YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
101
OLMOSHNING MA’NO TURLARI HAQIDAGI QARASHLAR
Abdulazizova Dilnoza
https://doi.org/10.5281/zenodo.14412237
Annotatsiya:
Ushbu maqolada biz mustaqil so'z turkumlaridan biri bo'lgan olmosh
kategoriyasi haqida gapiramiz. Badiiy adabiyot uchun qo'llanilganda olmosh ma'no turini o'z
ichiga olgan ko'rinish. Fikr bildirish uchun ma'noning turli qirralari haqida fikr bildirilmoqda.
Kalit so‘zlar:
Olmosh so‘z turkumi, kishilik, ko‘rsatish, o‘zlik, so‘roq, belgilash, gumon,
bo‘lishsizlik olmoshlari.
Kirish
Bugungi kunda barcha fanlar qatorida o'zbek tilshunosligida ham ko'plab o'zgarishlar
kuzatilmoqda. Yangilanishlar qilinmoqda. Bu o'zgarishlar, albatta, jamiyat taraqqiyotidir.
Rivojlanishni ko'rsatish. Bugun o'zbek tilini keng qamrovli tizim sifatida o'rganing, Ushbu
mantiqiy madaniyatni zamon talablari darajasiga ko'tarish hayotimizdagi eng muhim narsadir
Bu uning asosiy tarkibiy qismiga aylandi. Qisqa vaqt ichida o'zbek tilining tilshunosligi
juda katta. Bu muvaffaqiyatli bo'ldi. Til birliklarin iyaratishning yangi usullari va usullariga
asoslangan. Ularningtil tizimidagi o'rnini ta'kidlash,o'rganish uchun biz eng ko'p narsalarga
ega bo'lamiz.
1.
Asosiy vazifalardan biri. Ulardan 1tasi maxsus xususiyatlarga ega olmoshlardir.Bu so'z
kategoriyasi bo'lgani uchun, uning ma'nosiga turli xi lyondashuvlar mavjud.
Nutqda olmoshlar nut qvaziyatlari uchun leksik va grammatik funktsiyalardan tashqari
ishlatiladi.
ASOSIY QISM
Olmoshlar(ichi bo'sh so'zlar) – barcha mustaqil so'zlarning toifalari va hatto yordamchi
So'zlar, so'zlar va jumlalarning birikmalari bir-birining o'rnida ishlatiladi, ularga ishora qiladi.
So'roq yoki so'roqni ifodalovchi so'z olmoshdir. Olmoshlarning aniq nomlanishi. Hech
qanday ma'no yo'q. Matndagi qaysi so'z yoki jumla qaysi ma'noda keladi. Olmoshlar
bevosita ma'noga ega emas,shuning uchun ular"ichi bo'sh"so'zlar"shuningdek. Olmoshlar
ma'nosida quyidagi 7guruh:
1.Kishilik olmoshlari uch shaxsdan biriga ishora qiladi.
Birlik Ko‘plik
I-men biz (so‘zlovchi)
II-sen siz (tinglovchi)
III-u ular (o‘zga)
III shaxs kishilik olmoshi narsalarga nisbatan ham ishlatilishi mumkin. Masalan:
Mashinam bor. U qora. Kiyimlarim ko‘p. Lekin ular eskirgan.
I va II shaxs birlikdagi kishilik olmoshiga -ni, -ning, -niki qo‘shimchalari qo‘shilganda
qo‘shimcha tarkibidan bir -n tovushi tushib qoladi.
Men -ni meni
+ -ning sening
Sen -niki seniki
III shaxs birlikdagi kishilik olmoshiga -ga, -da, -dan qo‘shimchalari qo‘shilganda bir -n
tovushi ortadi. M: unga, unda, undan kabi. Kishilik olmoshlari egalik shakllarini qabul
qilmaydi.
Birlik olmoshlariga ko'plik (-lar) qo'shilganda:
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
102
i-shaxs olmoshlari ko'plikni qabul qilmaydi. Ming olmoshga ko'plik qo'shilganda
qo'pollik ma'nosi
Bu tushuniladi. Masalan, buyruq shunga o'xshash. Sizq olasiz.
biz, siz – olmoshlarga bir nechta qo'shimchalar qo'shilganda mustahkamlaymiz
Ma'nosi tushuniladi. Biz talabalarimiz.
Barcha uch kishilik ko'plik kishilik olmoshlari (biz, siz, ular) muntazam ravishda zarur
In(men, siz, u) birlik olmoshlari o'rniga qo'llanilishi mumkin. Ko'plikni ifodalovchi olmoshlar
ham birlikda ishlatiladi. Biz-Men-Kamtarlik, Mag'rurlik ma'nosida keling: kamtarlik
ma'nosida-bizda ushbu maqolada echim bor. Sizning o'rniga ular olmoshlardan foydalanadilar
va hurmat ma'nosini ifodalaydi. Masalan, siz bugungi darsda faol ishtirok etdingiz. Men
buvimni sevaman. Ular
Men ham senisevaman.
Olmoshdan berisiz ko'pincha hurmat ma'nosida birlikda ishlatilasiz
Ikkinchi shaxsda bir nechta raqamlar,si zshakldan foydalanishingi mumkin. Siz bizning
kelajagimizsiz.
2. Egali kolmoshlari.
Odamlar o'rniga olmoshlari ishlatiladi, ko'pincha odamlarga, ba'zan esa mavzuga
murojaat qiladi
Egalik olmoshlari hisoblangan. Egalik olmoshlarining egalik shaklini oling.
Barcha 3 shaxs olmoshi o'rniga bir-birining o'rnida ishlatiladi.
Taqidning ma'nosi shaxs va o'zlik olmoshlar iketma-ket kelganda tushuniladi. Bu
shunday
Men buni o'zim qildim. Egalik olmoshlari kinoya, piching qilish mumkin.
Ular mening oldimga kelishsin. Egalik olmoshlari egalik shaklisiz qo'llanilmaydi.
Identifikatsiya olmoshlari
Barcha shakllar egalikdan keyin qo'shiladi. (Ko'plik shaklidan tashqari).
O'z-o'zini Imizga, o'z-o'zini im kuni
Oz im Niki, Oz Lalui
Egalik olmoshlari iboralar yasash uchun asos bo'lishi mumkinmi.
Olmoshlarni ko'rsatish.
So'zlar, so'zlarva jumlalar birikmasi sohada ishlatiladi va ularga murojaat qiladi. Bu kabi
ko'rinadi:
Shu olmoshlari: u, Kabi.
I.
Ko'rsatish olmoshlari og'zaki: ya'ni ruhiy. romanda
U quyidagicha ifodalanadi: ul, bul, shul, andoq, o'shal. Shaxs olmoshlari va displeylari
Olmoshlar o'zaro shakllanishdir. Erkak olmoshi kim? Masalan, u keldi. Ko'rsatish
olmoshlari qaysi biri? U so'roqqa javob beradi. Erkakdan bir hukm chiqdi. Olmoshlarni
ko'rsatish uchun
Egalik,
-Ga, -da, -ga, -dek, -cha qo'shimchalari qo'shilganda-n unlisi ortadi.
4. Savol olmoshlari.
U quyidagi ma'nolarni ifodalaydi:
odamlar-kim? narsalar-nima? Manzil-qaerda? Miqdor-qancha?
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
103
Nega-nega? nima sababdan?
Harakat - nima qilishkerak? Va nima qilasiz?
Badiiy adabiyotning quyidagi turlari mavjud: nima, nima, nima? kayan? Nechuk Kabi.
Belgilar
Bu ma'noni anglatuvchi so'roq olmoshi o'rniga biror narsani anglatuvchi olmosh
ishlatiladi. nima?
Ovqat bormi? So'roq olmoshlar ijumlalarda boshqa so'zlarga qaraganda kuchliroq
aytiladi.
5. Gumon qilinuvchilar uchun olmoshlar. U quyidagicha shakllanadi:
Shubhali olmosh +dir=shubhali olmosh kim? nimadir?qachon?Va u qayerda?;
alla+so'roq olmoshi, narsa so'zi = shubhali olmosh allakim, allanima, Allaqachon (allaqachon
ravish deb hisoblangan) alla+joy, moment=ravish.
quyidagi so'zlar ham shubhali olmoshlardir: folbin, piston, 1, Bir, raqam, bir xil, bitta.
XULOSA
Xulosa qilib aytganda,olmoshlar kategoriyasinio 'rganishni quyidagicha aytish kerak.
Agar bu jarayonda fantastikah al qilinsa, bu orzu qilingan bo'lar edi. chunki bu, jlmoshlar
ifodalaydigan turli xil ma'nolar matn ichidan tushuniladi. Biz o'rgandik.
1.
Bugungi echimni kutayotgan mavzulardan biri.
References:
1.
Sayfullayeva R.R, Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H, Qurbonova M.M, Yunusova
2.
Z.Q, Abuzalova M.Q. (2006). Hozirgi o‘zbek adabiy tili. O‘quv qo‘llanma. – Toshkent, –
391bet.
3.
Jamolxonov H.A. (2004). Hozirgi o‘zbek adabiy tili. O‘quv qo‘llanmasi. 1-qism. – T.:
Nizomiy nomli TDPU bosmaxonasi.
4.
Tursunov U.M, Muxtorov J, Rahmatullayev Sh. (19920. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Qayta
ishlangan, to‘ldirilgan 3- nashri. – T.: “O‘zbekiston”
5.
Shoabdurahmonov Sh, Asqarova M, Hojiyev A, Rasulov I, Doniyorov X. (1980).
6.
Hozirgi o‘zbek adabiy tili. I qism. "O‘qituvchi", T.
