YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
86
O’RTA OSIYO HUDUDIDA TARQALGAN NOYOB BALIQLAR
Ne'matjonova Mohinur Nozimjon qizi
ADPI Biologiya yo’nalishi 203-guruh talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14227519
Annotatsiya
: Mazkur tezisda Oʻrta Osiyoda uchraydigan noyob baliq turlari haqida
maʼlumot berilgan. Baliqlarning soniga taʼsir qiluvchi ekologik muammolar va xavf omillari
ko‘rsatilgan. Shuningdek, noyob baliqlarni saqlab qolish uchun muhim choralar bayon etilgan.
Annotation:
This thesis provides information about the unique fish species found in
Central Asia. It highlights the environmental issues and threats that affect the population of
these fish. The thesis also discusses the necessary measures for the conservation of these rare
fish species.
Аннотация:
В данной диссертации приведена информация о редких видах рыб,
встречающихся в Центральной Азии. Описаны экологические проблемы и угрозы,
влияющие на популяцию этих рыб. Также обсуждаются необходимые меры для
сохранения этих редких видов рыб.
Kalit so’zlar:
Baliq turlari, ekotizim, biologik xilma-xillik, Oʻrta Osiyo daryolari, Orol
dengizi, suv ifloslanishi, melioratsiya ishlari, noqonuniy baliq ovlash, qirilib ketish xavfi, suv
havzalari, tabiiy resurslar, suv muhofazasi.
Keywords:
Species, ecosystem, biodiversity, Central Asian rivers, Aral Sea, water
pollution, irrigation works, illegal fishing, extinction risk, water basins, natural resources,
water conservation.
Ключевые слова:
Виды рыб, экосистема, биологическое разнообразие, реки
Центральной Азии, Аральское море, загрязнение воды, мелиорационные работы,
незаконная ловля рыбы, риск исчезновения, водные бассейны, природные ресурсы,
охрана воды.
Oʻrta Osiyo hududi, oʻzining noyob geologik va iqlimiy sharoitlari tufayli, turli xil oʻziga
xos biologik xilma-xillikni oʻzida mujassam etgan. Bu mintaqa daryolar, koʻllar, soylar va
qadimiy suv havzalari bilan boy boʻlib, koʻplab noyob baliq turlarining yashash joyi
hisoblanadi. Asosiy suv havzalari Amudaryo, Sirdaryo, Zarafshon, Ili, Chu kabi daryolar hamda
Orol dengizi, Issiqkoʻl va boshqa tog’ ko‘llari noyob baliqlar yashashi uchun muhim. Suv
havzalari oʻziga xos gidrologik sharoitlar tufayli turli xil ekotizimlarni shakllantiradi. Ayniqsa,
daryolar hamda dengiz va boshqa ichki suv havzalari oʻziga xos ekotizimlarni tashkil etadi.
Mintaqaning geografik joylashuvi va iqlim sharoitlari, antropogen ta’sirlar va suv
resurslarining notog’ri boshqarilishi tufayli koʻplab baliqlar qirilib ketish xavfi ostida.
Mintaqada noyob baliqlar mavjud boʻlib, ular oʻz xususiyatlari va ekologik moslashuvlari bilan
ajralib turadi [1].
Eng mashhur turlari: 1. Amudaryo guli (Pseudoscaphirhynchus hermanni) Amudaryo va
uning irmoqlari. Asosan daryo tubidagi qumli va loyqa joylarda yashaydi. Ushbu baliq kichik
hajmga ega boʻlib, uzunligi 20 sm atrofida boʻladi. Tanasida suyak plastinkalar va gʻadir-budir
qoplamalar bor. Yoʻqolib ketish xavfi ostida. Amudaryo ekotizimining oʻzgarishi va daryoning
ifloslanishi bu tur sonining kamayishiga olib kelgan. 2. Sirdaryo guli (Pseudoscaphirhynchus
fedtschenkoi) Sirdaryo va uning quyi oqimlarida yashaydi. Bu baliq ham kichik hajmga ega,
tanasi tor va torpedo shakliga oʻxshash. Oʻta kamyob tur. Suv resurslarining notoʻgʻri
boshqarilishi va daryo oqimining oʻzgarishi bu turning yoʻqolishiga sabab boʻlmoqda. 3. Orol
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
87
moʻylovbaliği (Barbus brachycephalus) Asosan Sirdaryo va Amudaryo havzalarida hayot
kechiradi. Moʻylovli baliq bo‘lib, daryo oqimlarida yaxshi moslashgan. 40 sm gacha oʻsishi
mumkin. Suv havzalari qurishi va ifloslanishi tufayli soni keskin kamaygan. 4. Turkiston
marinkasi (Schizothorax intermedius) Togʻ daryolari va suv havzalari, xususan Pomir va
Tyan-Shan togʻ tizmalari yaqinidagi daryolarida tarqalgan. Sovuq suvda yashashga
moslashgan, uzunligi 30–60 sm gacha. Suyuqliklar va o'simliklar bilan oziqlanadi. Tog’
ekotizimlariga xavf tug‘diruvchi omillar bu turning yashash joylarini qisqartirgan. 5. Ili
baliqbaligʻi (Platypharodon extremus) Ili daryosi va uning irmoqlarida hayot kechiradi. Bu
baliq katta hajmga ega boʻlib, uzunligi 1 m gacha yetishi mumkin. Plankton va kichik suv
oʻsimliklari bilan oziqlanadi. Suv havzalarining melioratsiya ishlari va baliq ovlash tufayli xavf
ostida [2,3].
Suv havzalarining kimyoviy va organik moddalar bilan ifloslanishi baliqlar uchun katta
tahdid tug‘diradi. Qurilish va melioratsiya ishlari: Suv oqimining sunʼiy oʻzgarishi (toʻgʻonlar
qurilishi va sug‘orish tizimlari) tabiiy muhitni buzmoqda. Noqonuniy baliq ovlash: Baʼzi noyob
turlar notoʻgʻri va haddan tashqari ovlanishi tufayli kamaymoqda. Baliqlar Oʻrta Osiyo suv
havzalari ekotizimining muhim qismi hisoblanadi: Ular oziq-ovqat zanjirining bir boʻlagi
boʻlib, plankton va o‘simliklar bilan oziqlanadi, oʻz navbatida boshqa yirik suv hayvonlariga
ozuqa boʻladi. Baliqlarning biologik xilma-xilligi daryolar va koʻllarning umumiy
barqarorligini taʼminlaydi. Noyob baliqlarni saqlash nafaqat ekologik barqarorlik, balki
mahalliy iqtisodiyot va oziq-ovqat xavfsizligi uchun ham muhimdir. Quyidagi choralar zarur:
Baliqlar yashaydigan daryo va koʻllarni maxsus qoʻriqxonalar orqali himoya qilish. Suv
resurslarini boshqarish: Suv havzalarini tabiiy holatiga qaytarish va ifloslanishni oldini olish.
Ilmiy tadqiqotlar: Baliqlar populyatsiyasini kuzatish va muhofaza qilish uchun zamonaviy
texnologiyalarni joriy etish. Ekologik ongni oshirish: Mahalliy aholiga baliqlarni muhofaza
qilish ahamiyatini tushuntirish va noqonuniy ovga qarshi kurashish. Xalqaro hamkorlik: Oʻrta
Osiyodagi suv resurslarini birgalikda boshqarish va muhofaza qilish bo‘yicha qo‘shma
dasturlarni amalga oshirish. Agar yuqoridagi choralar samarali amalga oshirilsa, Oʻrta
Osiyoning noyob baliqlari nafaqat mintaqaning ekologik muvozanatini tiklashga yordam
beradi, balki bu hududni biologik xilma-xilligi bilan dunyoga tanitishga ham xizmat qiladi
[1,2,4].
References:
1.
J.L.Laxanov “Umurtqalilar zoologiyasi” Toshkent, 2005.
2.
S.Dadayev, O.Mavlonov “ Zoologiya” Toshkent Iqtisod-Moliya,2008.
3.
Naumov S.P “Umurtqali hayvonlar zoologiyasi” Darslik. – T. O’qituvchi, 1995.
4.
Q.Saparov “Zoologiya 2-qism” Toshkent Cho’lpon,2011.
