YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
106
QARAQALPAQ TILINDE TAǴAM ATAMALARINIŃ LINGVISTIKALIQ ANALIZI
Dauletmuratova Guljamal
Qaraqalpaq mámleketlik universiteti
2-kurs magistrantı
guljamaldauletmuratova0406@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14514319
Annotaciya:
Usı maqalada qaraqalpaq tilindegi taǵam atamalarınıń lingvistikalıq hám
mádeniy tárepleri úyrenilgen. Taǵam atamaları tekǵana kúndelikli turmıstıń bir bólegi emes,
al jámiyet tariyxı, úrp-ádetleri hám mádeniy ózgesheliklerin sáwlelendiriwshi qural ekenligi
bayanlanǵan. Qaraqalpaq tili kulinariya terminologiyası bay leksikaga iye bolıp, bul leksika
kóshpeli turmıs formasınan baslap, basqa xalıqlar menen bolǵan mádeniy hám ekonomikalıq
baylanıslarǵa shekemgi bolǵan túrli faktorlardı ózinde sáwlelendiredi. Bul maqala taǵam
atamalarınıń filologiya kózqarasınan analizi hám olardıń xalıq mádeniyatı menen
baylanıslılıǵın ashıp beredi.
Tayanısh sózler:
Taǵam atamaları, leksikologiya, mádeniyat, etnolingvistika, semantika,
morfologiya, dialekt, úrp-ádetler, ádebiy til, leksika.
LINGUISTIC ANALYSIS OF FOOD NAMES IN KARAKALPAK LANGUAGE
Dauletmuratova Guljamal
Karakalpak state university
Master of the 2nd course
guljamaldauletmuratova0406@gmail.com
Abstract:
In this article, the linguistic and cultural aspects of food names in the
Karakalpak language are studied. Food names are not only a part of everyday life, but also a
means of reflecting the history, customs and cultural characteristics of a society. The
Karakalpak language has a rich lexicon of culinary terminology, which reflects various factors,
from the nomadic population to cultural and economic relations with other peoples. This
article analyzes food names from a linguistic point of view and reveals their connection with
folk culture.
Keywords:
Food names, lexicology, culture, ethnolinguistics, semantics, morphology,
dialect, customs, literary language, lexicon.
Taǵam bul ápiwayı taǵamlıq mániste emes, al mádeniyat, tariyx hám dástúrlerge
ashılatuǵın ayna. Hár bir jámiyet óz taǵamların xarakteristikalaw ushın ayrıqsha atamalar,
ingredientlerden tayarlaw usıllarına shekem bar bolıp, bul atamalar adamlar ózleriniń ortalıǵı
hám bir-birleri menen qanday qatnasda bolıwları haqqında lingvistik maǵlıwmatlardı
bayanlaydı. Taǵam menen baylanıslı sózler sol mádeniyatlar menen birge óz dúnyasın qanday
qabıllawı hám taypaǵa ajıratıwı haqqında qızıqlı maǵlıwmat beredi.
Turkiy tiller shańaraǵınıń bir bólegi bolǵan qaraqalpaq tili, bul aymaqtıń kóshpeli hám
awıl xojalıǵı turmısın sáwlelendiriwshi taǵam atamalarına bay leksikonǵa iye. Kóplegen
atamalar tariyxıy óz-ara qatnaslar hám ulıwma mádeniy baylanıslar sebepli qońsılas tillerdiń
tásiri kórinip turadı. Zamanagóy izertlewler taǵam atamalarınıń etnolingvistikalıq táreplerine
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
107
kóbirek itibar qaratılıp atır, olardıń mádeniy ayrıqshalıqtı qáliplestiriwdegi róli menen
shuǵıllanbaqta. Oraylıq Aziyada ilimpazlar taǵam atamaları social ierarxiya, dástúrler hám
jergilikli dialektik ózgerisler boyınsha ilimiy jumıslar menen shuǵıllanbaqta.
Sońǵı dáwirlerde jámiyetlik-siyasiy, sotsiallıq-ekonomikalıq turmıstıń túpkilikli ózgeriwi
hám rawajlanıwı tiykarında sózlik quramda social-ekonomikalıq, sonıń ishinde taǵam
atamaları da kún sayın payda bolıp, tilimizge basqa tillik yaǵnıy ózlestirmeler sıpatında kirip
atırǵanlıǵın bayqaymız. Bunıń baslı sebebi adamlardıń hám jámiyetimizdiń turmıslıq
rawajlanıwı barısında basqa xalıqlar menen ekonomikalıq, doslıq múnásibetleri menen
baylanıslı dep esaplaymız..
Búgingi kúnde qaraqalpaq ádebiy tiliniń qáliplesip hám rawajlanıp baratırǵan bul
dáwirinde oǵan ele de jańasha ilimiy kóz-qaraslar menen qarawdı, ilimiy hám ámeliy jaqtan
túrlishe mashqalalardı tereńirek úyreniwdi talap etedi. Olardıń biri taǵam atamaları bolıp ol
qaraqalpaq tiliniń leksika tarawınıń izertlew obiekti. Tilimizde taǵam atamaları da bul eń
dáslepki mánisi boyınsha - atama yaǵnıy sóz. Sóz bul til birligi bolıp tildiń hár qıylı
tarawlarında hár qıylı usıl hám baǵdarlarda izertlenedi.
Demek, atap ótkenimizdey qaraqalpaq tili leksikasında bir qansha atamalar
lingvistikalıq jaqtan ilimiy izertlew obiekti bolǵanı menen, tilimizdegi taǵam atamaları
boyınsha arnawlı túrde islengen ilimiy izertlew jumısı joq. Degen menen taǵam atamalarınıń
dialektlik ózgeshelik tárepleri O.Dospanovtıń [1] monografiyasında, U.Ibragimovtıń [2]
maqalasında ilimiy tallanadı hám basqa da bir qansha dereklerde taǵam atamaları kóplep
ushırasadı. Bul jaǵınan qaraytuǵın bolsaq tilimizdegi taǵamlıq zatlardıń yaǵnıy taǵam
atamalarınıń tematikalıq toparlarǵa bólıw, onı leksika semantikalıq, morfologiyalıq,
sintaksislik hám basqa da tillik ózgesheliklerin keń túrde, tereńirek izertlew máselesi óz
sheshimin kútip turǵan máselelerden dep esaplaymız. Sebebi taǵam bul adamlar ómirindegi
ajıralmas túsinik, tirishilik deregi. Al wonıń atamaların tillik jaqtan izertlew qaraqalpaq til
bilimi aldındaǵı actual máselelerden dep sanaymız.
Til úzliksiz rawajlanıwdaǵı qubılıs, sonlıqtan hár qanday til quramında tek óz sózlik
sózlerdiń aylanısta bolıwı hesh qanday múmkin emes. Sebebi qálegen til basqa tillik sózler,
sonıń ishinde ózlestirme sózler arqalı da sózlik xor rawajlanıp, tolıǵıp baradı.
Basqa tilden kirgen taǵam atamalarına mısal etip tómendegi taǵam atamaların
kórsetiwge boladı. Mısalı:
Salat
- (ital. − duzlı, duzlanǵan). Túrli ónimler (pomidor, qıyar hám t.b.) máyek, gósh,
hám soǵan uqsas zatlardan tayarlanatuǵın taǵam. [5:170].
Borsh
– kapusta, láblebi hám basqa da túrli ovoshlar, sonday-aq, gósh salıp pisiriletuǵın
suyıq awqat [3:180].
Laǵman
- qamırdan jińishke, uzın etip islengen awqat, taǵam [4:83].
Pelmen
- qamırdıń ishine maydalanǵan góshti salıp, suwda qaynatıp, pisirilgen awqat,
taǵam [5:61].
Pyure
- miywe yamasa palızdan maydalap islengen taǵam, awqat [5:115].
Ragu
- góshten, balıqtan hár túrli miywe jemislerden de maydalap tuwralıp ishine dám
beretuǵın zatlardı qosıp parǵa pisirilgen awqattıń túri [5:116].
Juwmaqlap aytqanda, taǵam atamaları hár qanday til hám mádeniyattıń zárúrli
elementlerinen biri bolıp esaplanadı. Qaraqalpaq tilindegi azıq-awqat terminologiyasın
úyreniw arqalı biz xalıqtıń tariyxıy turmısı, social qatnasları hám úrp-ádetleri haqqında
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
108
qımbatlı maǵlıwmatlardı anıqlawımız múmkin. Sonıń menen birge, bul tarawdaǵı
lingvistikalıq izertlewler qaraqalpaq tiliniń baylıǵın sáwlelendirip ǵana qalmay, til hám
mádeniyattıń bir-biri menen tıǵız baylanıslılıǵın kórsetedi. Zamanagóy lingvistikalıq
izertlewler járdeminde bul temanı keńlew úyreniw tekǵana til bilimi ushın emes, al
mádeniyattanıw ushın da úlken áhmiyetke iye.
References:
1.
Доспанов О. Қарақалпақ тили қубла диалектиниң лексикасы. – Нөкис:
«Қарақалпақстан», 1977.
2.
Ибрагимов Ю. Лексико-семантическая группа наименований похлебол узбекских
народов Южного Приаралья. // Вестник ККО АН РУз. Нукус, 1997, №5.
3.
Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сөзлиги. Жети томлық. Екинши том Б (басылыу)
− Г (гимнастика). − Нөкис: «Qaraqalpaqstan» баспасы, 2023.
4.
Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сөзлиги. Жети томлық. Бесинши том Қ (қозы) −
Ө. − Нөкис: «Qaraqalpaqstan» баспасы, 2023.
5.
Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сөзлиги. Жети томлық. Алтынши том П −
С.(сыналыу) − Нөкис: «Qaraqalpaqstan» баспасы, 2023.
