YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
11
YURIDIK FAOLIYATDA SUN’IY INTELLEKT ASOSIDAGI HUQUQIY XATOLAR
TAHLILI
Shahriyor Rustamov Ixtiyor o‘g‘li
Toshkent davlat yuridik universiteti
Jinoiy odil-sudlov fakulteti 1-kurs A-patok 2-guruh talabasi
+998900001667
https://doi.org/10.5281/zenodo.14217224
Annotatsiya:
Ushbu tadqiqot Yuridik faoliyatda sun’iy intellekt asosidagi huquqiy xatolar
taxlilini o’rganishga bag‘ishlangan.Buning uchun avvalo mutaxasislar fikriga yuzlansak, Kelajak
yuristlari huquqiy texnologiyalar, jumladan, sun'iy intellekt texnologiyalarini tushunishi va
ulardan to‘g‘ri foydalanishni bilishi zarur. Avvalo yangi rivojlanayotgan davr arafasida turgan
ekanmiz har bir yosh avlod ya’ni inson uchun zarur bo’lgan vosita hisoblanishini ta’kidlagan va
biz bundan qanchalik to’g’ri foydalansak o’zimizga yaxshi va bu nafaqat o’z sohangizda balki
turmishingizda ham foydali bo’ladi ya’ni xatolarni kamayadi. Hozirgi zamoning aosoiy
omillaridan biri sun’iy intellektdan to’g’ri va aniq foydalanilsa bu bizning kasbimizning
xatolarini kamaytiradi deb ta’kidlab o‘tilgan.
Kalit so’zlar:
sun’iy intelekti Si tehnologiyasi (sun’iy intellekti), advokatlar, yuridik
inovatsiyalar, ma’lumotlar xavfsizligi, blokchain, huquqiy himoya.
KIRISH:
O‘zimizni ya’ni hozirgi zamonga keladigan bo‘lsak turli xil sun’iy intellektlar
qo‘llanilmoqda. Bularga misol qilib Si sun’iy intellektini olishimiz mumkin. Bu sun’iy intellect
turlicha yo’nalishlarda qo’llanilmoqda. Masalan sotuvchilik, binolarni dizayn qilishda va
hokozo. Keyin bu texnologiyadan texnologiyadan foydalanish huquqiy xatolarni ham keltirib
chiqarishi ham mumkin. Buni sizlar bilan keying qisimlarda kengroq ko‘rib chiqamiz.
Reja:
1.
Sun’iy intellektni huquqiy sohada qo‘llanishi haqida foydalanish huquqiy xatolarni ham
keltirib chiqarishi ham.
2.
Sun’iy intellektdan foydalanishda huquqiy xatolar tahlili.
3.
Sun’iy intellektni huquqiy sohadagi foydalari.
USULLAR:
Bugungi kunda huquqiy xatolarni taxlil qilishda Si (sun’iy intellekti) muhim vosita bo’lib
xizmat qilmoqda. Sun’iy intellekni ishlatishdan maqsad huquqiy jarayonda qilinayotgan
xatolarni oldini olish va aniqlash maqsadida qo’llanilayabdi va samarali foyda berib kelmoqda.
Matnimizda huquqiy hujjatlarni tahlil qilishda xatolarni aniqlash haqida gap boradi, bunda
asosan eng ishonchli ya’ni shaxsiy himoyalovchi, ma’lumotlarni aniq topadigan Sitexnologiyasi
(sun’iy intelekti). Bu sun’iy intellektning asosiy funksiyalariga keladigan bo‘lsak: "maslahatlar"
berishi mumkin va tanlov insonning o'ziga bog‘liqdir.Si texnologiyasini (sun’iy intellekti) sud
qarorlarini tahlil qilishda,asosiy vazifasi shu masalaga doir xatolarni aniqlash, tahlil qilish,
kelajak uchun qaror qabul qilish yani prognozlash imkonini beradi va bu advokatlar uchun
yaxshi vosita bo‘lib xizmat qiladi.Advokatlarga sud jarayonida xatolarga yo‘l qoymasligini
taminlaydi.Bundan kelib chiqish mumkinki hozirgi Si texnologiyasini (sun’iy intellekti) qo’llash
oldingi qo‘llanmagan holidan ancha farq qiladi deb o‘ylayman chunki,avval qarorlarni chiqarish
ancha vaqt,xarajat,energiya sarf qilardi. Hozirda ko’plab advokatlar qo‘llayabdi bu intellektni
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
12
eng asosiysi tez qarorlarni chiqarish va aniq xatolarsiz chiqarishni taminlaydi.Masalan shu
sohada ya’ni sud hujjatlarini texnologiyasini (sun’iy intellekti) orqali hal qilishga misol qilib
matn keltirilgan: 2017-yilda Xitoyda Xanchjou Internet sudi ishga tushirilib, u tarmoq bilan
bog'liq ishlarni ko'radi: mualliflik huquqining buzilishi, domen nomlari bo'yicha nizolar, onlayn
xaridlar, xizmatlar va boshqalar. Barcha yig‘ilishlar onlayn tarzda o'tkaziladi, dalillar raqamli
shaklda taqdim etiladi va ularni qayta ishlash elektron shaklda ham amalga oshiriladi.Sudning
dastlabki ikki yildagi (2017-yildan 2019-yilga qadar) faoliyati tahlili shuni ko‘rsatadiki,
majlislar 67 foizga, ishlarni ko'rib chiqish muddati esa 25 % ga qisqargan. Pandemiya va
blokirovkalar boshqa sudlarni sud majlislarini onlayn o‘tkazishga undadi. Shuningdek, 2020-
yildan boshlab sun'iy intellekti onlayn sudlarga transkript va raqamli dalillarni qayta ishlashda
yordam bera boshladi. Xo‘sh, sun'iy intellekt sudlar faoliyatini qanday osonlashtirishi mumkin?
Ma'lumki, mashinada ko'p sahifali hujjatlarni qayta ishlash, hisob-kitoblarni tekshirish,
xatolarniqidirish va materiallarni tahlil qilishda odamga qaraganda ancha yaxshi. Ba'zi hollarda
bunday "rasmiy-mantiqiy" yondashuv yetarli bo‘lishi mumkin. Shunga o'xshash ishlanmalar
sun'iy intellekt yordamida hujjatlarni tahlil qilish.
Sun'iy intellekt, albatta, katta hajmdagi ma'lumotlarni qayta ishlash va sud qarorlarini
qabul qilish uchun hisob fakturalarni tayyorlashda samarali.
Natijalar shuni ko‘rsatadiki Si texnologiyasi sun’iy intellektini qo‘llash orqali turli xil
kompaniyalarda natijalar turli xil bo‘lgan nafaqat ijobiy tomondan balki salbiy jihatlaridan ham.
AQShda mashxur kompaniya Offshore kompaniyasi ushbu Si (sun’iy intellektini) qo‘llab ushbu
natijaga erishgan:
1. O‘rganish: Ma'lumotlarni to‘plash va ushbu ma'lumotlardan foydalanish qoidalarini
yaratish kabilari tushuniladi. O‘z o‘zini fikrlash. Doimiy ravishda algoritmlarni sozlash va eng
aniq natijalarni ta'minlash. Ya’ni insonning hech qanaqa yordamisiz o‘zini o‘zi bemalol yangilay
oladi. O‘zini eng yangi versiyalab olib internetdan yangi malumotni saqlay oladi va bu sun’iy
intellektni xatolarni topish va tahlil qilish uchun eng samarali sun’iy intellekt (texnologiya)
hisoblanadi. Sud hujjatlarini tahlil qilishda samarali yechim bermoqda bu sudya va advokatlar
uchun samarali foyda bermoqda. Bu ularning vaqtni samarali tejamoqda. Lekin ba’zi
mamlakatlarda ya’ni Brazilyada sud hujjatlarini yakuniy xulosasini jonli sudya beradi.2023 1-
yanvar holatiga ko‘ra Qozog’iston respublikasi hakker guruhlari tomonidan O‘zbekiston
respublikasiga kiberxujum amalga oshirildi. Bunda 100.000 ming O‘zbekiston fuqorolarining
shaxsiy ma’lumotlari o‘g‘irlanib internetga sizib chiqib ketdi.Lekin yildan-yilga turli xil
o‘sishlar kuzatilmoqda chunki, O‘zbekiston Respublikasi Soliq qo‘mitasi o‘z faoliyatining bir
qismini ya’ni ishlarning ko‘pchilgini sun’iy intellekt boshqaradi.Bu shuni korsatadiki,ko‘plab
hujjatlar,bazani avtomatik boshqarishni sun’iy intellekt hisoblanib kelmoqda.Bu keying davrda
nafaqat soliq balki boshqa tashkilotlar ham bundan foydalanish imkonini beradi.Si
texnologiyasi (sun’iy intellektini) qo’llash orqali ko‘plab kompaniyalar ijobiy fikrlarni
bildirmoqda. Masalan: Acorney law firm amerikada mashhur advokatlik firmasi hisoblanadi
ularning ma’lumot berishicha: eng asosiy omili yuridik hujjat xatolarini tahlil qilib advokatlarga
to‘liq yetkaza olishi ekan.Bunda tashqari, Moliyaviy ko‘rsatgichlarni o‘sishi Si
texnologiyasi(sun’iy intellektini) qo‘llagan ko‘plab kompaniyalarning yillik ko’rsatkichi 19%
dan 27% gacha yuqorilaganini ko‘rishimiz mumkin.Bundan tashqari mijozlarning soni: Si
texnologiyasi(sun’iy intellekti)dan faol foydalanuvchi firmalarning mijozlari soni so‘nggi 2 yil
ichida 29% ni tashkil etadi, boshqa firmalarda bu ko‘rsatkichi 12% dan 15% gacha natijani qayd
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
13
etgan. Asosiy jihatlardan biri mijozlarning qoniqish darajasi 10 ball sistemasida baholaydigan
bo‘lsak,6 va 7 atrofidagi natijani qayd etadi.Bu boshqa kompaniyalarda 2 va 3 ballni tashkil etib
kelmoqda.Xodimlar samaradorligi: bunaqa firmalar Si texnologiyasi(sun’iy intellekti)dan
foydalanganlarning moliyaviy ko’rsatgichlari yuqori bo‘ladi va xodimlarning o‘rtacha daromadi
boshqa firmalardan farq qiladi va bu ko‘rsatkich 28% ni tashkil qiladi.Xodimlarning o‘z
daromadidan qoniqish darjasi yuqori.Xodimlar bilimining samaradorligiga keladigan bo‘lsak,
xodimlarning malakasini davomli va samarali oshirish maqsadida treninglar va malaka oshirish
kurslari tashkil qilingan.
MUHOKAMA:
Shu va shunga o‘xshagan texnologiyasi(sun’iy intellekt) turli xil sohaga ijobiy ta’sir
ko’rsatayotganini va advokatlar faoliyatiga sezilarli ijobiy ta’sir ko’rsatayotganini ko’rishimiz
mumkin.Ish samaradorligini oshirushiga, xizmat sifatini yaxshilashganini, xarajatlarni
kamayganligi bular muhim qoida sifatida qaraladi. Ushbu Si texnologiyasi(sun’iy intellekti)dan
foydalanishning ko‘pchilik qismini advokatlar tashkil etadi bu natija 2023-yil holatiga ko‘ra
78% ni tashkil etadi Si texnologiyasi(sun’iy intellekti) etadi. 2023-yilning 11 avgust kuni Oliy
Majlis Qonunchilik palatasining Innovatsion rivojlanish, axborot siyosat va axborot
texnologiyalari masalalari qo‘mitasi tomonidan sun’iy intellekt sohasida faoliyat yurituvchi
mutaxassis, ekspertlar va OTM vakillari ishtirokida “Sun’iy intellekti tizimidan foydalanishning
huquqiy asoslari: Zarur qadamlar ”mavzusida davra suhbati o‘tkazildi.Unda Qonunchilik
palatasi deputatlari, Raqamli texnologiyalar vazirligi, Qonunchilik palatasi huzuridagi
Parlament tadqiqotlari instituti Toshkent axborot texnologiyalari universiteti vakillari,
Qonunchilik palatasi huzuridagi Yoshlar parlamenti a’zolari, soha mutaxassislari va OAV
ishtirok etdi.
TAKLIFLAR:
1.
Huquqiy sohada sun’iy intellekti rolini oshirish va undan foydalanishni yaxshilash.
2.
Shu sohaga yaxshiroq e’tibor qaratib huquqiy sohada qonunlar ustuvorligini ta’minlash.
3.
Yoshlarni sun’iy intellekt sohasida bilimini rivojlantirish maqsadida maktablarda
informatika fanlariga qo‘shimcha ravishda joriy qilish va kuchli mutaxasislarni yetishtirib
chiqarish.
4.
Sun’iy intellekt va blockchain kabi ilg‘or texnologiyalarning advokatura sohasiga ta’sirini
batafsil o‘rganish.
XULOSA:
Ushbu matnda kelib chiqib xulosa qilish mumkinki, nafaqat Legal techga balki qaysidir
ma’noda bizning hayotimizga ham shunaqangi tehnologiyalar foydali bo‘lishi mumkin. Bu kabi
foydali sun’iy intellektlarni biz rivojlanishiga o‘z hissamizni qo’shishimiz lozim. Bu kabi
intellektlarni insondan farqli ravishda xatolari bor ular tuzatilsa insonga yordamchilik
vazifasini bemalol bajara oladi. Inson xatolaridan farqli ravishda,katta hajmdagi ma’lumotlarni
qayta ishlashda qiyinchilikni boshdan kechirmoqda ushbu sohadagi qiyinchiliklarni bartaraf
etishda inson yordami o‘ta muhim darajada qaraladi.
References:
1.
Yusupbekov N. R. Boshqarishning intellektual M/imlari va qaror qabul qilish /
2.
R. Yusupbekov. - Toshkent: «O’zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
14
3.
Nazarov X. N. Robotlar va robototexnik Mzimlar. Darslik. - "MAShHUR PRESS",2019, -236
b.
4.
Angeles J. Fundamentals of RoboMc Mechanical Systems Theory, Methods, and
Algorithms. -VerlagNew York, Inc., . 545 p.Kurfess T Robotechnics and automaMon handbook.
CRC Press LLC, 2020. —519
5.
hzps://uz.m.wikipedia.org/wiki/Sun%CA%BCiy_intellektр.
hzps://lex.uz/docs/-
5746496
6.
hzps://uz.m.wikipedia.org/wiki/Sun%CA%BCiy_intellekt
