YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
68
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASINING SOLIQ SIYOSATINI IQTISODIY VA
IJTIMOIY RIVOJLANISHIDAGI O‘RNI
Xasanov Ahmad
Samarqand Davlat Universitetining Kattaqo’rg’on filiali
Aniq va tabiiy fanlar fakulteti o’qituvchisi
Tursunov Vohid
Samarov Behruzbek
Buxgalteriya hisobi va audit ta’lim yo’nalishi 4- bosqich talabalari
https://doi.org/10.5281/zenodo.14500073
Annotatsiya:
O‘zbekiston Respublikasining soliq siyosati mamlakatning iqtisodiy va
ijtimoiy rivojlanishida hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Tadqiqotning asosiy maqsadi uning
samaradorligini
nazariy
va
amaliy
nuqtai
nazardan
kengaytirish,
sohadagi
tushunchalarniyanada boyitishdir. Bu soliq tizimini modernizatsiya qilishning potentsial
usullarini batafsil tahlil qilish, soliq bilan bog‘liq mavjud muammolarni hal qilish bo‘yicha
tavsiyalar berish, xulosalar ishlab chiqish va iqtisodiyotni tartibli rivojlantirish uchun soliq
siyosatining samarali fiskal mexanizmidan foydalanishni o‘z ichiga oladi. Yakuniy maqsad
bilimga asoslangan innovatsion iqtisodiyot asosida uzoq muddatli stsenariylarni
shakllantirish, farovon va ijtimoiy yo‘naltirilgan davlat barpo etish uchun qulay shart-
sharoitlarni yaratishdan iborat.
Kalit so‘zlar:
soliq siyosati, iqtisodiy rivojlanish, ijtimoiy rivojlanish, fiskal mexanizm,
innovatsion iqtisodiyot, uzoq muddatli stsenariylar, ijtimoiy orientatsiya.
KIRISH
O‘zbekiston Respublikasining iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishida soliq siyosatining o‘rni,
mamlakatimiz ko‘plab davlatlar singari, soliq siyosatidan o‘zining iqtisodiy va ijtimoiy
manzarasiga ta’sir ko‘rsatishning hal qiluvchi vositasi sifatida foydalanadi. Ushbu kirish
bobida soliq siyosati O‘zbekiston taraqqiyotida qanday ko‘p qirrali rol o‘ynashi ko‘rib
chiqiladi. Biz soliq siyosatining iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish usullarini o‘rganishdan
boshlaymiz. Bunda soliq imtiyozlari tadbirkorlikni qanday rag‘batlantirish, xorijiy sarmoyani
jalb qilish va muayyan tarmoqlarni rivojlantirishni o‘rganishni o‘z ichiga oladi. Soliq
tuzilmalarining O‘zbekiston iqtisodiyotida resurslar taqsimoti va samaradorligiga qanday
ta’sir qilishi mumkinligini tahlil qilamiz. Ta’lim, sog‘liqni saqlash va ijtimoiy ta’minot kabi
ijtimoiy dasturlarni moliyalashtirish uchun soliq tushumlari qanday ishlatilishini o‘rganamiz.
Soliq adolati tushunchasi va uning daromadlar tengsizligiga ta’siri ham ko‘rib chiqiladi.
O‘zbekiston soliq siyosatining ham iqtisodiy, ham ijtimoiy jihatlarini o‘rganib, uning mamlakat
taraqqiyotidagi ahamiyatini har tomonlama tushunishga qaratilgan. O‘zbekiston soliq tizimi
oldida turgan asosiy vazifalar va imkoniyatlarni bayon qilish bilan yakunlaymiz.
Ushbu sohani yanada rivojlantirish maqsadida mamlakatimiz Prezidenti soliq siyosatini
yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risidagi 26.09.2019 yildagi PF-5837-son
farmonida ham ko‘rishimiz mumkin1. O‘zbekiston Respublikasining Soliq siyosatini
takomillashtirish konsepsiyasi doirasida soliq yukini kamaytirish va tadbirkorlik
subyektlarini soliqqa tortishdagi nomutanosibliklarni qisqartirish bo‘yicha choralar amalga
oshirildi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 26.09.2019 yildagi PF-5837-son,
https://lex.uz/docs/-4529995 O‘zbekistonning iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishida soliq
siyosatining rolini tahlil qilish soliqqa tortish tuzilmasi, soliq yig‘ish samaradorligi,
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
69
tadbirkorlik sub’ektlariga ta’siri, investitsiya muhiti, davlat daromadlarini shakllantirish,
ijtimoiy ta’minot dasturlari kabi turli jihatlarni o‘rganishni nazarda tutadi. Bu omillarning har
biri O‘zbekistonning iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishiga qanday hissa qo‘shishini quyida ko‘rib
chiqamiz: Soliq tuzilmasi O‘zbekistondagi soliqqa tortish tuzilmasi daromad solig‘i, yuridik
shaxslar solig‘i, qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS), mol-mulk solig‘i, bojxona to‘lovlari kabi turli
soliqlarni o‘z ichiga oladi. Soliq yukining turli tarmoqlar va daromadlar guruhlari bo‘yicha
taqsimlanishini tahlil qilish adolatni ta’minlash uchun zarurdir.
Soliq undirish samaradorligi soliq yig‘ish mexanizmlari davlat xizmatlarini va
infratuzilma loyihalarini moliyalashtirish uchun davlatning yetarli daromad olishini
ta’minlaydi. Buning uchun samarali ma’murchilik, soliq qonunchiligining ijrosini ta’minlash,
soliq to‘lashdan bo‘yin tovlashdan qochishga qarshi kurashish choralarini ko‘rish zarur.
Soliq siyosati biznes yuritish xarajatlari,
investitsiya
qarorlari
va
umumiy
raqobatbardoshlikka ta’sir qilish orqali biznes muhitiga bevosita ta’sir qiladi. Yuqori soliq
stavkalari yoki murakkab soliq qoidalari tadbirkorlikni to‘xtatib, biznesning rivojlanishiga
to‘sqinlik qilishi mumkin, yaxshi ishlab chiqilgan soliq imtiyozlari esa investitsiyalar va
innovatsiyalarni rag‘batlantirishi mumkin.
Investitsion muhit qulay soliq siyosati xorijiy investitsiyalarni jalb qilish va soliqni ayrim
tarmoqlar yoki hududlar uchun soliq stavkalarini pasaytirish va soddalashtirilgan soliq tartib-
qoidalarini taqdim etish orqali ichki investitsiyalarni rag‘batlantirishi mumkin. Soliq
siyosatining investitsion muhitga ta’sirini baholash iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish va yangi
ish o‘rinlari yaratish uchun juda muhimdir.
Davlat daromadlarini shakllantirishda soliq tushumlari davlat daromadlarining muhim
manbai boʻlib, u taʼlim, sogʻliqni saqlash, infratuzilma va ijtimoiy taʼminot dasturlariga davlat
xarajatlarini moliyalashtiradi. Turli soliqlarning davlat daromadlariga qo‘shgan hissasini va
ularning uzoq muddatda barqarorligini tahlil qilish fiskal rejalashtirish va byudjetni
boshqarish uchun muhim ahamiyatga ega.
Ijtimoiy ta’minot dasturlarida soliq siyosati pul o‘tkazmalari, subsidiyalar va sog‘liqni
saqlash xizmatlari kabi ijtimoiy ta’minot dasturlari orqali daromadlarni qayta taqsimlash va
ijtimoiy-iqtisodiy tengsizliklarni kamaytirishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Ushbu dasturlarning
qashshoqlikni yumshatish uchun ahamiyatlidir, muhim xizmatlardan foydalanish
imkoniyatlarini yaxshilash va ijtimoiy hamjihatlikni rag‘batlantirishdagi samaradorligini
baholash inklyuziv rivojlanish uchun muhim ahamiyatga ega.
O‘zbekistonning iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishida soliq siyosatining rolini tahlil
qilishda mamlakatning o‘ziga xos ijtimoiy-iqtisodiy sharoiti, institutsional salohiyati va
rivojlanish ustuvor yo‘nalishlarini hisobga olish muhimdir. Siyosat bo‘yicha tavsiyalar soliq
tizimini soddalashtirish, soliq ma’muriyatchiligini takomillashtirish, investitsiyalar uchun
qulay bo‘lgan qoidalarni ilgari surish, ijtimoiy xavfsizlik tarmoqlarini kuchaytirish va fiskal
boshqaruvda shaffoflik ta’minlashni o‘z ichiga olishi mumkin.
Xulosa qilib aytganda, O‘zbekiston Respublikasining soliq siyosati ham iqtisodiy, ham
ijtimoiy taraqqiyotda hal qiluvchi o‘rin tutadi. Soliqqa tortishning turli jabhalarini, jumladan,
uning tuzilishi, undirish samaradorligi, biznes va investitsiya muhitiga ta’siri, daromadlar
hosil qilish va ijtimoiy ta’minot dasturlarini qo‘llab-quvvatlashni tahlil qilish orqali ko‘rinib
turibdiki, soliq siyosati mamlakatning rivojlanish traektoriyasini sezilarli darajada
shakllantiradi. O‘zbekistonning soliq siyosati biznes muhitiga bevosita ta’sir ko‘rsatib,
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
70
investitsiya qarorlari, tadbirkorlik va umumiy raqobatbardoshlikka ta’sir qiladi. Ishlab
chiqilgan soliq imtiyozlari investitsiyalar va innovatsiyalarni rag‘batlantirishi mumkin, og‘ir
soliq rejimlari esa iqtisodiy o‘sishni to‘xtatishi mumkin. Bundan tashqari, soliq yig‘ish
mexanizmlarining samaradorligi hukumatning muhim davlat xizmatlari va infratuzilma
loyihalarini moliyalashtirish uchun yetarli daromad olishini ta’minlaydi. Bundan tashqari,
soliq siyosati ijtimoiy farovonlik dasturlariga chuqur ta’sir ko‘rsatib, qashshoqlikni bartaraf
etishga, sog‘liqni saqlash va ta’limdan foydalanish imkoniyatlarini yaxshilashga va umumiy
ijtimoiy birdamlikka hissa qo‘shadi. Daromadlarni qayta taqsimlash va ijtimoiy-iqtisodiy
tengsizliklarni kamaytirish orqali soliq siyosati inklyuziv rivojlanishga yordam berishi va
aholi farovonligini oshirishga xizmat qilishi mumkin. Ushbu kuzatishlarni hisobga olgan
holda, O‘zbekiston o‘zining rivojlanish maqsadlariga yanada mos kelishi uchun soliq siyosatini
baholash va takomillashtirishni davom ettirishi zarur. Bu soliq tizimini soddalashtirish, soliq
ma’muriyatchiligini takomillashtirish, investitsiyalar uchun qulay bo‘lgan me’yoriy-huquqiy
hujjatlarni ilgari surish, ijtimoiy himoya tarmoqlarini kuchaytirish va fiskal boshqaruvda
shaffoflik ta’minlashni o‘z ichiga olishi mumkin. Bu orqali O‘zbekiston barqaror iqtisodiy
o‘sish va ijtimoiy taraqqiyotni ta’minlash uchun soliq siyosatining barcha imkoniyatlaridan
foydalanishi mumkin.
References:
1.
Abdug’aniyeva Xumora Baxtiyor qizi, O‟roqov Uchqun Yunusovich. Davlat maqsadli
jamg’armalarining iqtisodiy-ijtimoiy ahamiyati va so’ngi yillardagi o‟zgarishlar. Journal of
new century innovations. Volume –6_Issue-7_Iyun_2022
2.
Vahobov A.V., MalikovT.S. Moliya. Darslik.Toshkent Moliya instituti. Toshkent: “Noshir”,
2011-712 b.
3.
Б.К.Гайибназаров, Н.Х.Хайдаров. Объективная статистика-барометр отражения
социально-экономического развития страны. 2019
4.
G.G.Nazarova, N.X.Xaydarov, M.Akbarov. Xalqaro iqtisodiy munosabatlar. -T.: MChJ
"RAM- S", 2007
5.
G.G.Nazarova, N.X.Haydarov. International economic relations. Educational Manual.
TDIU, 2005
6.
Malikov T.S., Jalilov P.T. Byudjet –soliq siyosati. –T.: Sharq. 2011 -472 b.
7.
T.Malikov, N.Xaydarov. Davlat byudjeti.T.: "IQTISOD-MOLIYA, 2007
8.
T.Malikov, N.Xaydarov. Byudjet: tizimi, tuzilmasi, jarayoni. 2007
9.
Xaydarov N.X. Moliya: umumdavlat moliyasi. T.: Iqtisod-moliya, 2009
10.
N.Xaydarov. Soliqlar va soliqqa tortish masalalari. Toshkent: Akademiya, 2007
Uroqov Uchqun, Yuldasheva Nadira, Nuritdinova Vasila, Tukhtabayeva Sogdiana
Budgetary methods for local budgets. Journal of Advanced Research in Dynamical and
Control Systems. DOI: 10.5373/JARDCS/V12I6/ S20201165
11.
У.Ю. Уроков. Пути повышения независимости местных бюджетов. Автореферат
доктора философских наук, 2020
12.
Uroqov Uchqun. Increasing the independence of local budgets in the social and
economic
development of the regions. // International Journal of Economics,
Commerce and
Management. United Kingdom ISSN 2348 0386 Vol.VII, Issue12,
December 2019
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
71
13.
Urokov Uchkun Yunusovich, Toshmatova Rano Gaipovna, Sharapova Mashhura
Azadovna, Ismailova Nasiba Komiljonovna, Isaev Husan Mansurovich. Matters of
revenue generation and cost optimization while increasing the efficiency of the state
budget. Journal of Hunan University (Natural Sciences) Vol. 48. No. 12. December 2021
14.
Уроков У.Ю., Юлдашева Н.В. Пути повышения финансовой самостоятельности
местных бюджетов Республики Узбекистан // Интернаука: электрон. научн. журн.
2022. No 3(226).
15.
U.Yu. O’roqov, J.A.Yomg’irov. Mahalliy byudjetlar barqarorligini ta‟minlash masalalari.
16.
Central Asian Research Journal for Interdisciplinary Studies (CARJIS). 2022
17.У.Ўроқов. Давлат харидлари тизими: кеча ва бугун. «Бозор, пул ва кредит» журнали,
8-сон, 2018 й.
17.
U.O’roqov, Sh.A.Rayimqulova. O’zbekistonda qulay investitsiya muhitini shakllantirish
masalalari. Science and Education, 2022
18.
U. O’roqov, Tursunova Zulayho Abdujobir qizi. O’zbekistonda davlat tashqi qarzini
samarali boshqarishda davlat qarziga xizmat ko‟rsatish kafolat jamg‟armasining o‟rni.
Science and Education, 2022
19.
O’roqov Uchqun Yunusovich, Abduazimova Farzona Axmadqul qizi. Davlat maqsadli
jamg‟armalarining mamlakatni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishdagi ahamiyati. Science and
Education, 2022
20.
угли Наркулов, А. К. (2022). Патрулирование-основа обеспечения общественного
порядка. Science and Education, 3(11), 1334-1339.
21.
АМАНБАЕВ,
Ж.
(2022).
НАРКУЛОВА
ИРК
Технология
организации
самостоятельной работы в высших военных образовательных заведениях Республики
Узбекистан. МОЛОДОЙ УЧЕНЫЙ Учредители: ООО" Издательство Молодой ученый".–
2022, 23, 136-139.
22.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 26.09.2019 yildagi PF-5837-son,
https://lex.uz/docs/-4529995
