YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
62
KAFKA VA HAMDAM ASARLARINING MAKONIY-ZAMON XUSUSIYATLARI
Turumova Nilufar Erkinovna
GulDU mustaqil tadqiqotchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14244407
Annotatsiya:
Mazkur maqolada Frants Kafka va Vohid Hamdam asarlarida makon va
zamonning o’ziga xos jihatlari tahlil qilinadi. Kafka asarlarida makon tor va tushunarsiz, zamon
esa beqaror va noaniq bo’lib, zamonaviy insonning begonalashuvi va ichki kurashlarini aks
ettiradi. Hamdamning asarlarida esa makon milliy xotira va qadriyatlarning ramzi sifatida
namoyon bo’ladi, zamon esa sharqona tsiklikka asoslanib, uzluksizlik va an’analar
davomiyligini aks ettiradi. Ushbu maqolada ikki yozuvchining makoniy-zamoniy xususiyatlari
solishtirilib, ularning adabiyotga qo’shgan hissasi yoritiladi.
Kalit so’zlar:
Frants Kafka, Vohid Hamdam, makon, zamon, subyektivlik, adabiy uslub,
sharqona tsikliklik, begonalashuv.
Makon va zamon adabiyotning asosiy unsurlaridan biri sifatida asarlarning umumiy
mazmuni va ruhini shakllantiruvchi omillar hisoblanadi. Frants Kafka va Vohid Hamdamning
ijodida bu tushunchalar nafaqat voqealar rivoji uchun fon bo’lib xizmat qiladi, balki
yozuvchilarning falsafiy qarashlarini ifodalash va insonning ichki olamini tadqiq qilish uchun
muhim vosita hisoblanadi. Kafka asarlarida makon labirintsimon va tushunarsiz ko’rinishda
bo’lsa, Hamdam asarlarida u milliy xotiralar va qadriyatlarning tirik guvohi sifatida
gavdalanadi. Mazkur maqola Kafka va Hamdam asarlaridagi makon va zamonning o’ziga xos
xususiyatlarini chuqurroq o’rganishga bag’ishlangan.
Frants Kafka asarlarida makon va zamon tushunchalari odatiy tasvir elementlaridan uzoq
bo’lib, insonning ichki kechinmalari va jamiyat bilan bo’lgan murakkab munosabatlarni aks
ettiruvchi ramziy kuchga ega. Kafka makonni inson va ijtimoiy tizim o’rtasidagi
begonalashuvning markazi sifatida tasvirlaydi. Uning asarlarida tasvirlangan makonlar
insonning ma’naviy holatini yoritib, uning ichki tartibsizligini, chalkashligini va ko’pincha
turg’unligini ifodalaydi. Masalan, Protsess asarida Jozef K. sud binolari, xira yoritilgan tor
xonalar, va labirintsimon yo’laklar orasida yo’qolib qoladi. Ushbu makonlar nafaqat
qahramonning ichki chalkashligini, balki byurokratiya va ijtimoiy tizimning haddan tashqari
murakkabligini aks ettiradi. Makon orqali Kafka insonni jamiyat ichida ojiz va bevosita
nazoratdan mahrum holatda ko’rsatadi.
Qasr asarida esa makon yuksak hokimiyat va unga erishib bo’lmaslikning ramzi sifatida
namoyon bo’ladi. Asardagi qahramon K. qishloq va qasr o’rtasidagi masofani bosib o’tishga
urinadi, lekin qasrning qiyofasi doimo uzoq, tushunarsiz va yetib bo’lmas bo’lib qoladi. Ushbu
makon tizimi insonning taqdirga bo’lgan o’zining nazoratsizligini va hayotning absurdligini
ko’rsatadi. Kafka makonni bu tarzda tasvirlash orqali zamonaviy dunyoning murakkab va
tushunarsiz tuzilishini ochib beradi.
Kafka zamonni xuddi shunday noaniq va beqaror qilib tasvirlaydi. Uning asarlarida vaqt
tushunchasi ko’pincha xronologik izchillikdan mahrum va vaqtning kechishi shaxsning
voqealarga bo’lgan ta’sirini yo’q qiladi. Kunduz va tun o’rtasidagi farqning yo’qolishi yoki
voqealarning aniq bir vaqt oralig’ida sodir bo’lishining yo’qligi Kafka asarlarida uchraydigan
umumiy kayfiyatni belgilaydi. Masalan, *Protsess*da Jozef K. uchun vaqt faqatgina sud
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
63
muhokamalari va to’liq bo’lmagan qarorlar o’rtasida turgan noaniq bir holatdir. Bu vaqtning
o’zi inson hayotining faqat bir qismi, cheklangan va nazoratsiz holatini ifodalaydi.
Kafka zamon va makonni ko’pincha ichki kechinmalarni ifodalash vositasi sifatida
qo’llaydi. Masalan, *Qasr*da vaqtning kechishi asar qahramonining kuchsizligi va insonning
doimiy kurashini kuchaytiradi. Kafka hayotdagi voqealar va vaqtni insonning nazoratidan
tashqarida sodir bo’ladigan jarayon sifatida ko’rsatib, inson hayotini absurd va ma’nosiz bo’lib
ko’rinishiga olib keladi. Ushbu yondashuv o’quvchini Kafka asarlarida mavjud bo’lgan
bezovtalik va chalkashlik muhitiga olib kiradi.
Kafka makon va zamonni adabiyotning faqatgina texnik elementlari sifatida emas, balki
insonning ruhiy va ma’naviy kurashini ifodalash uchun kuchli vosita sifatida ishlatadi. U
asarlarida makon va zamonni to’liq nazoratdan mahrum bo’lgan insonning yolg’izligi va
begonalashuvi haqida mulohaza yuritishning ramzi sifatida ko’rsatadi. Ushbu yondashuv uning
asarlarini o’quvchilar uchun nafaqat adabiy, balki falsafiy va psixologik tahlilning obyekti
bo’lishiga olib keladi. Kafka asarlaridagi makon va zamonning noaniq va chalkashligi o’quvchini
voqealar va muhitga to’liq singdiradi va zamonaviy hayotning murakkabliklarini aks ettiradi.
Vohid Hamdam asarlarida makon milliy qadriyatlar va xotiralar manbai sifatida namoyon
bo’ladi. Tarixiy shaharlar, qishloqlar va tabiiy manzaralar faqat jismoniy joy emas, balki milliy
madaniyat va an’analar yig’indisi sifatida gavdalanadi. Masalan, Hamdamning asarlarida
tasvirlangan qishloqlar urf-odatlar va qadriyatlar saqlanib qolgan muhitni ifodalaydi, shaharlar
esa tarixiy xotira va madaniyatning uzluksizligini namoyon qiladi. Makon personajlarning ichki
izlanishlari va milliy o’zlikni anglash jarayonida muhim rol o’ynaydi.
Zamonga nisbatan Hamdam sharqona tsiklik falsafaga asoslangan yondashuvni qo’llaydi.
Hayotning tabiiy oqimi va voqealar davomiyligining uzluksizligi uning asarlarida ochiq-oydin
namoyon bo’ladi. Xronologik voqealar ketma-ketligi emas, balki xotiralar, urf-odatlar va
ma’naviy rivojlanish jarayoni orqali vaqtni tasvirlash Hamdam ijodiga xosdir. Bu uslub
sharqona falsafadagi vaqtning tabiat bilan uyg’unligi va uzluksiz rivojlanish g’oyalarini aks
ettiradi.
Kafka va Hamdamning makon va zamonga yondashuvlari bir-biridan keskin farq qiladi.
Kafka makon va zamonni chalkashlik va ma’nosizlik orqali zamonaviy jamiyatning murakkab
muammolarini tasvirlash uchun qo’llaydi. Hamdam esa bu tushunchalarni milliy qadriyatlarni
saqlash va an’analarni davom ettirishning vositasi sifatida ishlatadi. Kafka makon va zamon
orqali ichki ruhiy kurashni ko’rsatgan bo’lsa, Hamdam ularni tarixiy va madaniy merosni qayta
tiklashning ramzi sifatida tasvirlaydi.
Xulosa
Kafka va Hamdam asarlaridagi makon va zamonning o’ziga xos jihatlari har ikki
yozuvchining adabiyotga qo’shgan hissasini ochib beradi. Kafka o’z asarlarida zamonaviy
insonning ichki chalkashligi va begonalashuvini tasvirlashda makon va zamonni kuchli ramziy
vosita sifatida qo’llaydi. Hamdam esa o’z ijodida milliy xotira va qadriyatlarni aks ettirish uchun
bu tushunchalardan foydalanadi. Ushbu ikki yozuvchining asarlari makon va zamonning
nafaqat badiiy unsurlar, balki inson va jamiyatni anglash vositasi sifatidagi rolini yaqqol
namoyish etadi.
References:
1.
Kafka, Franz. Protsess. Schocken Books, 1937.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
64
2.
Kafka, Franz. Qasr. Schocken Books, 1926.
3.
Hamdam, Vohid. Tanlangan asarlar. Toshkent: O’zbekiston nashriyoti, 2000.
4.
Woolf, Virginia. To the Lighthouse. Harcourt, 1927.
5.
Jung, Carl. The Archetypes and the Collective Unconscious. Princeton University Press,
1969.
6.
Al-Farabi. The Virtuous City. Oxford University Press, 1985.
7.
Mirziyoyev, Shavkat. Milliy madaniyat va adabiyot tiklanishi. Toshkent: O’zbekiston
nashriyoti, 2021.
8.
Kundera, Milan. The Art of the Novel. Harper & Row, 1986.
9.
Einstein, Albert. Relativity: The Special and the General Theory. Penguin, 2006.
10.
Kant, Immanuel. Critique of Pure Reason. Cambridge University Press, 1998.
