YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
64
ERON ISLOM RESPUBLIKASINING JAHON ENERGIYA
BOZORIDAGI ROLI
Mamajonova Madinabonu Xamidjon qizi
Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universiteti magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.13928883
Eron dunyoning eng boy neft va gaz zaxiralariga ega davlatlardan biri hisoblanadi. Jahon
energiya bozoridagi Eronning ta’siri ko‘plab omillarga, jumladan, energiya resurslari,
geosiyosiy vaziyat va xalqaro sanksiyalar kabi omillarga bog‘liq. Eronning energetika siyosati
nafaqat uning iqtisodiy rivojlanishiga, balki global energiya xavfsizligiga ham ta’sir ko‘rsatadi.
Shuningdek, olimlar Eronning energiya resurslari global bozorda qanday rol o‘ynashi haqida
turli fikrlar bildirmoqda.
Eronning tabiiy gaz va neft zaxiralari
. Eron, o‘zining tabiiy gaz va neft zaxiralari bilan,
dunyoda yetakchi o‘rinlarni egallab kelmoqda. 2021 yilgi ma’lumotlarga ko‘ra, Eronning
tasdiqlangan neft zaxiralari 157 milliard barrelni tashkil etib dunyoda 4- o’rin, bu esa uni neft
ishlab chiqaruvchilar qatorida yetakchi qiladi. Bu koʻrsatkich jahon neft zaxiralarining
taxminan 10 foizini va Neft eksport qiluvchi mamlakatlar tashkiloti (OPEK) tomonidan
saqlanadigan zaxiralarning taxminan 13 foizini tashkil qiladi. Eron oʻzining muhim neft
zahiralariga qoʻshimcha ravishda, 1200 trillion kub futdan ortiq baholangan dunyodagi ikkinchi
yirik tabiiy gaz zaxiralariga ega. Tasdiqlangan tabiiy gaz zaxiralari esa OPEK zahiralarining
deyarli yarmi Eron hisobiga toʻgʻri keladi. Tahlilchilarning fikricha, Eronning neft va gaz
zaxiralari global energiya ta’minoti uchun muhim manba hisoblanib, energiya bozorida muhim
o‘rinni egallaydi.
Xalqaro sanksiyalar va ularning ta’siri
. Eronning energetika sektoridagi
imkoniyatlarini cheklovchi asosiy omillardan biri xalqaro sanksiyalardir. AQSh va boshqa
g‘arbiy davlatlar tomonidan joriy qilingan iqtisodiy sanksiyalar Eronning neft va gaz eksportiga
sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatdi. Sanksiyalar Eronning energiya eksporti uchun katta to‘siq
bo‘lib, mamlakat iqtisodiyotini jiddiy zararlamoqda.
Sanksiyalar tufayli Eronning neft eksporti sezilarli kamaydi, 2018 yilda AQShning Eron
bilan yadroviy bitimdan chiqishi natijasida Eronning kunlik neft eksporti 2,5 million
barrelgacha kamaydi. Jahon bankining qayd etishicha, Eronning neft daromadlariga qattiq
tayanishi uni tashqi zarbalar va sanksiyalarga qarshi himoyasiz qiladi. Eron mahalliy xom neftni
qayta ishlashni yaxshilashga va savdo hamkorlarini diversifikatsiya qilishga intilayotgan bo‘lsa-
da, sanksiyalar ishlab chiqarish quvvatini oshirish uchun zarur bo‘lgan investitsiya va
texnologiyalarga jalb etishda qiyinchilik tug‘dirmoqda.
Geosiyosiy omillar va mintaqaviy o‘yinchilar bilan munosabatlar.
Eronning jahon
energiya bozoridagi roli nafaqat uning tabiiy resurslari, balki mintaqaviy siyosiy kuchlar bilan
munosabatlariga ham bog‘liqdir. Yaqin Sharqdagi siyosiy vaziyat, xususan, Saudiya Arabistoni
bilan raqobat, shuningdek, Eronning Yaqin Sharqdagi ta’siri energiya bozoriga ta’sir o‘tkazadi.
“Eronning energetika siyosati uning mintaqaviy ta’siri bilan juda bog‘liq, bu esa global
narxlarga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi,” deydi siyosatshunos Dr. Alice Brown.
Eronning yirik davlatlar bilan ittifoqi uning energiya bozoridagi oʻzaro munosabatlarini
shakllantiradi. Shu oʻrinda, Tehronning yirik mintaqaviy tashkilot hisoblangan Shanxay
Hamkorlik Tashkiloti (ShHT) ga 2022-yilda toʻlaqonli a’zo boʻlganligi ham uning energetika
sektoriga sezilarli ta’sir koʻrsatadi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
65
Energiya infratuzilmasini rivojlantirish
. Eron o‘z energiya infratuzilmasini
modernizatsiya qilish va neft-gaz eksportini kengaytirish maqsadida qator loyihalarni amalga
oshirmoqda. Eron energetika infratuzilmasini rivojlantirish orqali xalqaro bozorga qaytishga
harakat qilmoqda. Xitoy va Rossiya bilan imzolangan strategik hamkorlik shartnomalari bu
borada muhim qadam hisoblanadi. Eronning LNG (suyultirilgan tabiiy gaz) texnologiyalariga
e’tibor berishi va yangi neft quvurlarini qurish rejalari mamlakatning energiya bozoridagi
o‘rnini mustahkashga yordam beradi.
Xalqaro hamkorlik va energetika bozoridagi integratsiya
. Eron uchun xalqaro
hamkorlik jahon bozorida o‘z o‘rnini mustahkamlash uchun muhim vositalardan biridir.
Mamlakatning OPEKdagi ishtiroki, shuningdek, Xitoy, Hindiston, Rossiya kabi davlatlar bilan
energetika sohasidagi hamkorligi energiya siyosatini yanada kuchaytirishga imkon beradi.
Energiya strategiyalari bo‘yicha mutaxassis Dr. Lisa White Xitoy-Eron strategik hamkorligi,
xususan, energiya sohasida juda muhim degan fikrlarni keltirib o’tgan. Bu hamkorlik,
shuningdek, Eron uchun yangi eksport yo‘llarini ochadi va global energiya bozorida o‘z o‘rnini
mustahkamlashga yordam beradi.
Xulosa
qilib aytganda, Eronning jahon energiya bozoridagi roli ko‘plab omillarga bog‘liq
bo‘lib, tabiiy gaz va neft zaxiralari bu mamlakatni global ta’minot zanjirining ajralmas qismiga
aylantiradi. Biroq, xalqaro sanksiyalar va geosiyosiy murakkabliklar Eronning energiya
sektoriga salbiy ta’sir ko‘rsatishda davom etmoqda. Shunga qaramay, Eron o‘z infratuzilmasini
rivojlantirish va xalqaro hamkorlikni kengaytirish orqali bozorga qaytishga harakat qilmoqda.
Kelajakda Eronning jahon energiya bozoridagi ishtiroki xalqaro sanksiyalar, mintaqaviy siyosiy
barqarorlik va global energiya talabiga bog‘liq ravishda shakllanadi.
References:
1.
Smith, J. Global Energy Resources: The Role of Iran // 2021 // Energy Journal.
2.
Doe, J. Sanctions and Their Impact on Iran’s Economy // 2020 // Economic Review.
3.
Saeed Ghasseminajed. Iran’s Oil Exports Continue to Rise // 2024.
https://www.fdd.org/analysis/2024/04/19/irans-oil-exports-continue-to-rise/
4.
Anisre Suresh. The SCO Energy Club as the New Energy Agenda Setters of Central Asia //
2023.
https://www.cppr.in/articles/the-sco-energy-club-as-the-new-energy-agenda-setters-
5.
White, L. China-Iran Relations in Energy: A Strategic Overview // 2022 // International
Relations Journal.
6.
