YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
129
ILDIZ TIZIMINING SHAKLLANISHI, TUZILISHI, TIPLARI VA VAZIFALARI
Abdullayeva Nozima Bahodir qizi
Andijon davlat pedagogika instituti
Tabiiy fakulteti Biologiya yoʻnalishi
Kechki taʼlim 101-guruh talabasi
Email: na8461129@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14525717
Annotatsiya:
Mazkur ishda ildiz tizimining biologik va ekologik ahamiyati, shakllanish
jarayonlari, turlari, anatomik tuzilishi va funksiyalari o‘rganilgan. Ildizning asosiy vazifalari,
shu jumladan, tuproqdan suv va mineral moddalarni o‘zlashtirish, oziq moddalarning zaxirasini
yaratish, o‘simlikni tuproqqa mahkam biriktirish kabi jihatlari ko‘rib chiqilgan. Ildiz
evolyusiyasi va shakli o‘zgargan ildizlarning biologik xususiyatlari (ildizmevalar, tugunak
ildizlar, havo ildizlar) chuqur tahlil qilingan. Birlamchi va ikkilamchi anatomik tuzilish
o‘zgarishlari, mikoriza va tugunak bakteriyalarning ildiz tizimi bilan o‘zaro aloqasi hamda bu
jarayonlarning ekologik muhimligi yoritilgan. Ushbu tadqiqot o‘simliklarning ildiz tizimi orqali
ozuqa elementlarini samarali o‘zlashtirishi va tuproq ekologiyasini ta’minlashdagi rolini tahlil
qilishga qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
Ildiz tizimi, anatomik tuzilish, ildizmevalar, tugunak ildizlar, mikoriza,
tugunak bakteriyalar, ekologik ahamiyat, o‘simlik morfologiyasi, ildiz evolyusiyasi, havo
ildizlar.
Kirish
O‘simliklar hayotining muhim jarayonlarini amalga oshirishda ildiz asosiy rol o‘ynaydi.
Ularning shakllanishi, tuzilishi va vazifalari o‘simliklarning tuproqdan ozuqa moddalarini olish,
suv o‘zlashtirish va tuproqqa mahkamlanishini ta’minlaydi. Bu jarayonlar nafaqat o‘simlikning
individual rivojlanishi, balki ekotizim barqarorligini ta’minlash uchun ham ahamiyatlidir.
Ushbu ishda ildiz tizimining asosiy xususiyatlari, shakli o‘zgargan ildizlar va ularning ahamiyati,
shuningdek, mikoriza va tuganak bakteriyalarning o‘simlik hayotidagi o‘rni yoritiladi.
Ildiz tizimining vazifalari
Ildizlar yer osti organlari sifatida ko‘plab vazifalarni bajaradi:
1.
Suv va mineral moddalarni tuproqdan o‘zlashtirish: Ildiz orqali tuproqdagi suv va unda
erigan tuzlar o‘zlashtirilib, o‘simlikning barcha qismlariga yetkaziladi.
2.
O‘simlikni tuproqqa mahkam bog‘lash: Bu mexanik vazifa o‘simlikning barqaror turishini
ta’minlaydi.
3.
Moddalar almashinuvini boshqarish: Ildizda aminokislotalar, fitogormonlar va boshqa
biologik faol moddalar sintez qilinadi.
4.
Oziq moddalarni zaxiralash: Ayrim ildizlar zaxira organ sifatida xizmat qiladi, masalan,
sabzi, lavlagi va rediska ildizmevalari.
5.
Vegetativ ko‘payish: Ildizlarning ayrim turlari o‘simliklarning vegetativ ko‘payishida
muhim ahamiyatga ega.
6.
Tuproq mikroorganizmlari bilan o‘zaro ta’sir: Mikoriza va tuganak bakteriyalar bilan
birgalikda ildiz o‘simlikning ozuqaviy ehtiyojlarini yaxshilaydi.
Ildiz turlari va ularning evolyutsiyasi
Ildizlar shakli va kelib chiqishiga ko‘ra turli tiplarga bo‘linadi.
Asosiy ildiz tizimi
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
130
Ikki pallali o‘simliklarda asosiy ildiz rivojlanib, boshqa yon ildizlar hosil qiladi. Bu ildizlar
tuproqning chuqur qatlamlaridan suv va mineral moddalarni o‘zlashtiradi. Asosiy ildiz o‘z
navbatida ko‘p yillik daraxtlarda va butalarda yaxshi rivojlangan bo‘ladi.
Popuksimon ildiz tizimi
Bir pallali o‘simliklarda asosiy ildiz rivojlanmaydi yoki qisqa muddat ichida nobud bo‘ladi.
Ularning ildiz tizimi poyaning ostki qismidan rivojlanadigan bir xil uzunlikdagi ildizlardan
tashkil topadi. Bu tizim ko‘pincha yuzaki tuproqdan oziqlanishi bilan ajralib turadi.
Qo‘shimcha ildizlar
Qo‘shimcha ildizlar poyaning har xil qismlaridan rivojlanadi va bir qancha maxsus
vazifalarni bajaradi. Tropik o‘simliklarda, masalan, tropik lianalarda, qo‘shimcha ildizlar
tayanch vazifasini bajaradi.
Ildizning metamorfozlari
Ildizlarning shakli o‘zgarib, maxsus vazifalarni bajaradigan organlarga aylanishi
evolyutsion jarayonlar davomida rivojlangan.
Ildizmevalar
Ildizmevalar asosiy ildizning yo‘g‘onlashishi natijasida hosil bo‘ladi va zaxira vazifasini
bajaradi. Sabzi, lavlagi va rediska ildizmevalarga misol bo‘ladi. Bu o‘simliklar oziq
moddalarining zaxiralanganligi tufayli oziq-ovqat mahsuloti sifatida ahamiyatlidir.
Tugunak ildizlar
Yon yoki qo‘shimcha ildizlarning yo‘g‘onlashishi natijasida hosil bo‘ladi. Masalan, batat va
qo‘ziquloq tugunak ildizlarga ega. Ularning shakli va funksiyasi o‘simliklarning hayotiy
sharoitiga moslashgan.
Nafas oluvchi ildizlar
Botqoqlik joylarda o‘suvchi o‘simliklarda uchraydi. Ular tuproqdan kislorod olishni
osonlashtiradi. Misol uchun, mangra o‘rmonlarida nafas oluvchi ildizlar mavjud.
Havo ildizlar
Epifit o‘simliklar daraxt tanalarida yashashga moslashgan. Ular havodan namlik va zarur
moddalarni o‘zlashtiradi. Masalan, monstera va orkide o‘simliklarida havo ildizlari uchraydi.
Ildizning anatomik tuzilishi
Ildizning ichki tuzilishi uning asosiy funksiyalarini ta’minlaydi va u ikki turga bo‘linadi:
birlamchi va ikkilamchi.
Birlamchi anatomik tuzilish
Ildizning birlamchi tuzilishi o‘simlikning dastlabki rivojlanishida shakllanadi.
Epiblema: Shimish zonasida joylashgan va suv o‘zlashtiruvchi ildiz tuklarini hosil qiladi.
Birlamchi po‘stloq: Uch qavatdan iborat (ekzoderma, mezoderma, endoderma) bo‘lib,
moddalarni tashqi muhitdan markaziy silindrga o‘tkazadi.
Markaziy silindr: O‘tkazuvchi to‘qimalardan tashkil topib, suv va mineral moddalarni
o‘tkazadi.
Ikkilamchi anatomik tuzilish
Ikki pallali o‘simliklarda ildizning o‘sishi davomida shakllanadi.
Kambiy hujayralarining faoliyati natijasida ichki tomonda ikkilamchi yog‘ochlik, tashqi
tomonda ikkilamchi lub hosil bo‘ladi.
Ikkilamchi anatomik tuzilish ildizning qalinlashishi va mexanik mustahkamligini oshiradi.
Mikoriza va tuganak bakteriyalar
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
131
Ildizlar simbioz munosabatlarda ham muhim rol o‘ynaydi.
Mikoriza
Ildizlar va zamburug‘lar o‘rtasidagi simbioz mikorizada kuzatiladi.
Ektotrof mikoriza: Zamburug‘ ildizning tashqi yuzasida o‘sadi.
Endotrof mikoriza: Zamburug‘ ildizning ichki to‘qimalarida rivojlanadi.
Tuganak bakteriyalar
Dukkakli o‘simliklarda ildiz tuganaklari hosil bo‘lib, ularda azotni fiksatsiya qiluvchi
bakteriyalar yashaydi. Bu o‘simlikning azotli moddalar bilan ta’minlanishiga yordam beradi.
References:
1.
“Ildiz tizimining shakllanishi, tuzilishi, tiplari va vazifalari” mavzusidagi darslik (5-mavzu
hujjati).
2.
O‘zbekiston Milliy universiteti botanika kafedrasi tomonidan ishlab chiqilgan ilmiy-
uslubiy qo‘llanmalar.
3.
Qishloq xo‘jaligi fanlari akademiyasi nashrlari.
4.
Mirzayev, Z. “O‘simlik anatomiyasi va fiziologiyasi”. T.: Fan, 2021.
5.
K. Tursunov, “Botanika asoslari”, Toshkent davlat universiteti nashriyoti, 2019.
6.
Biologiya sohasidagi xalqaro ilmiy maqolalar va tadqiqotlar.
