YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
65
DUNYODAGI ENG KO‘P O‘LIMGA SABAB BO‘LAYOTGAN HOLATLAR
Bahodirova Mohichehra
Alfraganus unversiteti tibbiyot fakulteti 2-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14350598
Annotatsiya:
Mazkur maqolada butun dunyoda eng ko‘p o‘limga sabab bo‘layotgan
holatlar haqida yozilgan. Yurak kasalliklari – bu yurak va qon tomir tizimiga ta’sir qiladigan
kasalliklar bo‘lib, ularga turli xil holatlar kiradi. Ular orasida yurakning normal faoliyatini
buzadigan, hayotni xavf ostiga qo‘yadigan turli kasalliklar mavjud.
Kalit so‘zlar
: yaralar, yurak, qon, hulosa, turmush tarzi, 19,sabablar, o‘lim.
Hozirgi kunda dunyoda eng ko‘p o‘limga sabab bo‘layotgan holatlar quyidagilar:
Yurak kasalliklari – bu dunyodagi o‘limlarning asosiy sababi hisoblanadi. Yuqori qon
bosimi, chekish, yomon ovqatlanish va jismoniy faoliyatning etishmasligi yurak
kasalliklarining rivojlanishiga olib keladi.
Raqobatbardosh kasalliklar (rak) – ayniqsa o‘pka, ichak, ko‘krak va jigar raklari ko‘plab
o‘limlarga sabab bo‘ladi.
Nafas olish tizimi kasalliklari – bu guruhda, masalan, xronik obstruktiv o‘pka kasalligi
(COPD) va pnevmoniya kabi kasalliklar, ayniqsa keksa yoshdagi odamlar o‘limiga olib keladi.
COVID-19 – koronavirus pandemiyasi global miqyosda ko‘plab o‘limlarga sabab bo‘lgan,
ammo vaksinatsiya va boshqa choralarning amalga oshirilishi bilan o‘lim darajasi pasaygan.
Yaralar va baxtsiz hodisalar – avtomobil halokatlari, yiqilishlar va boshqa baxtsiz hodisalar
yosh odamlar o‘limining asosiy sabablari hisoblanadi.
Qandli diabet – diabet va uning asoratlari, masalan, buyrak yetishmovchiligi yoki yurak
kasalliklari ham o‘limning o‘sib borayotgan sabablaridan biri hisoblanadi.
Yurak kasalliklari – bu yurak va qon tomir tizimiga ta’sir qiladigan kasalliklar bo‘lib,
ularga turli xil holatlar kiradi. Ular orasida yurakning normal faoliyatini buzadigan, hayotni
xavf ostiga qo‘yadigan turli kasalliklar mavjud. Yurak kasalliklarining eng ko‘p uchraydigan
turlari va ularning sabablari haqida gapiradigan bo‘lsak, quyidagilarni ajratish mumkin:
Yurak ishemik kasalligi (YIK). Bu yurak kasalliklarining eng keng tarqalgan turidir. YIK,
shuningdek, “yurak xurujlari” (miokard infarkti) deb ham ataladi. Bu holat yurakni qon bilan
ta’minlovchi arteriyalarda (tomirlar) tukanish yoki to‘silish natijasida yuzaga keladi. Buning
natijasida yurak mushaklari yetarli kislorod ololmaydi va bu yurakning ishdan chiqishiga olib
keladi.Asosiy sabablari:Qon tomirlarida xolesterin va yog‘li moddalarning to‘planishi
(ateroskleroz).Yuqori qon bosimi, qandli diabet,chekish, semizlik.
Yurak yetishmovchiligi – bu yurakning qon pompalash qobiliyati kamaygan holat. Bu
holat yurakning mushaklari yoki yurakning boshqa qismlari shikastlanishi yoki zaiflashishi
natijasida yuzaga keladi, natijada organizmga yetarli miqdorda qon va kislorod yetib
bormaydi. Sabablari: Yuqori qon bosimi. Yurak ishemik kasalligi yoki yurak xurujlari. Yurakni
doimiy ravishda yuklash (masalan, yurakni ortiqcha ishlatish).
Yuqori qon bosimi (Hipertoniya)ю Yuqori qon bosimi yurak kasalliklarining eng katta
xavf omillaridan biri hisoblanadi. Yuqori qon bosimi yurak va qon tomirlariga ortiqcha yuk
beradi va ularning shikastlanishiga olib kelishi mumkin. Bu, o‘z navbatida, yurak xurujlari,
yurak yetishmovchiligi yoki inqiror (miokard infarkti) rivojlanishiga sabab bo‘ladi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
66
Sabablari:Oziqlanishdagi tuz ortiqchaliklari. Jismoniy faoliyatning yetishmasligi. Stress va
ruhiy bosim. Genetika (ota-onadan o‘tish).
Aritmiya (Yurak ritmining buzilishi) Aritmiya – bu yurakning normal ritmini buzadigan
holatdir. Yurakning urish tezligi yoki ritmi notog‘ri bo‘lishi mumkin. Bu holat yurakning aniq
va samarali qon pompalashiga to‘sqinlik qiladi. Turlari:Tachikardiya: yurak urishining
tezlashishi. Bradikardiya: yurak urishining sekinlashishi. Sabablari: Elektrolitlar
muvozanatining buzilishi. Yurak kasalliklari (yurak ishemik kasalligi, yurak yetishmovchiligi).
Stress, alkogol va chekish.
Kardio-embolizm va insult Kardio-embolizm – bu yurakdan qon tomirlariga o‘tgan qon
quyqalarining (emboliyalar) miya yoki boshqa organlarga yetib borishi. Bu holat insult yoki
miya insultiga olib kelishi mumkin, chunki emboliya miyaning qon ta’minotini to‘siladi. Yurak
kasalliklarining xavf omillari: Chekish: sigaret chekish yurak va qon tomirlariga zarar
yetkazadi. Semizlik: ortiqcha vazn yurakga ortiqcha yuk bo‘lib, qon bosimini oshiradi. Yuqori
qon bosimi: bu yurak kasalliklarining asosiy sabablaridan biridir. Jismoniy faollikning
etishmasligi: muntazam jismoniy faollik yurakni mustahkamlashga yordam beradi. Noto‘g‘ri
ovqatlanish: yuqori yog‘lar va tuzli ovqatlar yurakni zaiflashtirishi mumkin.
Yurak kasalliklari zamonaviy dunyoda eng keng tarqalgan va xavfli kasalliklardan
biridir. Ularning oldini olish uchun sog‘lom turmush tarzini yuritish, to‘g‘ri ovqatlanish,
jismoniy faollikni oshirish, chekishni tark etish va stressni boshqarish juda muhim. Agar
yurak kasalliklari belgilari (kuchli charchoq, ko‘krakdagi og‘riq, nafas qisilishi) yuzaga kelsa,
darhol tibbiy yordam olish kerak.
Nafas olish tizimi kasalliklari – bu nafas olish jarayonini buzadigan va nafas olish
a’zolariga ta’sir qiladigan kasalliklar bo‘lib, ular organizmga kislorod yetkazib berishni
kamaytiradi va nafas olishni qiyinlashtiradi. Nafas olish tizimi kasalliklari juda keng tarqalgan
va ular jiddiy sog‘liq muammolariga olib kelishi mumkin. Quyida nafas olish tizimi
kasalliklarining asosiy turlari va ularning sabablari haqida gapirib o‘taman.
1.Xronik obstruktiv o‘pka kasalligi (COPD)
COPD – bu o‘pkaning surunkali yallig‘lanishi va obstruktsiyasi (tutqanoq) bilan
tavsiflanadigan kasalliklar guruhi. Ular o‘pkaning havoni olish va chiqarish qobiliyatini
pasaytiradi. COPD ko‘pincha surunkali bronxit va o‘pka emfizemasi bilan bog‘liq bo‘ladi.
Sabablari:Chekish: bu kasallikning eng katta xavf omili bo‘lib, ko‘pchilik hollarda
chekishdan kelib chiqadi.
Havo ifloslanishi: ichki va tashqi havoning ifloslanishi ham COPD rivojlanishiga olib
keladi. Kasalliklar: ba’zi odamlar nasldan kelgan genetik omillar tufayli ham COPD’ga moyil
bo‘lishadi. Belgilari:Doimiy yo‘tal va nafas qisish. Nafas olishda qiyinchilik va charchoq. O‘pka
infektsiyalari.
Astma – bu o‘pkaning yallig‘lanishi va havoni qabul qilish yo‘llarining torayishi
natijasida nafas olishni qiyinlashtiradigan kasallikdir. Astma bilan og‘rigan odamlar allergik
reaktsiyalar yoki havoning ifloslanishi kabi faktorlar ta’sirida nafas olishda qiyinchiliklarga
duch keladilar. Sabablari:Allergiyalar: polen, chang, uy hayvonlari tuklari kabi allergenlar
astma hujumlarini keltirib chiqarishi mumkin. Atrof-muhit: havo ifloslanishi, issiq va sovuq
havoda o‘tkir o‘zgarishlar astmani kuchaytirishi mumkin. Genetika: astma ba’zan oila a’zolari
orasida tarqaladi. Belgilari:Nafas olishda qiyinchilik, hushtak ovozi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
67
Pnevmoniya – bu o‘pkaning yallig‘lanishi natijasida yuzaga keladigan infeksion
kasallikdir. O‘pkaning alveolalarida (kichik havoli kapsulalar) suyuqlik to‘planadi, bu esa
kislorod almashinishini qiyinlashtiradi. Pnevmoniya bakteriyalar, viruslar yoki qo‘ziqorinlar
tomonidan keltirib chiqarilishi mumkin. Sabablari:Bakterial infeksiyalar: Streptokokklar yoki
stafilokokklar kabi bakteriyalar pnevmoniyaga olib kelishi mumkin. Viruslar: gripp,
koronavirus va boshqa viruslar ham pnevmoniyani keltirib chiqaradi. Infektsiyalangan qon:
ayrim hollarda infeksiyalar qon orqali o‘pka bo‘shlig‘iga tarqaladi. Belgilari:Yuqori isitma va
titroq.
Tuberkulyoz (TB) – bu bakterial kasallik bo‘lib, u asosan o‘pka va boshqa organlarga
ta’sir qiladi. Tuberkulyoz odamdan odamga havodagi tomchilar orqali yuqadi. Sabablari:
Mycobacterium tuberculosis bakteriyasi o‘pka va boshqa organlarga zarar etkazadi.
Infektsiyalangan shaxslar: og‘ir holatda bo‘lgan bemorlar bilan yaqin aloqada bo‘lish. Belgilari:
Doimiy yo‘tal, og‘riqli nafas olish. Isitma, kechasi terlash. Qonli yo‘tal, ko‘krakda og‘riq.
Pulmonar emboliya – bu qon tomirlaridagi tromblarning (qon quyqasi) o‘pka
arteriyalariga kirib borib, ularning to‘silishiga olib kelishi natijasida yuzaga keladi. Bu o‘pka va
yurak uchun xavfli holatdir.
Xulosa
Nafas olish tizimi kasalliklari inson hayoti uchun jiddiy tahdid soladi. Ularni oldini olish
uchun sog‘lom turmush tarzini yuritish, to‘g‘ri ovqatlanish, chekishni tark etish va muntazam
ravishda tibbiy tekshiruvdan o‘tish muhimdir. Agar nafas olishda qiyinchiliklar yuzaga kelsa,
darhol shifokorga murojaat qilish kerak.
COVID-19 — bu yangi koronavirus (SARS-CoV-2) tomonidan keltirib chiqarilgan
infeksion kasallikdir. Kasallik birinchi marta 2019-yilning dekabrida Xitoyning Uxan shahrida
aniqlangan va 2020-yilda pandemiya holatiga aylanib, butun dunyoga tarqaldi. COVID-19
nafaqat jismoniy, balki iqtisodiy va ijtimoiy hayotga ham katta ta’sir ko‘rsatdi. COVID-19
koronavirus turidan kelib chiqadi. Bu virus asosan havodagi tomchilar (aerosollar) orqali
odamdan odamga yuqadi. Virusni yuqtirgan odamning nafas olish yo‘llaridagi tomchilar yoki
kontakt orqali virus boshqa odamga o‘tar ekan, bu kasallik o‘zgaruvchan tezlikda tarqaladi.
COVID-19 ning alomatlari: Kasallikning belgilari yengildan to‘liq asoratlar (og‘ir nafas
yetishmovchiligi)gacha bo‘lishi mumkin. Asosiy alomatlar: Issiq va titroq. Havo orqali
tarqalish: Virus odam nafas olganda yoki yo‘talganida, havoga tarqaladigan tomchilardan
boshqa odamga yuqadi. Yuzaga tushgan tomchilar orqali: Qo‘l bilan yuvilmagan yuzalarga
tegib, keyin og‘iz, burun yoki ko‘zlarga tegib yuqtirish mumkin. Odamdan odamga bevosita
aloqada: Odamlar bir-biriga yaqin bo‘lishganda, virus tarqalishi mumkin. COVID-19 ning xavf
omillari: Ba’zi odamlar COVID-19 ni eng yengil shaklda o‘tkazsa-da, ba’zi guruhlar uchun bu
kasallik jiddiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Xavf guruhlari quyidagilar: 65 yoshdan katta
odamlar. Yurak kasalliklari, diabet, yuqori qon bosimi, nafas olish tizimi kasalliklari bo‘lganlar.
Immun tizimi zaif bo‘lgan bemorlar. Homilador ayollar. COVID-19 ning asoratlari: Agar
kasallik og‘irlashsa, quyidagi asoratlar yuzaga kelishi mumkin: Og‘ir nafas olish kasalliklari:
bu o‘pka yallig‘lanishi (pnevmoniya) yoki o‘pka yetishmovchiligi kabi muammolarga olib
kelishi mumkin. Yurak kasalliklari: COVID-19 yurakni ham ta’sir qilishi mumkin, chunki virus
yurakni zaiflashtirishi va yurak xuruji yoki yurak yetishmovchiligi rivojlanishiga sabab
bo‘lishi mumkin. Boshqa organlar: COVID-19 buyraklar, miya va boshqa organlarga ham zarar
yetkazishi mumkin.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
68
References:
1.
World Health Statistics”, “Global Health Observatory
2.
WHO, CDC, The Lancet, National Institute of Health (NIH)
3.
The Global Health 2035” yoki “The Deaths of Despair and the Future of Capitalism
