YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
41
TURKIY DAVLATLAR TASHKILOTIDA O‘ZBEKISTON O‘RNI VA UNING
KELAJAGI
Davlatova Maftuna
Andijon iqtisodiyot va pedagogika universiteti
Boshlang’ich ta’lim fakulteti 2-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14333021
Annotatsiya
Turkiy davlatlar tashkiloti hozirda olib borilayotgan dunyo siyosatida kengroq ta’sir
doiraga ega bo’lishga urinmoqda, O‘zbekiston esa uning tarkibida jahon siyosiy jarayonlarida
muhim o‘ringa ega bo‘lish va mustahkamlash uchun harakat qilmoqda.
Kalit so‘zlar:
Xalqaro munosabatlar, savdo koridori, Yevro Osiyo iqtisodiy ittifoqi,
ratifikatsiya, hujjat depozitariysi.
Abstract
The organization of Turkic states is currently trying to gain a wider sphere of influence in
world politics, and Uzbekistan is working to gain and strengthen an important place in world
political processes as part of it.
Keywords:
International relations, trade corridor, Eurasian Economic Union, ratification,
document depository.
SSSR tuzilganidan keyin va 1991-yilgacha Turkiya dunyodagi yagona mustaqil va xalqaro
miqyosda tan olingan turkiyzabon davlat edi.1992-yil 30-oktabrda Turkiya Respublikasi
Prezidenti Turgut O‘zal tashabbusi bilan Anqara shahrida Turkiy tilli davlatlarning birinchi
sammiti bo‘lib o‘tdi, unda Turgut O‘zal, Abulfaz Elchibey, Islom Karimov, Nursulton
Nazarboyev, Saparmurot Niyozov va Asqar Akayev ishtirok etdi.[1] Sammitda ishtirokchilar
siyosiy va iqtisodiy birlik o'rnatilishini e'lon qilishdi. 1993-yil 12-iyulda Qozogʻiston poytaxti
Olmaota shahrida Xalqaro turkiy madaniyat tashkilotini tuzish toʻgʻrisida shartnoma
imzolandi.1992-yilda Olmaotada Turkiy tillar va sanʼat birlashgan boshqarmasi tashkil etildi.
1998 yilda Bokuda Turkiy tilli mamlakatlar parlament assambleyasi tuzildi. Har ikki tashkilot
Turkiy kengash homiyligida. Turkiy tilli davlatlar rahbarlarining ikkinchi sammiti 1994-yil 18-
oktabrda Istanbulda chaqirildi. Sammitda turkiy davlatlarning birinchi shaxslari ishtirok etdi.
Ishtirokchilar bundan bir yil avval vafot etgan Prezident Turgut O‘zalni bir daqiqalik sukut
saqladi. Sammit ishi Rossiya va Turkiya tomonlari oʻrtasidagi oʻzaro munozaralar ostida oʻtdi.
Sammitda Qozogʻiston Prezidenti N. Nazarboyev Sharqiy Yevropa davlatlari va Xitoy
ishtirokida Yevro Osiyo iqtisodiy ittifoqini tashkil etish gʻoyasini ilgari surdi. Turkiy davlatlar
rahbarlarining uchinchi uchrashuvi 1995-yil 28-avgustda Bishkekda boʻlib oʻtdi.[2] Sammit
qirg‘iz dostoni “Manas”ning 1000 yilligini nishonlashga to‘g‘ri keldi. Qirg‘iziston Prezidenti
A.Aqayev davlat rahbarlariga sammit sharafiga to‘qilgan oltita noyob qo‘lda ishlangan
“Prezidentlarning katta gilami” gilamini sovg‘a qildi. Qirgʻiziston prezidenti sammit ishini ochar
ekan, turkiy respublikalar uzoq vaqt izolyatsiyadan soʻng oʻzaro manfaatli aloqalarni tiklashi,
hamkorlikni mustahkamlashi kerakligini taʼkidladi. Bishkek sammitida Turkiya prezidenti
Sulaymon Demirel mintaqa resurslarini Turkiya orqali jahon bozorlariga olib chiqish nuqtai
nazaridan Turkiya Markaziy Osiyoni Turkiya bilan bog‘lovchi avtomobil yo‘lini qurish bo‘yicha
ustuvor loyiha deb hisoblayotganini ta’kidladi. Kengashning 2014-yilda Bodrumda boʻlib oʻtgan
sammitida Ozarbayjon, Turkiya, Qozogʻiston, Qirgʻiziston va Turkmaniston vakillari ishtirok
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
42
etgan edi. Ushbu sammitda Turkmaniston Kengashiga kirish e'lon qilindi 2018-yil 30-aprelda
O‘zbekiston Turkiy kengashga rasman a’zo bo‘ldi. Turkiy tilli davlatlar hamkorlik kengashining
VII sammiti 2019-yil oktabr oyida Boku shahrida boʻlib oʻtgan Sammitda Turkiya prezidenti
Rajab Toyib Erdo‘g‘on, Ozarbayjon prezidenti Ilhom Aliyev, Qirg‘izistonning sobiq prezidenti
Sooronbay Jeenbekov, Vengriya bosh vaziri Viktor Orban, Qozog‘istonning sobiq prezidenti
Nursulton Nazarboyev, O‘zbekiston prezidenti Shavkat Mirziyoyev ishtirok etdi. 2020-yil aprel
oyida Ozarbayjon Prezidenti Ilhom Aliyev tashabbusi bilan Turkiy Kengashning koronavirus
pandemiyasiga qarshi kurashga bagʻishlangan favqulotda sammiti videokonferensiya orqali
boʻlib oʻtdi. [1]
Turkiy kengash 1990-yillardan boshlab mustaqil turkiy davlatlarni birlashtirgan xalqaro
siyosiy tashkilot tuzish toʻgʻrisida faol muzokaralar olib borilmoqda. Bunday tashkilotni
yaratish bo‘yicha ishlar Turkiya, Ozarbayjon va Qozog‘iston ishtirokida 2000-yillarning
o‘rtalarida boshlangan. 2009-yil 3-oktabrda Ozarbayjonning Naxichevan shahrida Ozarbayjon,
Qozog‘iston, Qirg‘iziston va Turkiya prezidentlari Naxichevan bitimini imzoladilar, unga ko‘ra
“Turkiy kengash” xalqaro tashkiloti rasman tashkil etildi.[2] Tashkilot tarkibiga 6 turkiy
davlatdan 4 tasi kirgan. Tashkilot ta’sischi bosh kotibi Xalil Akinjining aytishicha, “Turkiy
Kengash tarixdagi ilk turkiy davlatlarning ixtiyoriy ittifoqi edi”. Gurbanguli Berdimuhamedov
boshchiligidagi Turkmaniston BMT tomonidan tan olingan neytral maqomiga ishora qilib,
aʼzolikdan bosh tortdi. Aholi soni boʻyicha ikkinchi turkiy davlat Islom Karimov boshchiligidagi
Oʻzbekiston 1990-yillarning oʻrtalaridan beri Turkiya bilan munosabatlari iliq boʻlmagani
uchun tashkilotga qo‘shilmadi. 2012-yilda Turkiy kengash bayrog‘i qabul qilindi.Turkiy
kengash bayrog‘i tashkilotning 2012-yil 23-avgust kuni Bishkekda bo‘lib o‘tgan ikkinchi
sammitida qabul qilingan edi . Turkiy kengash bayrog‘i ochiq ko‘k rangdagi to‘rtburchak
shaklidagi panno bo‘lib, uning markazida oq nurli quyosh bo‘lib, uning ichida bayroq
ranglaridan iborat yarim oy va sakkiz qirrali yulduz joylashgan. Bayroq rangi Qozog‘iston
bayrog‘idan , nurli quyosh Qirg‘iziston bayrog‘idan , yarim oy Turkiya bayrog‘idan , sakkiz
qirrali yulduz Ozarbayjon bayrog‘idan olingan. Turkiy kengashning gerbi qabul qilindi, uning
rangi va uslubi tashkilot bayrog‘idan olingan. 2018 yil oxiridan beri Vengriya kuzatuvchi
maqomiga ega boʻlib, toʻliq aʼzolikni talab qilishi mumkin. 2020 yilda Ukraina tashqi ishlar
vaziri o‘rinbosari Emine Jeppar Ukraina kuzatuvchi bo‘lishni xohlashini 2014-yil 24-dekabr
kuni Kiyevda Ukraina ozarbayjonlari Birlashgan diasporasi idorasida Turkiy kengashning
birinchi mintaqaviy diaspora vakolatxonasi ochildi. Bosh koordinator etib Hikmet Javadov
saylandi
Turkiy davlatlar tashkiloti 2021-yil 12-noyabr kuni Istanbul shahrida boʻlib oʻtgan Turkiy
tilli davlatlar hamkorlik kengashining VIII sammitida Turkiya prezidenti Rajab Toyyib
Erdoʻgʻon Turkiy kengash nomi Turkiy davlatlar tashkiloti deb oʻzgartirilganini maʼlum qildi.[1]
Oʻsha sammitda Turkmaniston Turkiy davlatlar tashkilotiga kuzatuvchi maqomida aʼzolikka
qabul qilindi. 2022-yil 27-aprelda tashkilotning Konstitutsiyaviy sudlar kengashi Turk dunyosi
munitsipalitetlari ittifoqining keng qamrovli tuzilmasi katta ahamiyatga ega bo‘lib, unda 30 ta
davlat va mintaqadan mahalliy hokimiyatlar vakillik qiladi. 2022-yil 10-iyun kuni Turk dunyosi
munitsipalitetlari ittifoqining VI Kongressi bo‘lib o‘tdi. Turkmaniston va Vengriya yaqin
kelajakda tashkilotga qoʻshilishi mumkin. O‘zbekiston dastlab turkiy tilli davlatlar o‘rtasida
o‘zaro hamkorlikni yo‘lga qo‘yish va rivojlantirishning faol ishtirokchilari va
tashabbuskorlaridan biri bo‘lgan. Biroq 2000-yildan boshlab respublika turkiy tilli davlatlar
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
43
sammitlaridagi ishtirokini cheklab, keyinroq toʻxtatib qoʻydi. O‘zbekiston Prezidenti Shavkat
Mirziyoyevning 2018-yil 3-sentabr kuni Cho‘lpon-Ota shahrida (Qirg‘iziston) bo‘lib o‘tgan
TKHT VI Sammitida faxriy mehmon sifatida ishtirok etishi tashkilot bilan o‘zaro hamkorlik
tarixidagi burilish nuqtasi bo‘ldi. Bu O‘zbekiston rahbarining sammitda ilk bor ishtirok etishi
edi. Shu bilan birga, tashkilot bilan aloqalar boʻyicha aniq tashabbuslar, jumladan, Xiva shahrini
2020-yilda turkiy dunyoning madaniy poytaxti deb eʼlon qilish, Ishbilarmonlar kengashi
yigʻilishlaridan birini va tegishli biznes-forumni shu yerda oʻtkazish boʻyicha takliflar ilgari
surildi va 2019-yil 5-oktabr kuni Toshkentda boʻlib oʻtdi. 2018-yilning 30-aprelida O‘zbekiston
Turkiy kengashga a’zo bo‘lishi va tashkilotning Bishkekda bo‘lib o‘tadigan sammitida ishtirok
etishi ma’lum qilingan edi. Aʼzolik arizasi 2019-yil 12-sentabrda rasman topshirilgan. 2019-yil
14-sentabr kuni O‘zbekiston Naxichevan bitimini ratifikatsiya qildi va hujjat depozitariysi
bo‘lgan Turkiya Respublikasiga rasmiy bildirishnoma yubordi.[1]
Turkiy tilli davlatlar hamkorlik kengashining 2019-yil (Boku), 2020-yil (onlayn) va 2021-
yil (Istanbul) sammitlarida O‘zbekiston Prezidenti tashkilot doirasidagi ko‘p qirrali
hamkorlikni yanada rivojlantirishga qaratilgan 35 dan ortiq aniq tashabbuslarni ilgari
surdi. Bugungi kunga qadar 20 dan ortiq tashabbus amalga oshirildi.2021-yil sentabr oyida
O‘zbekistonda birinchi yig‘ilishi bo‘lib o‘tgan Yosh tadbirkorlar forumini tashkil etish, transport
va bojxona tartib-taomillarini raqamlashtirish loyihalarini amalga oshirish, uning doirasida
“ePermit” pilot loyihasini sinovdan o‘tkazish shular jumlasidandir. O‘zbekiston va Turkiya
o‘rtasida “raqamli TIR” va O‘zbekiston, Qozog‘iston va Qirg‘iziston o‘rtasida “Yashil yo‘lak” pilot
loyihasi ishga tushirildi, O‘zbekistonning “Universal Logistics Services” (Toshkent), “Axtachi”
(Andijon) va “Termiz” logistika markazlariga qo‘shildi. Kargo markazi” (Surxondaryo)
pandemiyaga qarshi kurashish bo‘yicha hamkorlik bo‘yicha taklifni amalga oshirish,
pandemiyaga qarshi kurashish bo‘yicha maxsus muvofiqlashtiruvchi guruh tuzish, doimiy
qo‘shma monitoringni shakllantirish bo‘yicha birjadan tashqari “Qo‘shaloq portlar” jarayoniga
tizimi,tashkilot doirasidagi epidemiologik vaziyatni tahlil qilish va prognozlash, 2021-yil iyun
oyida Qo‘qon shahrida Turizm vazirlarining 6-yig‘ilishini o‘tkazish, Qo‘qon shahrini 2022-yilda
“Turkiy dunyoning turistik poytaxti” deb e’lon qilish, “Birdamlikka qo‘shgan hissasi uchun”
Alisher Navoiy nomidagi xalqaro mukofotni ta’sis etish turkiy dunyoda” mavzusida Mahmud
Qoshg‘ariy, Yusuf Xos Hojib, Alisher Navoiy, Muso Al-Xorazmiy va boshqalarning madaniy
merosiga bag‘ishlangan xalqaro ilmiy anjumanlar o‘tkazish kelishib olindi.[1] 2020-yildan
boshlab O‘zbekiston Respublikasi vakillari Turkiy davlatlar tashkiloti Kotibiyati va
tashkilotning Budapeshtdagi vakolatxonasida o‘z mehnat faoliyatini boshladilar.
Bugungi kunda O‘zbekistonda olib borilayotgan islohotlar mohiyatiga nazar tashlasak
xalqimiz turmush sharoitini yaxshilash, iqtisodiy barqarorlikni taminlash, fan, ta’lim,
ma’daniyat, turizm, sog‘liqni saqlash, bojxona, logistika va boshqa ko‘plab sohalarni
rivojlantirish uchun tinimsiz harakatlar olib borilmoqda. Bu uchun nimalar qilinishi kerak.
Bilamizki O‘zbekiston dengizga chiqish uchun har tomondan ikki davlat hududini kesib otishi
lozim. Dengizga chiqish esa savdo maxshulotlarini Yevropa bozoriga olib chiqish uchun eng
arzon savdo yo‘lagi hisoblanadi. Quruqlik orqali mashinalarda yoki havo yollari orqali savdo
mahsulotlarini tashish mahsulotlarning narxini keskin ko‘tarilishiga olib keladi. Bu esa
O‘zbekiston maxsulotlarini Yevropa bozorida raqobatbardoshligini kamaytiradi. Shu sababdan
Turkiy davlatlar tashkiloti doirasida ko‘tarilgan asosiy masalardan biri ham logistika va
bojxona tizimini rivojlantirish hisoblanadi. Bunda O‘zbekiston tashkilot doirasidagi
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
44
Turkmaniston orqali Kaspiy dengiziga chiqish Kaspiy dengizidan o‘tib Ozorbayjon va Turkiya
orqali Qora dengiz va O‘rtayer dengiziga, u orqali Yevropa bozoriga kirib borishi mumkin.
Aynan shu yo‘nalish orqali O‘zbekiston o‘z savdo maxsulotlari dengizga nisbatan ancha tez va
nisbatan arzonroq yevropa bozoriga kirib boradi. Bu omil yevropa bozorida o‘zbek
mahsulotlarini raqobatbardoshligini va talabgirligini oshiradi. Bu savdo koridori faqat
O‘zbekiston uchun emas Markaziy Osiyo, Xitoy, Kavkaz va Turkiya uchun ham juda muhim
masala hisoblanadi. Bu yo‘lakdan yuqorida sanab o‘tilgan barcha mintaqa mamlakatlari turli
darajada yuqori manfaatdor hisoblanadi. Xitoy, Qozog‘iston, O‘zbekiston uchun yevropa
bozoriga yangi, xavfsiz, tezkor, erkin va arzon savdo yo‘nalishi hisoblasa, Turkmaniston,
Qirg‘iziston, Turkiya uchun bu tranzit koridori yaxshi daromad va siyosiy-iqtisodiy jabhada bir
qator ustunliklar beradi. Ozorbayjon uchun esa ham iqtisodiy, ham savdo-transit, ham siyosiy
qulayliklar keltiradi. Yuqorida takidlangan manfaatlar tufayli bu savdo yo‘lagi tashkilotda
ishtirok etayotgan barcha davlatlar uchun muhim zaruratga aylangan. Turkiy davlatlar
tashkiloti a’zo davlatlari aholisi 300 miliondan ortiq jon boshini tashkil qiladi. A’zo
davlatlarining turizim salohiyati ham juda yuqori. Ko‘plab tarixiy va zamonaviy, go‘zal
shaharlar mavjud. Turizm ham hozirgi davrda iqtisodiyotning tayanch bo‘g‘imiga aylanib
bormoqda. Iqtisodiy tomonlama serdaromad soha. Aholi yashash turmushi, qo‘shimcha ish
o‘rinlari ortishiga ko‘makchi yo‘nalish hisoblanadi. Tashkilot doirasi a’zo davlararo vizasiz
qatnov, o‘zaro turizmni rivojlantirish bitimlari ham imzolangan. Turkiy davlatlar tashkiloti
doirasi madaniyat, fan, iqtisodiyot, qishloq xo‘jaligi, qurilish, va boshqa ko‘plab sohalarda
bitimlar imzolandi. Bu esa davlatimizni har tomonlama rivojlanishiga sababchi boladi.
Ekspertlar nazarida Turkiy Davlatlar Tashkilotining istiqbollari ancha barqaror
ko‘rinadi. Tashkilot Markaziy Osiyo, Kichik Osiyo va Kaspiy dengizi havzasi mintaqasida ko‘p
tomonlama hamkorlik mexanizmlaridan biri bo‘lib qoladi. Shu bilan birga, Turkiy davlatlar
tashkilotining integratsiya kun tartibi iqtisodiyot, turizm, tranzit va transport, shuningdek,
madaniy-gumanitar sohalarda kengaymoqda. Turkiy davlatlar tashkiloti doirasidagi yangi
tendentsiya energetika, transport va turizm sohasidagi turli loyihalarni faollashtirish bo'lib, bu
tashkilotning iqtisodiy faoliyatini birinchi o'ringa olib chiqadi. Uzoq muddatli istiqbolda Turkiy
davlatlar tashkiloti Yevropa, Yaqin Sharq, Kavkaz va Markaziy Osiyo o‘rtasidagi keng makonda
submintaqaviy birlashma va o‘ziga xos mintaqaviy hamkorlik mexanizmiga aylanadi.
References:
1.
2.
3.
https://uzbekistan.org.ua/ru/yangiliklar/6185-html
4.
“Turkiy Kengash nomi «Turkiy davlatlar tashkiloti» deb oʻzgartiriladi”. Gazeta.uz (12-
noyabr 2021-yil).
5.
Naxichevanskoe soglashenie o sozdanii Soveta sotrudnichestva tyurkoyazыchnыx
gosudarstv, 27–dekabr 2010–yil
6.
Hürriyet Daily News
.
7.
↑ „Qoʻqon shahrini Turkiy kengashning ilk «Turizm poytaxti» sifatida nomlash taklif
Bugun.uz
..
8.
Informatsiya iz Ofitsialьnogo sayta TS, 14–fevral 2014–yil.
9.
Website of the Turkic Council
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
45
10.
www.turkkon.org/assets/pdf/temel_belgeler/nakhchivan-agreement-on-the-
establishment-of-the-copperation-council-of-turkic-speaking-states
