YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
149
GERAKLITNING DIALEKTIK FIKRLARIGA MISOLLAR
Qayumova Gulbahor Xamraboy qizi
Andijon davlat universiteti
Sport va san'at fakulteti
Rang tasvir dastgohlik yo`nalishi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14533798
Annotatsiya:
Mazkur maqolada qadimiy yunon faylasufi Geraklitning dialektik fikrlari
tahlil qilinadi. Geraklitning o‘zining mashhur "hamma narsa oqib turadi" degan g‘oyasidan
kelib chiqib, uning tabiiyat va jamiyatdagi o‘zgarishlar haqidagi fikrlari ko‘rib chiqiladi.
Maqolada, Geraklitning dialektika tushunchasi, ya’ni ziddiyatlarning birligi va ularning
rivojlanishdagi o‘rni, shuningdek, uning "tog‘lar har doim turadi, lekin ular doimo
yangilanadi" kabi fikrlari misolida o‘zgarishlar va barqarorlik o‘rtasidagi munosabatlar tahlil
etiladi. Geraklitning "Yaxshi va yomon" kabi qarama-qarshi tushunchalarning o‘zaro
bog‘lanishini ifodalovchi misollar ham keltiriladi. Maqolada, shuningdek, uning dialektik
fikrlari zamonaviy falsafa va ilmiy izlanishlarga qanday ta’sir ko‘rsatganligi haqida ham so‘z
boradi.
Kalit so‘zlar:
Geraklit, dialektika, ziddiyatlar, o‘zgarish, barqarorlik, "hamma narsa oqib
turadi", "tog‘lar yangilanadi", qarama-qarshi tushunchalar, falsafa, tabiiyat.
Kirish
Geraklit qadimgi yunon falsafasining buyuk vakillaridan biri bo'lib, uning fikrlari keyingi
falsafiy tizimlar, xususan, dialektika rivojiga katta ta'sir ko'rsatgan. Geraklitning dialektik
qarashlari uning "hamma narsa oqadi" va "qarama-qarshiliklar birligi" g'oyalari orqali
namoyon bo'ladi. Ushbu tezisda Geraklitning asosiy dialektik fikrlari va ularga oid misollar
ilmiy asosda tahlil qilinadi.
“Falsafa” atamasi “filosofiya”ning Sharq ijtimoiy tafakkuridagi shaklidir. Odatda u
tushuncha sifatida tor va keng ma’nolarda qo‘llanadi. Xususan, keng ma’noda uni antik -
qadimiy falsafada “donishmandlikni sevish” deb tushunilganini 6 aytib o‘tdik. Ayrim
faylasuflar va falsafiy oqimlar, chunonchi, ingliz faylasufi T. Gobbs (1588—1679) uni “fikrlash
orqali bilishga erishish”, nemis faylasufi Gegel “umuman predmetlarga fikriy yondashish”,
Lyudvig Feyerbax “bor narsani bilish”, pragmatizm ta’limoti namoyandalari esa, “foydali
narsalarni bilish jarayoni” deya talqin etgan.
Geraklitning eng muhim falsafiy gʻoyasi – qarama-qarshiliklarning kurashi va
uygʻunligidir. Uning fikricha, oʻzgarishlar qarama-qarshi kuchlarning taʼsiri natijasidir,
qarama-qarshiliklar abadiy kurashda, hamma narsa kurash va zaruriyat oqibatida vujudga
keladi. Geraklit taʼkidlashicha, urush – hamma narsaning otasi va podshosidir; u ayrimlarga
xudolar, boshqalarga odamlar sifatida namoyon boʻladi, ayrimlarni u qulga aylantiradi,
ayrimlarni esa qullikdan ozod qiladi. Geraklit fikricha, olamni bilishning asosida sezgilar
yotadi. Faqat tafakkurgina donolikka olib boradi. Sezgilar bilan idrok etiladigan har qanday
mohiyat aqldan yashirina olmaydi. U olamdagi roʻy beruvchi jarayonlarning ichki mohiyatini
stixiyali dialektika vositasida chuqur tahlil etib bera oldi. Geraklit taʼlimoti yunon falsafiy
tafakkuriga katta taʼsir koʻrsatdi. Bu taʼlimotni stoiklar qabul qilib oldilar va ular orqali
xristianlik va gʻarb falsafasiga tarqaldi. Yangi davrda asosan Gegel, Shleyermaxer, Lassal,
Nitsshe rivojlantirdilar.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
150
Geraklitning mashhur iboralaridan biri
"Bir daryoga ikki marta tushib bo'lmaydi"
degan
g'oyadir. Bu ibora bilan u olamning doimiy o'zgarishda ekanligini, hech bir narsa o'z joyida
qolmasligini ta'kidlagan.
Misol:
Suv doimo oqib turadi, shu sababli bir joydagi suvni bir necha bor ko'rish imkonsiz.
Insonning o'zi ham doim o'zgarishda bo'ladi: fikrlari, his-tuyg'ulari, va jismoniy holati
o'zgaradi.
Geraklit qarama-qarshiliklarning bir-biriga bog'liq ekanligini va birining mavjudligi
ikkinchisiga asoslanganligini ta'kidlagan. Issiq sovuq tufayli tushunarli bo'ladi; yorug'lik
zulmat tufayli ayon bo'ladi. Sog'lik kasallik tufayli qadrlanadi, tinchlik esa urush tufayli
tushunarli bo'ladi.
Geraklit fikricha, dunyodagi barcha narsa yagona tartib va qonuniyat -
logos
asosida
harakat qiladi. Logos dunyoni boshqaruvchi va birlashtiruvchi qonuniyatdir. Tabiatda hukm
surayotgan mavsumiy o'zgarishlar, kun va tunning almashuvi. Inson ongining voqealar va
o'zgarishlarni tushunish qobiliyati ham logos bilan izohlanadi.
Geraklitning dialektik g'oyalari keyinchalik Platon, Aristotel, va xususan, Gegel kabi
faylasuflarning qarashlariga asos bo'ldi. Gegelning dialektikasi: qarama-qarshiliklarning
harakati va sintez tushunchalari.
Materialist dialektika: tarixiy o'zgarishlar va rivojlanish jarayonida qarama-
qarshiliklarning roli.
Xulosa
Geraklitning dialektik qarashlari dunyoqarash tarixida muhim o'rin tutadi. Uning
"hamma narsa oqadi"
va
"qarama-qarshiliklar birligi"
kabi g'oyalari nafaqat qadimgi falsafada,
balki keyingi davr falsafiy tizimlarida ham markaziy ahamiyat kasb etgan. Geraklitning fikrlari
olamning dinamik va o'zgaruvchan tabiatini tushunishga asos bo'lib xizmat qiladi.
References:
1.
Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
2.
. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
3.
Yo'ldoshev S. va boshqalar. Yangi va eng Yangi davr G‘arbiy Yevropa falsafasi (XVII-XX
asrlar). -Т.: Sharq, 2002.
4.
Yo‘ldoshev S., Usmonov М., Karimov R. Qadimgi va o‘rta asr G‘arbiy Yevropa falsafasi. —
Т.: Sharq, 2003.
