YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
109
BADIIY PSIXOLOGIZM O'ZBEK NASRIDA
Suleymanova Sevara Abdumalikovna
GulDU mustaqil tadqiqotchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14244485
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o‘zbek nasridagi badiiy psixologizmning shakllanishi,
rivojlanishi va o‘ziga xos xususiyatlari tahlil qilinadi. Mualliflar asarlarida inson ichki dunyosini
ochib berishning badiiy-uslubiy jihatlari yoritilgan. Shuningdek, psixologizmning janr
xususiyatlariga ta’siri o‘rganilgan.
Kalit so‘zlar:
badiiy psixologizm, o‘zbek nasri, inson ruhiyati, milliy qadriyatlar, ichki
monolog.
Kirish
Adabiyotning asosiy vazifalaridan biri inson ruhiyatini, ichki kechinmalarini va hissiy
dunyosini ochib berishdir. Shu jihatdan, badiiy psixologizm adabiyotni inson ruhiyatining nozik
tomonlarini aks ettirishga imkon beradigan muhim yo‘nalish sifatida e’tirof etiladi. Psixologizm
adabiy obrazlarning chuqur individual va psixologik xususiyatlarini yaratishda xizmat qiladi va
shu orqali o‘quvchining asar mazmunini yanada teranroq anglashiga yordam beradi.
O‘zbek adabiyoti o‘zining boy tarixiy an’analariga ega bo‘lib, unda milliy mentalitet va xalq
qadriyatlari teran ifoda topgan. Ayniqsa, XX asr va undan keyingi davrlarda o‘zbek nasrida
psixologizmning shakllanishi va rivojlanishi kuzatiladi. Abdulla Qodiriy, Oybek, Abdulla
Qahhor, Pirimqul Qodirov kabi yozuvchilar o‘z asarlarida inson ruhiy dunyosini tahlil qilishga
alohida e’tibor qaratganlar.
Mavzuning dolzarbligi shundan iboratki, bugungi kunda o‘zbek nasrida badiiy
psixologizmning uslubiy va janr xususiyatlarini chuqur tadqiq qilish, bu yo‘nalishda yangi
qarashlarni shakllantirishga ehtiyoj ortib bormoqda. Ushbu maqola o‘zbek nasridagi badiiy
psixologizmning asosiy ko‘rinishlari, uning janr xususiyatlariga ta’siri va mualliflarning ijodiy
yondashuvlarini o‘rganishga qaratilgan.
Maqolaning maqsadi:
o‘zbek nasridagi badiiy psixologizmning mohiyatini aniqlash,
uning rivojlanish bosqichlarini tahlil qilish va ushbu yo‘nalishdagi adabiy jarayonlarga oydinlik
kiritish.
Maqolaning vazifalari:
Psixologizmning nazariy asoslarini tahlil qilish.
O‘zbek nasrida badiiy psixologizmning o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlash.
Muayyan asarlar misolida psixologik usullarning namoyon bo‘lish shakllarini ko‘rsatib
berish.
O‘zbek nasridagi badiiy psixologizm inson ruhiy kechinmalari orqali milliy qadriyatlar va
tarixiy merosni yoritishda muhim o‘rin tutadi. Shu sababdan, ushbu mavzuni ilmiy nuqtai
nazardan o‘rganish dolzarb ahamiyat kasb etadi.
1. Psixologizm tushunchasi va uning adabiy nasrdagi o‘rni
Psixologizm adabiyotshunoslikda inson ruhiyatining murakkab va nozik jihatlarini ochib
berishga qaratilgan ijodiy uslubiy yo‘nalish sifatida qaraladi. Psixologik tahlil, monolog, ichki
dialog va kechinmalarni badiiy tasvirlash orqali adabiy obrazning ichki dunyosini chuqurroq
yoritish imkonini beradi. Dunyoviy adabiyotda Fyodor Dostoyevskiy, Lev Tolstoy, Frans Kafka
kabi ijodkorlar asarlarida psixologizmning turli ko‘rinishlari yuksak darajada namoyon bo‘lgan.
O‘zbek adabiyotida esa bu yo‘nalish XX asr boshlaridan boshlab jiddiy rivojlangan.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
110
2. O‘zbek nasrida badiiy psixologizmning namoyon bo‘lishi
2.1. Tarixiy rivojlanish bosqichlari-
O‘zbek nasrida psixologizmning dastlabki
namunalarini Abdulla Qodiriy asarlarida kuzatish mumkin. Uning “O‘tkan kunlar” romanida
psixologizm muhabbat, oilaviy ziddiyatlar va milliy qadriyatlar orqali ochib beriladi. Oybekning
“Qutlug‘ qon” romani esa millatning tarixiy va ruhiy holatini chuqur tasvirlashda psixologik
tahlilning o‘rni qanchalik muhim ekanligini namoyon qiladi.Abdulla Qahhor va Pirimqul
Qodirov kabi adiblar esa zamonaviy mavzular orqali inson ruhiyatining murakkabliklarini
tasvirlashni davom ettirdilar.
2.2. Mualliflarning uslubi va yondashuvlari
Abdulla Qodiriy
: Insonning ichki ziddiyatlarini tasvirlash uchun monolog va ichki
dialogdan foydalanish. Masalan, Otabekning o‘z sevgisi va ota-onasi o‘rtasidagi ziddiyatlarni his
qilishdagi ichki kechinmalari.
Oybek
: Tarixiy voqealar orqali shaxsiy kechinmalarni ochib berish. "Qutlug‘ qon"
romanidagi qahramonlarning muhabbat va milliy mas’uliyat o‘rtasidagi ziddiyatlari.
Abdulla Qahhor
: Oddiy odamlarning hayotiy ziddiyatlari orqali chuqur psixologik tahlil.
Masalan, “Sarob” hikoyasida insonning ichki iztiroblari.
3. Psixologizmning janr xususiyatlariga ta’siri
Psixologizm adabiy janrlarning shakllanishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Xususan:
Romanlar
: Insonning murakkab kechinmalari, ichki va tashqi dunyosi o‘rtasidagi
ziddiyatlar psixologizmni chuqur ifodalaydi.
Hikoyalar
: Oddiy holatlar orqali chuqur ma’no berishga qaratilgan. Abdulla Qahhor
hikoyalarida qisqa dialoglar va ichki monologlar orqali insonning murakkab ruhiyati yoritiladi.
Zamonaviy nasr
: O‘lmas Umarbekov kabi yozuvchilar zamonaviy mavzular orqali inson
va jamiyat o‘rtasidagi psixologik ziddiyatlarni tasvirlaydi.
4. Psixologizmning milliy qadriyatlar va mentalitet bilan bog‘liqligi
O‘zbek nasrida psixologizm xalqning milliy xarakterini, qadriyatlarini va dunyoqarashini
ochib berishda muhim o‘rin tutadi. Bu borada:
Milliy qadriyatlar bilan bog‘liq his-tuyg‘ular (ona yurti, ota-onaga bo‘lgan hurmat).
Ijtimoiy va shaxsiy ziddiyatlar tasviri. Masalan, Abdulla Qodiriy va Oybek asarlarida
insonning shaxsiy manfaatlari bilan ijtimoiy mas’uliyat o‘rtasidagi qarama-qarshiliklar.
5. Psixologizmning zamonaviy nasrdagi o‘rni
Bugungi kunda o‘zbek nasrida psixologizm yangi uslublar va mavzular bilan boyib
bormoqda. Zamonaviy yozuvchilar texnologik taraqqiyot va globallashuv sharoitida inson
ruhiy holatining o‘zgarishlarini yoritishda psixologizm tamoyillaridan foydalanmoqda. Shu
jihatdan,
zamonaviy
nasrning
psixologik
qirralarini
chuqur
tadqiq
qilish
adabiyotshunoslikning muhim yo‘nalishlaridan biridir.
Xulosa
O‘zbek nasridagi badiiy psixologizm inson ichki dunyosini, uning kechinmalari va
ziddiyatlarini tasvirlash orqali milliy adabiyotning boy va rang-barangligi bilan ajralib turadi.
Ushbu maqolada o‘rganilganidek, psixologizm o‘zbek adabiyotida milliy qadriyatlar, tarixiy
voqealar va inson ruhiyatining o‘zaro aloqasini ochib berishda muhim vosita bo‘lib xizmat
qiladi.
Asosiy xulosalar:
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
111
1.
Badiiy psixologizmning ahamiyati-
Psixologizm o‘zbek nasrida inson ruhiyatini teran
ifoda etishga imkon beradi. Bu yo‘nalishda Abdulla Qodiriy, Oybek, Abdulla Qahhor, Pirimqul
Qodirov kabi adiblarning ijodi alohida o‘rin tutadi.
2.
Milliy mentalitet va psixologizm-
O‘zbek nasrida psixologizm milliy xarakter va
qadriyatlarni ifodalashda asosiy vosita hisoblanadi. O‘zbek xalqining ichki dunyosi, qadriyatlari
va urf-odatlari psixologik tasvirlar orqali badiiy jihatdan yoritilgan.
3.
Psixologizmning janrga ta’siri-
Psixologizm o‘zbek roman va hikoyalarining mazmunini
chuqurlashtirib, ularni xalqaro adabiy jarayonda ham alohida ajralib turuvchi yo‘nalishga
aylantirdi. Bu xususiyat, ayniqsa, tarixiy mavzulardagi asarlarda yaqqol namoyon bo‘ladi.
4.
Zamonaviy adabiyotda psixologizm-
Bugungi zamonaviy yozuvchilar, jumladan, O‘lmas
Umarbekov, zamonaviy muammolar va inson psixologiyasining o‘zaro ta’sirini tadqiq qilishda
psixologik tasvir usullarini muvaffaqiyatli qo‘llamoqda.
Tavsiyalar:
O‘zbek nasridagi badiiy psixologizmni kengroq o‘rganish uchun zamonaviy va tarixiy
asarlarni chuqur tahlil qilish zarur.
Yangi avlod yozuvchilari uchun badiiy psixologizmning metodologik asoslari va uslubiy
tamoyillarini o‘rganish bo‘yicha adabiy seminarlar va ilmiy tadqiqotlar tashkil etilishi foydali
bo‘lishi mumkin.
Psixologizmning texnologik rivojlanish va globallashuv davridagi yangi ko‘rinishlarini
aniqlash uchun zamonaviy adabiy asarlarni o‘rganishga alohida e’tibor qaratish kerak.
Xulosa qilib aytganda, o‘zbek nasridagi badiiy psixologizm nafaqat milliy adabiyotning
o‘ziga xos xususiyati, balki uning xalqaro maydondagi o‘rni va ahamiyatini belgilovchi asosiy
unsurlardan biridir. Shu sababdan, bu yo‘nalishni yanada chuqurroq o‘rganish o‘zbek
adabiyotining rivojlanishiga xizmat qiladi.
References:
1.
Abdulla Qodiriy.
O‘tkan kunlar.
– Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at
nashriyoti, 1926.
2.
Oybek.
Qutlug‘ qon.
– Toshkent: Sharq, 1940.
3.
Abdulla Qahhor.
Sarob.
– Toshkent: O‘zbekiston nashriyoti, 1951.
4.
Pirimqul Qodirov.
Yulduzli tunlar.
– Toshkent: O‘zbekiston nashriyoti, 1978.
5.
O‘lmas Umarbekov.
Shahar ko‘chalari.
– Toshkent: Yoshlar nashriyoti, 1986.
6.
Dostoyevskiy F. M.
Jinoyat va jazo.
– Moskva: AST, 1866.
7.
Lev Tolstoy.
Anna Karenina.
– Moskva: Eksmo, 1877.
8.
Kafka F.
Jarayon.
– Berlin: Verlag Die Schmiede, 1925.
