YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
51
ATOM ELEKTROSTANSIYASINING – YURTIMIZ UCHUN AHAMIYATI
Ismoilov Otaxon Xudoshukurovich
Islom Karimov nomidagi Toshkent davlat
texnika universiteti Energetika fakulteti
Energetika muhandisligi yo’nalishi
1-bosqich talabasi
+998936771319
https://doi.org/10.5281/zenodo.14217409
ANNOTATSIYA:
Ushbu maqolada, atom elektrostansiyasi qanday ishlashi haqida va
uning O’zbekiston uchun ta’siri tahlil qilinadi. Bundan tashqari, O,zbekiston uran savdosi ham
ko’rib chiqilib, boshqa elektrostansiyalarni ishlab chiqarayotgan elektr energiyasi ham keltirib
o’tiladi va muhtaram Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev katta e’tibor qaratayotgan atom
elektrostansiyasi haqida gap boradi.
Kalit so’zlar
: Stansiya, atom, elektr, AES, kilovatt, raqobat, O’zbekiston taraqqiyoti,
uchinchi renessans.
ANNOTATION:
This article analyzes how a nuclear power plant works and its impact on
Uzbekistan. In addition, Uzbekistan's uranium trade is also reviewed, the electricity generated
by other power plants is also mentioned, and the nuclear power plant, which our esteemed
President Shavkat Mirziyoyev is paying great attention to, is discussed.
Keywords
: plant, nuclear, electricity, NPP, HPP, TPP, solar panels, kilowatt, competition,
development of Uzbekistan.
Kirish:
Energetika sanoati yildan-yilga rivojlanib bormoqda, bunga proporsional
ravishda elektr energiyasi iste’molchilari soni ham yilda-yilga ortib bormoqda. Shuning uchun,
ko’pgina davlatlarda elektr energiyasi ishlab chiqarish hajmi ko’paymoqda desak, mubolag’a
bo’lmaydi. Jamiyatlar energiyadan transport, ishlab chiqarish, yoritish, isitish, havoni tozalash,
aloqa, sanoat, tijorat va maishiy maqsadlarda foydalanib kelishmoqda. Yurtimizda ham aholi
soni har yili sal kam 1 mln odamga ko’payib bormoqda.
Asosiy qism
: Energiya resurslari birlamchi manbalar sifatida tasniflanishi mumkin,
bunda resurs asosan asl shaklida ishlatilishi mumkin yoki energiya manbasini qulayroq
foydalanishga yaroqli shaklga aylantirish kerak boʻlgan ikkilamchi resurslarga boʻlinadi. Qayta
tiklanmaydigan resurslar inson foydalanishi natijasida sezilarli darajada tugaydi, qayta
tiklanuvchi resurslar esa insonning cheksiz ekspluatatsiyasini davom ettira oladigan jarayonlar
natijasida ishlab chiqariladi.
Minglab odamlar energetika sohasida faoliyat olib boradi. Anʼanaviy sanoatga neft
sanoati, tabiiy gaz sanoati, elektr energetikasi va atom sanoati kiradi. Yangi energiya sanoati
muqobil va barqaror ishlab chiqarish, tarqatish va muqobil yoqilgʻilarni sotishni oʻz ichiga olgan
qayta tiklanuvchi energiya sanoatini oʻz ichiga oladi. Yadro energiyasi foydali issiqlik va elektr
energiyasini ishlab chiqarish uchun yadro boʻlinishidan foydalanishdir. Uranning boʻlinishi
deyarli barcha iqtisodiy ahamiyatga ega boʻlgan atom energiyasini ishlab chiqaradi.
Radioizotopli termoelektr generatorlari energiya ishlab chiqarishning juda kichik
komponentini tashkil qiladi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
52
Atom elektr stansiyalari, dengiz reaktorlari bundan mustasno, 2012-yilda dunyo
energiyasining qariyb 5,7 foizini va elektr energiyasining 13 foizini atom energiyasidan
olinmoqda.
2013-yilda MAGATE (Atom energiyasi boʻyicha xalqaro agentlik) dunyo boʻyicha 31
mamlakatda 437 ta yadroviy energiya reaktorlari mavjudligini xabar qilgan. Bundan tashqari,
180 ga yaqin reaktorlar quvvatiga ega boʻlgan 140 ga yaqin harbiy-dengiz kemalari yadroviy
energiyasida ishlaydi. 2013-yil holatiga koʻra, barqaror yadro sintezi reaksiyalaridan sof
energiya olish xalqaro fizika va muhandislik tadqiqotlarining davom etayotgan sohasi boʻlib
qolmoqda. Ilk sinovlardan 60 yil vaqt oʻtgach, 2050-yilgacha tijorat termoyadroviy quvvat
ishlab chiqarish ehtimoldan yiroq emas.
Atom elektr stansiyasidagi avariyalar qatoriga Chernobil fojiasi (1986), Fukusima-Daiichi
atom falokati (2011) va Uch mil orolidagi avariya (1979) kiradi. Shuningdek, yadroviy suv osti
kemalarida ham baʼzi avariyalar sodir boʻlgan. Ishlab chiqarilgan energiya birligi uchun
yoʻqolgan odamlarning hayoti nuqtai nazaridan tahlil shuni koʻrsatdiki, atom energiyasi boshqa
asosiy energiya ishlab chiqarish manbalariga qaraganda ishlab chiqarilgan energiya birligi
uchun kamroq oʻlimga olib keldi. Koʻmir, neft, tabiiy gaz va gidroenergetikadan energiya ishlab
chiqarish havoning ifloslanishi va energiya avariyalari taʼsiri tufayli ishlab chiqarilgan energiya
birligi uchun koʻproq oʻlimga olib kelgan. Biroq, atom energetikasidagi avariyalarning iqtisodiy
xarajatlari yuqori va erishlarni tozalash uchun oʻnlab yillar ketishi mumkin. Zarar koʻrgan
aholini evakuatsiya qilish va tirikchilik vositalarini tiklash uchun inson xarajatlari ham katta.
Yadroning yashirin saraton oʻlimini, masalan, saratonni boshqa energiya manbalari bilan ishlab
chiqarilgan energiya birligi uchun darhol oʻlim bilan solishtirishadi (GWeyr).
Tangani ikki tarafi bo’lganidek, atom elektrostansiya qurishning afzalliklari ham
yetarlicha. Xususan, bu elektrostansiya qurilganda O’zbekistonda elektr energiyasi narxi
tushishi va elektr energiyasi eksporti ko’payishi kutilmoqda. Bu AES qurilishi uchun “O’zatom”
“Rosatom” bilan kelishuvlar olib borishmoqda.
“Shartnoma bo‘yicha muzokaralar ancha muvaffaqiyatli kechmoqda. Men hech kimga
ta’sir o‘tkazmaslik uchun bunday holatlarni, sanalarni aytmaslikka harakat qilaman, chunki bu
— juda muhim qaror. Bu qaror O‘zbekistondagi keyingi 100 yildagi vaziyat qanday bo‘lishini
belgilaydi. Shuning uchun ham, sizga aytamanki, shoshqaloqlik qilish yoki ma’lum xatoga yo‘l
qo‘yishdan ko‘ra barcha nyuanslarni muhokama qilish uchun qo‘shimcha vaqt sarflagan ma’qul.
Lekin biz istalgan vaqtda ushbu loyihani amalga oshirishga kirishishga tayyormiz”, — dedi
Komarov.
Xulosa:
Xulosa o’rnida shuni aytish lozimki, bizning rivojlanib borayotgan yurtimiz uchun
hozirgi kunda atom elektrostansiyasi zarurdir. Hozirgi kunda rivojlangan davlatlar ham
bundan 10 yillar oldin atom elektrostansiyasidan foydalanishgan va shu orqali katta iqtisodiy
o’sishga erishishgan. Elektr energiyasi bo’lmasa, sanoatda jadal rivojlanish bo’lmaydi.
O’zbekiston hozir katta islohotlar oldida turibdi ya’ni hurmatli Prezidentimiz Shavkat
Miromonovich Mirziyoyev ta’kidlaganidek biz uchinchi renessansdamiz. Uchinchi renessans
yurtimizni har jabhada o’sishi uchun xizmat qiladi, buning ichiga albatta iqtisodiyot va
energetika sohalari ham kiradi. Ishbilarmonlar ham bu AES qurish tarafdorlari elektr
energiyasi narxi albatta mahsulot tan narxiga ta’sir qiladi. O’zimda ishlab chiqarilgan mahsulot
arzon va sifatli bo’lsa eksport ko’lami ko’payib, import asta-sekin kamayishni boshlaydi.
Yurtboshimiz har doim xalqni o’ylagan va xalq uchun to’g’ri qarorlarni qabul qilmoqda.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
53
References:
https://kun.uz/news/2018/05/21/ekspert-nima-ucun-uzbekistonda-aes-kurilisi-
2.
https://www.gazeta.uz/oz/2023/08/09/population/
3.
https://mirarabmadrasa.uz/oz/news/437
4.
