘idan mahrum bo‘lgan bolalarning huquqlari Yevropa Kengashi doirasida
ko‘rib chiqamiz.
Bola huquqlarini himoya qilish Yevropa Kengashining inson huquqlarini himoya qilish,
demokratiyani himoya qilish va qonun ustuvorligini saqlash bo‘yicha missiyasining asosi
tashkil qiladi.
Material va metodlar
Tadqiqotning mazmuni –
Yevropa Kengashi doirasida
yetim bolalar va ota-ona
qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalarni himoya qilishning huquqiy asoslari, jumladan,
mintaqaviy konvensiya, ko‘rsatman, sud qarorlarini tahlil qilishdan iborat.
Mazkur ilmiy maqolani tayyorlashda umumlashtirish, deduksiya, tizimli yondashuv
qiyosiy-huquqiy tahlil, statistic va amaliyot materiallarini o‘rganish kabi usullardan
foydalanildi.
Tadqiqot natijalari
Tadqiqot natijasidan shuni bilishimiz mumkinki, Yevropa Kengashiga a’zo davlatlardagi
bolalar inson huquqlari bo‘yicha Yevropa Konvensiyasi (EHM), Birlashgan Millatlar
Tashkilotining bola huquqlari to‘g‘risidagi Konvensiyasi (UNCRC) va boshqa xalqaro va
Yevropa inson huquqlari vositalari tomonidan himoya qilingan inson huquqlarining barcha
turlaridan foydalanish huquqiga egadir.
Ularning huquqlariga fuqarolik, siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlar kiradi.
Ushbu strategiya inson huquqlarining barcha ushbu toifalarini qamrab olishga intiladi va
Yevropa Kengashi va unga a’zo davlatlarning bola huquqlarini himoya qilish va ushbu
huquqlarni barcha bolalar uchun haqiqatga aylantirish bo‘yicha maqsadlari va ustuvor
yo‘nalishlarini belgilaydi.
“Bolaning huquqlarini himoya qilish bo‘yicha Yevropa tizimi Yevropa Kengashining
tamoyillari, normalari va mexanizmlarini o‘z ichiga oladi (Inson huquqlari va asosiy
erkinliklarini himoya qilish bo‘yicha Yevropa konvensiyasi, Yevropa komissiyasi, inson
huquqlari bo‘yicha Yevropa sudi, Vazirlar qo‘mitasi, Parlament Assambleyasi, tashkilotning
Bosh kotibi, Kotibiyat, inson huquqlari bo‘yicha boshqaruv qo‘mitasi, irqchilik va
murosasizlikka qarshi Yevropa komissiyasi, Yevropa Kengashining inson huquqlari bo‘yicha
komissari, Ijtimoiy birdamlik bo‘yicha Yevropa qo‘mitasi, inson qadr-qimmati va tengligi,
huquq orqali demokratiya uchun Yevropa komissiyasi (Venetsiya komissiyasi), Yevropaning
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
138
mahalliy va mintaqaviy hokimiyatlari Kongressi va boshqalar), Yevropa Ittifoqi (Yevropa
Ittifoqining asosiy huquqlar to‘g‘risidagi Xartiyasi), Yevropa Ittifoqining asosiy huquqlar
agentligi va boshqalar), shuningdek, YXHT (Yevropada xavfsizlik va hamkorlik bo‘yicha
yig‘ilishning yakuniy akti (Xelsinki shartnomalari), Yangi Yevropa uchun Parij Xartiyasi,
Yevropada xavfsizlik va hamkorlik tashkiloti, demokratik institutlar va inson huquqlari byurosi
va boshqalar)” kiradi.
“Bola huquqlarini himoya qilish sohasida Yevropa Kengashi doirasida bir qator hujjatlar
mavjud bo‘lib, ular quyidagilar:
Yevropa kengashi (Yevropa Kengashining inson huquqlari va asosiy erkinliklarini
himoya qilish to‘g‘risidagi 1950 yilgi Konvensiyasi);
1952 yildagi inson huquqlari va asosiy erkinliklarini himoya qilish to‘g‘risidagi
Konvensiyaning 1-sonli protokoli;
1996 yildagi Yevropa ijtimoiy Xartiyasi;
1996 yil “Bolalar huquqlarini amalga oshirish to‘g‘risida”gi Yevropa konvensiyasi va
boshqalar);
Yevropa kengashi-Lanzarote Konvensiyasi;
2005 yilda qabul qilingan Yevropa Kengashining odam savdosiga qarshi Konvensiyasi;
2007 yilda qabul qilingan Yevropa Kengashining “Bolalarni jinsiy ekspluatatsiya va jinsiy
zo‘ravonlikdan himoya qilish to‘g‘risida“gi konvensiyasi”;
Tadqiqot natijalari tahlili
Inson huquqlari va asosiy erkinliklarni himoya qilish to‘g‘risidagi Yevropa konvensiyasi
1950 yil 4-noyabrda Yevropa Kengashiga a’zo davlatlar vakillari tomonidan imzolanga. Inson
huquqlari va asosiy erkinliklarini himoya qilish bo‘yicha Yevropa konvensiyasi tomonidan e’lon
qilingan huquqlarni himoya qilishning haqiqiy mexanizmi hisoblanadi. Inson huquqlari va
asosiy erkinliklarini himoya qilish to‘g‘risidagi Yevropa konvensiyasi bolalarning eng muhim
huquqlari o‘zida aks ettirgan. Bular quyidagilardan iborat:
Inson huquqlari bo‘yicha Yevropa Konvensiyasi
Modda
Bola huquqlari:
2
Yashash
3
Qiynoq yoki g‘ayriinsoniy yoki kamsituvchi muomala yoki
jazoga duchor bo‘lmaslik
4
Qullik va majburiy mehnatni taqiqlash
5
Ozodlik va xavfsizlik
6
Adolatli sud jarayoni
8
Shaxsiy va oilaviy hayotga hurmat
10
So‘z erkinligi
14
Diskriminatsiyani taqiqlash
2 (protokol 1)
Ta’lim
Bundan tashqari, Inson huquqlari va asosiy erkinliklarini himoya qilish to‘g‘risidagi
Yevropa konvensiyasining 1-sonli bayonnomasining 2-moddasi (1952 yil 20 martda Parij)
ta’lim olish huquqini, shu jumladan. ota-onalar va ularning o‘rnini bosuvchi shaxslarning “diniy
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
139
va falsafiy e’tiqodlariga mos keladigan ta’lim va tarbiya berish” huquqini davlat tomonidan
hurmat qilinadi va ta’minlanadi.
Yevropa ijtimoiy Xartiyasi 1961 yil 18 oktabrda Turindagi Yevropa Kengashi tomonidan
qabul qilingan. Xartiya 1965 yil 26 fevralda kuchga kirdi. Xartiyaning asosiy maqsadlari
qatoriga quyidagilar kiradi: Yevvropa birligini mustahkamlash, taraqqiyotga ko‘maklashish,
ideallarni, shu jumladan inson huquqlarini himoya qilish: “Ushbu Nizomni imzolaganlar,
Yevropa Kengashining a’zolari, Yevropa Kengashining maqsadi uning a’zolari o‘rtasida yanada
ko‘proq birdamlikka erishishdir, deb hisoblashadi.” ularning umumiy merosi bo‘lgan g‘oyalar
va tamoyillarni himoya qilish va amalga oshirish, xususan, inson huquqlari va asosiy
erkinliklarini saqlash va yanada ta’minlash orqali ularning iqtisodiy va ijtimoiy taraqqiyotiga
ko‘maklashishdan iborat. Yevropa Ijtimoiy Xartiyasida bolalarni huquqlari aks ettirilgan bo‘lib,
ular:
Yevropa ijtimoiy Xartiyasi
Modda
Bola huquqlari:
7§10
Jismoniy va ma’naviy xavflardan alohida himoya olish
11
Sog‘liqni saqlash
15
Mustaqillik, ijtimoiy integratsiya va jamiyat hayotida ishtirok
etish (nogiron bolalar uchun)
17
Ijtimoiy, huquqiy va iqtisodiy himoya va ularning shaxsiyati va
jismoniy va aqliy qobiliyatlarini har tomonlama rivojlantirishga
yordam beradigan muhitda o‘sish
17§1.a
Ularga kerakli g‘amxo‘rlik, yordam, ta’lim va tarbiyaga ega
bo‘lingUlarga kerakli g‘amxo‘rlik, yordam, ta’lim va tarbiyaga ega
bo‘lish
17§1.b
Ehtiyotsizlik, zo‘ravonlik yoki ekspluatatsiyadan himoyalanish
17§1.c
Oilasining yordamidan mahrum bo‘lganda davlatdan himoya va
maxsus yordam olish
19
Himoya va yordam (migrant bolalar uchun)
30
Qashshoqlik va ijtimoiy chetlanishdan himoyalanish
“Keng konsultatsiya jarayoni orqali Yevropa Kengashi bola huquqlari va manfaatlarini
kafolatlash uchun barcha bolalarga o‘z huquqlaridan teng foydalanish va ulardan foydalanishni
kafolatlash uchun ustuvor yo‘nalishlar bo‘yicha oltita ustuvor yo‘nalishni, shuningdek, uchta
o‘zaro bog‘liq masalalarni aniqladi. Barcha ustuvor yo‘nalishlar Yevropa Kengashining bola
huquqlari bo‘yicha olib boradigan har qanday ishi uchun asosiy ma’lumotnomalarni tashkil
etuvchi xalqaro shartnomalarda mustahkamlangan: Inson huquqlari bo‘yicha Yevropa Sudi,
Bola huquqlari bo‘yicha Yevropa Konvensiyasi va uning ixtiyoriy protokollari, xususan Bola
huquqlari bo‘yicha Yevropa Konvensiyasi to‘rtta umumiy tamoyillari - kamsitmaslik (2-
modda), bolaning manfaatlari (3-modda), yashash, omon qolish va rivojlanish huquqi (6-
modda) va eshitish huquqi (12-modda)”
1
. Barcha ustuvor yo‘nalishlar, shuningdek, BMTning
Barqaror Rivojlanish Maqsadlarining aniq maqsadlari bilan bog‘liq bo‘lib, strategiya bo‘yicha
1
Optional Protocol on the sale of children, child prostitution and child pornography, Optional Protocol on the
involvement of children in armed conflict and Optional Protocol on a communications procedure.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
140
aniq maslahat olgan Yevropaning o‘nta Kengashiga a’zo davlatlardagi bolalar tomonidan
alohida e’tibor va ma’lumot olindi.
Yevropa Kengashining bola huquqlarini kafolatlaydigan oltita ustuvor yo‘nalishi:
1
Barcha bolalar uchun zo‘ravonlikdan ozodlik
2
Barcha bolalar uchun teng imkoniyatlar va ijtimoiy qo‘shilish
3
Barcha bolalar uchun texnologiyalardan foydalanish va ulardan xavfsiz
foydalanish
4
Barcha bolalar uchun bolalarga do‘stona adolat
5
Har bir bolaga ovoz berish
6
Inqiroz va favqulodda vaziyatlarda bolalar huquqlari
Inson huquqlari bo‘yicha Yevropa konvensiyasining asosiy moddalari: “3-modda –
Qiynoqqa solinmaslik yoki g‘ayriinsoniy yoki qadr-qimmatni kamsituvchi muomala yoki jazoga
duchor bo‘lmaslik; 8-modda – Shaxsiy va oilaviy hayotga hurmat; 10-modda – So‘z erkinligi; 11-
modda- Assambleya va uyushma erkinligi; 14-modda – Diskriminatsiyani taqiqlash; 2 of
Protocol 1-modda – Ta’lim.”
Inson huquqlari bo‘yicha Yevropa Sudining asosiy moddalari: “2-modda- Hayot; 5-
modda- Ozodlik va xavfsizlik; 8-modda- Shaxsiy va oilaviy hayotga hurmat; 13-modda-
Samarali vosita; 14-modda- Diskriminatsiyani taqiqlash”.
“Bolalarni asrab olish to‘g‘risida”gi Yevropa konvensiyasi 1967 yil 24 aprelda Strasburgda
Yevropa Kengashi doirasida umumiy tamoyillar va amaliyotlarni tan olish zarurati asosida
qabul qilingan. bolalarni asrab olish bilan bog‘liq masalalar, bu esa asrab olingan bolalarning
farovonligini oshirishda ushbu farqlar tufayli yuzaga keladigan qiyinchiliklarni kamaytirishga
yordam beradi.
Bolalar huquqlarini amalga oshirish bo‘yicha Yevropa konvensiyasi (ETS N 160) 1996 yil
25 yanvarda Strasburgda qabul qilingan. U sud jarayonida bolaning huquqlarini tartibga soladi.
Xususan, Yevropa Kengashiga a'zo davlatlar va ushbu Konvensiyani imzolagan boshqa davlatlar
xalqaro fundamental aktlarga tayanib, bolalar huquqlarining amalga oshirilishini ta'minlash
bo‘yicha protsessual choralar to‘g‘risida kelishib oldilar (sud jarayonida xabardor bo‘lish va o‘z
fikrlarini bildirish huquqi, maxsus vakil tayinlash to‘g‘risida iltimosnoma bilan murojaat qilish
huquqi va boshqalar). Nazorat mexanizmi sifatida ushbu Konvensiya qoidalarini amalga
oshirish bilan bog‘liq muammolarni kuzatib borish uchun doimiy qo‘mita tuzildi.
Biz, shuningdek, 1988 yilda Leyden shahrida Kasalxonalardagi bolalar huquqlarini
himoya qilish bo‘yicha Yevropa assotsiatsiyasiga (EACH) birlashgan bir qator jamoat
tashkilotlari tomonidan qabul qilingan, qonuniy kuchga ega bo‘lmagan bolalarning
kasalxonalardagi huquqlari bo‘yicha Yevropa Xartiyasini ham eslatib o‘tamiz.
Xulosa
Yevropa Kengashiga a’zo davlatlardagi bolalar inson huquqlari bo‘yicha Yevropa
Konvensiyasi (EHM), Birlashgan Millatlar Tashkilotining bola huquqlari to‘g‘risidagi
Konvensiyasi (UNCRC) va boshqa xalqaro va Yevropa inson huquqlari vositalari tomonidan
himoya qilingan inson huquqlarining barcha turlaridan foydalanish huquqiga ega. Ularning
huquqlariga fuqarolik, siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlar kiradi.
Bola huquqlari bo‘yicha Yevropa konvensiyasi har bir bolaning bolaning jismoniy, aqliy,
ma’naviy, axloqiy va ijtimoiy rivojlanishi uchun yetarli turmush darajasiga bo‘lgan huquqini tan
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
141
oladi, Yevropa ijtimoiy Xartiyasi esa bolaning tegishli ijtimoiy, huquqiy va iqtisodiy himoya
qilish huquqini kafolatlaydi.
“Yevropa Kengashi Inson huquqlari bo‘yicha Yevropa konvensiyasining 14-moddasiga
muvofiq kamsitishlarga qarshi yondashuvni qo‘llash orqali o‘zining barcha ustuvor sohalarida
bolalarning zaifligi holatlarini ko‘rib chiqadi”, shu jumladan, “og‘ir iqtisodiy ahvolda bo‘lgan
yoki qashshoqlikda yashovchi bolalar, migratsiya va majburiy ko‘chirilish (shu jumladan,
bolalar mehnati maqsadida), ota-ona qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalar (shu jumladan,
ota-onasidan qolgan bolalar) bilan bog‘liq muammolarni hal qilish orqali. mehnat
migratsiyasiga) va/yoki muqobil qaramog‘ida yashovchi, milliy ozchiliklarga mansub bolalar;
shu jumladan, lo‘lilar va sayohatchilar bolalari, nogiron bolalar, odam savdosi qurboni bo‘lgan
bolalar, ko‘chada yashovchi va/yoki ishlaydigan bolalar, qamoqdagi ota-onalari bo‘lgan bolalar
yoki vasiylik vazifasini o‘tagan bolalar. Ushbu bolalar guruhlari o‘z huquqlarini, xususan,
sog‘liqni saqlash, ta’lim olish, yuridik yordam olish yoki zo‘ravonlik va ekspluatatsiyadan, shu
jumladan jinsiy zo‘ravonlikdan himoya qilish huquqlarini hurmat qilishda qo‘shimcha
to‘siqlarga duch kelmoqdalar; va ularning yo‘qolib qolish xavfi yuqori. Qashshoqlik xavfi ostida
bo‘lgan va ijtimoiy xizmatlardan mahrum bo‘lgan yoki ta’limdan teng foydalanish imkoniyatiga
ega bo‘lgan bolalar ulushi lo‘lilar va sayohatchilar, muhojirlar, qochqinlar va ichki
ko‘chirilganlar orasida qabul qilib bo‘lmaydigan darajada yuqoriligicha qolmoqda”.
Xulosa qilib aytganda, Bola huquqlarini himoya qilish sohasida Yevropa Kengashi
doirasida bir qator hujjatlar mavjud bo‘lib,ular Yevropa Kengashi mamlakatlarida inson
huquqlari, bola huquq, xususan, yetim bolalar va ota-ona qaramog‘idan mahrum bo‘lgan
bolalarning huquq va erkinliklari, qonuniy manfaatlarini himoya qiladi.
References:
1. Bola huquqlari. / Yuridik oliy o‘quv yurtlari uchun darslik // Prof. G‘.Abdumajidov tahriri
ostida. –T.: TDYI, 2009.
2. Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi va O‘zbekistonda inson huquqlarini himoya qilish
milliy tizimi. /Mualliflar jamoasi: A.Saidov, 209 F.Bakayeva, K.Arslanova va boshq. Mas’ul
muharrir A.X.Saidov. –T.: “O‘zbekiston”, 2010.
3. Mo‘minov A., Tillabayev M. Bola huquqlari. Elektron darslik. –T.: JIDU, 2011
4. Mo‘minov A., Tillabayev M. Inson huquqlari. Darslik. Mas’ul muharrir A.X.Saidov. 2-nashr. –
T.: Adolat, 2013.
5. O‘zbekiston Respublikasining konstitutsiyaviy huquqi: Darslik //H.T.Odilqoriyev tahriri
ostida. –T.: O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi, 2005.
6. Balog‘atga yetmagan bolalar huquqlariga oid xalqaro hujjatlar. /Kirish so‘z muallifi va mas’ul
muharrir. A.X.Saidov. –T.; 2002. -232 b.
7. Bola huquqlarining kafolatlari to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuniga sharhlar”
/Mas’ul muharrir A.X.Saidov – Toshkent: Inson huquqlari Bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi
Milliy markazi, 2008.
8. Sbornik mejdunarodnex dokumentov Komiteta OOn po pravam rebenka /Otv. red.
A.X.Saidov. –T.: NSPCh, 2014.
9. Bolalarni himoya qilish. Parlament a’zolari uchun qo‘llanma. T.: YUNISEF, Inson huquqlari
bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi Milliy markazi, 2006.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
142
10. Bola huquqlari monitoringi. O‘quv-uslubiy qo‘llanma /mas’ul muharrir A.X.Saidov. –T.:
Inson huquqlari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi Milliy markazi, 2011.
II Normativ-huquqiy hujjatlar:
1. O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. 2023-yil 30-aprel.
III Xalqaro-huquqiy hujjatlar:
1. BMTning Bola huquqlari to‘g‘risida konvensiya.
2.Bola huquqlari to‘g‘risidagi konvensiyaga bolalarning qurolli mojarolarga jalb qilinishi
to‘g‘risidagi Fakultativ protocol.
3. Bola huquqlari to‘g‘risidagi konvensiyaga bolalar savdosi, bola fohishabozligi va bola
pornografiyasi to'g'risidagi Fakultativ protocol.
4.Birlashgan Millatlar Tashkilotining Balog‘atga yetmagan bolalarga nisbatan odil sudlov
yuritishga doir minimal standart qoidalari (“Pekin qoidalari”).
5.Birlashgan Millatlar Tashkilotining Balog‘atga yetmagan bolalar o‘rtasida jinoyatchilikning
oldini olishga qaratilgan dasturiy prinsiplari (“Ar-Riyod dasturiy
prinsiplari”).
6.Birlashgan Millatlar Tashkilotining qamoqda saqlash bilan bog‘liq bo‘lmagan choralarga doir
minimal standart qoidalari (“Tokio qoidalari”).
7.Birlashgan Millatlar Tashkilotining ozodlikdan mahrum etilgan balog‘atga yetmagan
bolalarni himoya qilishga doir qoidalari.
8.Ishga qabul qilish uchun eng kichik yosh to‘g‘risidagi 138 konvensiya.
9.Bolalar mehnatining eng yomon shakllari to‘g‘risidagi 182-konvensiya.
10. Inson huquqlari bo‘yicha Yevropa konvensiyasi.
11. Yevropa ijtimoiy xartiyasi.
IV Internet manbalari:
https://www.coe.int/en/web/portal/the-council-of-europe-key-facts
