YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
29
DURIYNING ABU AMR BASRIYDAN QILGAN RVOYATI USULLARI VA UNING
O‘ZIGA XOS JIHATLARI
Umarova Nilufar Ulug’bek qizi
O’zbekiston xalqaro islom akademiyasi
24.00.02. Qur’onshunoslik. Hadisshunoslik mutaxassisligi stajyor-tadqiqotchisi
tel: 88 008 85 68
https://doi.org/10.5281/zenodo.14498771
Dunyoda tarqalishi bo‘yicha 3-o‘rinda turuvchi qiroat Duriy qiroatidir. Uning qiroati
bugungi kunda Afrikaning markaziy qismlarida tarqalgan. Duriy qiroati idg‘omning hamda
kichik imolaning ko‘pligi bilan ajralib turadi.
Duriy qiroatni Abu Amr Basriydan olgan. U kishi ham ikki shogirdiga ikki xil yo‘l (vajh)
bilan rivoyat qilgan. Bu vajhning birinchisi imom Duriy, ikkinchisi imom Susiy. Imom Duriy –
Hafs ibn Umar ibn Abdulaziz Suhban Duriy Bag‘dodiy bo‘lgan. (Hafs an Osim – Hafs Kufiy. Hafs
an Abu Amr – Hafs Duriy). U nahvshunos, muqri (Qur’onni ta’lim beruvchi), ko‘zi ojiz bo‘lgan.
Ikki imom: Abu Amr va Kisoiydan rivoyat qilgan. Kisoiyning ham ikkita shogirdi rivoyat
qilgan. Shu shogirdlaridan biri Hafs Duriy bo‘ladi. Duriy ikki qiroat imomidan boshqa-boshqa
yo‘l bilan rivoyat qilgan.
Kunyasi: Abu Amr bo‘lib, Dur degan joyga nisbat beriladi. U Bag‘doddagi bir shahar va
Bag‘dod sharqidagi mahalla.
Hijriy 150-yilda Dur degan joyda xalifa Mansur davrida tavallud topgan. Odamlardan
ko‘plariga Qur’onni tilovat qilib bergan. Jumladan, Imom Nofe’ga, Ja’farga, Salim ibn
Jammozga, Kisoiyga, Yahyo ibn Muborak Yazidiyga Abu Amr tomonidan o‘qib bergan. Bu kishi
o‘zining asrida qorilarning imomi va insonlarning shayxi bo‘lgan. O‘z zamonida ahli Iroqning
shayxi bo‘lgan. U kishi qiroatlarni jamlagan ilk kishilardandir. 7 qiroat bo‘yicha kitob yozgan
kishilarning avvali edi. Demak, qiroatlarni birinchilardan bo‘lib jamlagan kishi Hafs ibn Umar
ibn Abdulaziz Duriy edi. Imom Ahvoziy aytadi: “U kishi qiroatni talab qilishda safar qildi va
harflarning har xili bilan o‘qidi: mutavotiri, sahihi, shoz, ya’ni zaifi va munkarining barchasini
o‘qib o‘rgandi. Duriyning sanadi oliy, ilmi balqib turgani uchun odamlar ufqlarning hamma
tomonidan u kishini qasd qilib keldi. Duriy Mutavakkilning xalifalik zamonida 246-yil shavvol
oyida vafot etdi”.
1
“Hafs ibn Umar Duriyning qiroatdagi manhajlari quyidagicha:
1-masala. Istioza va basmala.
Istioza va basmala aytish uslubi Hafsning Osimdan qilgan
rivoyati bilan bir xil.
2-masala. Ko‘plik “mim”i.
Ko‘plik “mim”idan keyin sukun bo‘lsa, yoki “ha”dan avval
sukunli “yo” yoki kasra kelsa, “mim” va “ha” harflari vaslda kasra qilib o‘qiladi. Vaqfda “ha”
kasra, “mim” sukun qilinadi.
ةَّلِ ذل ِِ۬ا ِمِه ۡيَلَع
,
يِتَّل ِِ۬ا ِمِهِتَل ۡبِق
,
باَب ۡسَ ۡلۡ ِِ۬ا ِمِهِب
,
ِِ۬ا ِمِه ۡيَلَع
لاَتِق ۡل
kabi.
3-masala. Kichik idg‘om.
ذِإ
so‘zidagi “
ذ
” harfi quyidagi 6 harfga yo‘liqqanda idg‘om qilinadi:
“
ت
” ga –
َأَّرَبَّت ذِإ
(Baqara 166);
لو قَّت ذِإ
(Baqara 124).
“
ز
” ga –
َنَّي َّز ذِإَو
(Anfol 48);
ِتَغا َّز ذِإَو
(Ahzob 10).
“
ص
” ga –
ٓاَن ۡفَرَّص ذِإ
(Ahqof 29).
1
Shayx Muhyiddin Muhammad Mansurning qiroatlar borasidagi audio darslari.
).
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
30
“
د
” ga –
او لَخَّد ذِإ
(Hijr 52, Sod 22, Zoriyot 25);
ذِإ
َت ۡلَخَّد
(Kahf 39).
“
س
” ga –
هو م ت ۡعِمَّس ذِإ
(Nur 12, 16).
“
ج
” ga –
يِنَءٓاَّج ذِإ
(Furqon 29);
َلَعَّج ذِإ
(Moida 20, Fath 26).
دَق
so‘zidagi “
د
” harfi quyidagi
8
harfga yo‘liqqanda idg‘om qilinadi:
“
س
” ga –
َعِمَّس دَق
(Oli Imron 181, Mujodala 1);
َقَرَّس دَقَف
(Yusuf 77).
“
ذ
” ga –
اَن ۡأَرَّذ دَقَلَو
(A’rof 179).
“
ض
” ga –
اَن ۡبَرَّض دَقَلَو
(Rum 58, Zumar 27);
ت ۡلَلَّض دَق
(An’om 56).
“
ظ
” ga –
َكَمَلَّظ دَقَل
(Sod 24);
َمَلَّظ دَقَف
(Baqara 231, Taloq 1).
“
ز
” ga –
اَّنَّي َّز دَقَلَو
(Mulk 5).
“
ج
” ga –
او عَمَّج دَق
(Oli Imron 173);
اَهَلَعَّج دَق
(Yusuf 100).
“
ص
” ga –
َقَدَّص دَقَل
(Sabo 20, Fath 27);
ۡتَغَّص دَقَف
(Tahrim 4).
“
ش
” ga –
اَهَفَغَّش دَق
(Yusuf 30).
Sukunli muannaslik “ta”si quyidagi 6 harfga yo‘liqqanda idg‘om qilinadi:
“
س
” ga –
َع بَس تَتَب نَأ
(Baqara 261);
اًباَرَس تَناَكَف
(Naba’ 20).
“
ث
” ga –
دو مَث تَدِعَب
(Hud 95);
دو مَث تَبَّذَك
(Qamar 23, al-Haqqo 4, Shams 11).
“
ص
” ga –
تَر ِصَح
م ه رو د ص
(Niso 90);
عِماَوَص تَم ِد هَل
(Haj 40).
“
ز
” ga –
م هاَن د ِز تَبَخ
(Isro 97).
“
ظ
” ga –
اَه رو ه ظ تَم ِر ح
(An’om 138, 146);
ًةَمِلاَظ تَناَك
(Anbiyo 11).
“
ج
” ga –
م ه دو ل ج تَج ِضَن
(Niso 56);
اَه بو ن ج تَبَجَو
(Haj 36).
“
َت لَه
ىَر
”
idg‘om qilinadi (Mulk 3, Haqqo 8). “
لَه
” va “
لَب
” so‘zlari boshqa so‘zlarga
yo‘liqqanda izhor qilinadi.
4-masala. Idg‘om kabir.
U ikki harakatli harf bir-biriga yo‘liqqanda birinchi harfning
ikkinchisi kabi tashdidli yagona harfga aylanib ketishidir. Duriy faqat bir o‘rinda “
ت
”ni “
ط
”ga
idg‘om qiladi
:
ٌةَفِئاَط َتَّيَب
(Niso 81).
Abu Amr Basriyning ikkinchi roviysi bo‘lmish Susiy qiroati
katta idg‘omlarning juda ko‘p uchrashi bilan ajralib turadi.
5-masala. Kichik idg‘om mutajonisayn va mutaqoribayn.
Jazm (sukunli) holatdagi “
ب
”
harfi “
ف
” harfiga yo‘liqqanda idg‘om qilinadi. U 5 o‘rinda uchraydi:
َف وَسَف بِل غَي
(Niso 74);
ٌبَجَعَف بَج عَت
(Ra’d 5);
نَمَف بَه ذا
(Isro 63);
َّنِإَف بَه ذاَف
(Toha 97);
ب تَي مَل نَمَو
َكِئَلو أَف
(Hujurot 11).
Jazm holatdagi “
ر
” harfi “
ل
”ga idg‘om qilinadi:
م كَل رِف غَن
(Baqara 58, A’rof 161);
نَمِل رِف غَيَف
(Baqara 284) (“ro” jazm bilan o‘qiladi);
ِم ك حِل رِب صاَف
(Qalam 48, Inson 24).
“
ذ
” harfi “
ت
”ga idg‘om qilinadi:
اَه ت ذَبَنَف
(Toha 96);
ت ذ ع
(G‘ofir 27, Duxon 20);
م ت ذَخَّتا
(Josiya 35).
“
ث
” harfi “
ت
”ga idg‘om qilinadi:
اَهو م ت ث ِرو أ
(A’rof 43, Zuxruf 72);
م ثِبَل
–
ت ثِبَل
(Qur’onda ko‘p o‘rinlarda kelgan).
“
د
” harfi “
ث
”ga idg‘om qilinadi:
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
31
ي نَمَو
َباَوَث د ِر
(Oli Imron 145).
“
ب
” harfi “
م
”ga idg‘om qilinadi:
ءاَشَي نَم ب ِذَع يَو
(Baqara 284) (G‘unna bilan o‘qiladi).
“
د
” harfi “
ذ
”ga idg‘om qilinadi:
( صعيهك
١
ر كِذ )
(Kahf 1-2-oyatlar).
6-masala. Sila bobi.
Kinoya “ha”si Hafsniki bilan bir xil. Unga xilof qilmaydi.
7-masala. Mad va qasr bobi.
Duriydan mad munfasilni qasr, muttalisni tavassut qilish
rivoyat qilingan. (qolgan mad qismlari Hafsnikidan farq qilmaydi)”
2
.
8-masala. Bir so‘z tarkibidagi ikki hamza.
U bir so‘z tarkibida kelib, bir-biriga yopishib,
ko‘rinib turgan ikki qat’iy hamzadir. Ulardan birinchi hamza fathali bo‘lishi lozim. Ikkinchi
hamza esa “
م هَت رَذنَأَء
” (Baqara 6) kabi fathali bo‘lishi ham, “
ٌهَلِءَأ
” (Naml 60) kabi kasrali bo‘lishi
ham, “
م ك ئِ بَن ؤَأ
” (Oli Imron 15) kabi
zammali bo‘lishi ham mumkin.
Bitta kalimada kelgan ikki hamzadan ikkinchisi tas’hil qilinadi. Masalan, “
م تنَأَء
”, “
َكَّنِإَء
”,
“
َل ِزن أَء
” kabilarda ikki hamzaning o‘tasiga alif kirgizish bilan tas’hil qilinadi.
9-masala. Ikki so‘z tarkibidagi ikki hamza.
Ikki so‘z tarkibida kelgan harakatlari bir xil
bo‘lgan hamzaning avvalgisini tushurib, ikkinchi hamza o‘qiladi:
“
َش
آ
هَرَش نَأ َء
” so‘zi “
َش
آ
هَرَش نَأ
” tarzida o‘qiladi;
“
َل ؤَه
م ت ن ك نِإ ِء
” so‘zi “
َل ؤَه
م ت ن ك نِإ
” tarzida o‘qiladi;
“
وَأ
َكِئَلو أ ءاَيِل
” so‘zi “
وَأ
َكِئَلو أ اَيِل
” tarzida o‘qiladi.
b) Ikki so‘z tarkibida kelgan ikki xil harakatli hamzaning agar avvalgisi fathali, ikkinchisi
kasrali bo‘lsa, ikkinchisi tas’hil qilinadi:
“
َجَو
آ
َف سو ي ةَو خِإ َء
” kalimasi “
َءاَجَو
ا
َف سو ي ةَو خ
” tarzida o‘qiladi.
c) Yoki avvalgisi fathali, ikkinchisi zammali bo‘lsa ham ikkinchi hamza yengillatib
o‘qiladi
:
“
َج
آ
َء
ٌةَّم أ
” kalimasi “
َج
آ
َء
ٌةَّما
” tarzida o‘qiladi.
d) Yoki avvalgisi zammali, ikkinchisi fathali bo‘lgan hamzaning ikkinchisi ochiq “vov”
harfiga almashtiriladi
:
“
َلَأ ءاَهَفُّسلا
” kalimasi “
ءاَهَفُّسلا
َو
َل
” tarzida o‘qiladi.
e) Yoki avvalgisi kasrali, ikkinchisi fathali bo‘lgan ikki hamzaning ikkinchisi ochiq “yo”
tovushiga almashtiriladi: “
ِءاَمَّسلا َنِم
ًةَيآ
” kalimasi “
ِءاَمَّسلا َنِم
اَي
ًةَي
” tarzida o‘qiladi.
f) Yoki avvalgisi zammali, ikkinchisi kasrali bo‘lgan ikki hamzaning ikkinchisi yengillatib
o‘qiladi yoki “vov”ga amashtiriladi, ikkisi ham joiz:
“
ىَلِإ ءآَشَي
” so‘zini “
ىَلا ءآَشَي
” yoki “
ىَلِو ءآ َشَي
” tarzida o‘qish joiz.
3
“12-masala. Sakta bobi.
Quyidagi o‘rinlarda sakta tark etiladi:
“
اًمِ يَق
س
اَج َوِع هَّل لَع جَي مَلَو
” (Kahf 1-2)dagi “
اَج َو ِع
” so‘zidagi tanvin “qof” harfiga ixfo qilinadi;
“
اَذَه
س
اَنِدَق رَّم نِم
” (Yasin 52);
“
قاَر
س
نَم َليِقَو
” (Qiyomat 27)da “nun” “ro” harfiga idg‘om qilinadi;
“
َناَر
س
لَب َّلََّك
” (Mutoffifin 14)da “lam” harfi “ro”ga idg‘om qilinadi.
13-masala. Fath va imola bobi.
Mus’hafda o‘zidan avval “ro” harfi kelgan barcha alif
maqsuralar imola qilinadi. Masalan:
“
ىَراَصَّنلا
” (Baqara 62);
“
ىَر ش بَو
” (Baqara 97);
“
ىَرَت شا
” (Tavba 111);
“
ىَر س ي لِل
” (Layl 7)
2
Jamol Fayyoz. Rivayat Duriy an Abi Amr Basriy. 18-33-b.
3
Shayx Muhyiddin Muhammad Mansurning qiroatlar borasidagi audio darslari.
).
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
32
“
ىَر ش ب اَي
” so‘zida esa fath, imola va taqlil qilish borasida ixtilof bor. Muhaqqiqlar
uchalasini ham to‘g‘ri deyishgan.
Shuningdek, “
اَر تَت
” so‘zida fath va imola qilish borasida ham ixtilof bor.
O‘zidan avval alif kelayotgan kasrali “ro” harfining ham barchasi imola qilinadi:
“
مِه ِراَص بَأ
” (Baqara 7);
“
راَّبَج
” (Hud 59);
“
اَه ِراَب وَأَو
” (Nahl 80);
“
ِراَّخَف لاَك
” (Rohman 14).
Ikkinchisi majrur (qaratqich kelishigida) bo‘lgan ikki “ro” harfining o‘rtasida kelgan alif
ham imola qilinadi:
“
ِراَر بلۡا
” (Mutoffifin 19);
“
راَرَق
” (Ibrohim 26);
“
ِراَر شلۡا
” (Sod 62).
14-masala. Taqlil bobi.
(
ىلعف
) (fa’la, fi’la, fu’la) vaznida kelgan muannaslik alif
maqsurasining barchasi taqlil qilinadi:
“
ىَسو م
”
134 o‘rinda kelgan;
“
ىَب ر قلا
” 12 o‘rinda kelgan;
“
ىَثن لا َو
” 10 o‘rinda kelgan.
“
رلا
” va “
رملا
” da kelgan “ro”lar imola qilinadi;
“
صعيهك
” da kelgan “ha” imola qilinadi;
“
مح
”da kelgan “ha” imola qilinadi;
“
ساَّنلا
” va “
سَّنلِل
” so‘zlarida kelgan aliflar imola qilinadi (faqat jar holatidagilari);
Istisno: “
اَت لِك
” (Kahf 33) so‘zidagi “alif”ni o‘qish borasida ixtilof mavjud. Bir qavlga ko‘ra
uning alifi “
ىَد حِا
” so‘zi kabi muannaslik alifidir. Boshqa qavlga ko‘ra esa u “
ىَل عِف
” vaznidagi
so‘zning ikkilik alifidir. Uni ikki xil o‘qish mumkin. Birinchisi vaqfda hech qanday ixtilofsiz
taqlil qilib o‘qish, ikkinchisi fatha qilib o‘qish.
15-masala. Xat rasmidagi vaqf bobi.
Rasmda majrur holatdagi “ta” shaklida yozilgan
muannaslik “ha”lari “ha” bilan vaqf qilinadi.
“
َتَم حَر
” 7 o‘rinda uchraydi;
“
َتَم عِن
” 11 o‘rinda uchraydi;
“
تَّن س
” 5 o‘rinda uchraydi.
“
تاَرَمَث
” so‘zida vaqf qilinganda alif hazf bo‘lib, “ha” bilan vaqf qilinadi.
“
نِ يَأَكَو
” so‘zida “ya”ga vaqf qilinadi va u 7 o‘rinda uchraydi”
4
.
Ushbular Duriyning qiroatdagi manhaj (usul)laridir.
Xulosa qilib aytganda, Duriy rivoyatining o‘ziga xos jihatlaridan biri qiroatda idg‘om,
katta va kichik imola hamda tas’hil qoidasining ko‘p uchrashidir. Hafs ibn Umar Duriyning
Abu Amr Basriydan qilgan rivoyati Somali, Sudan, Chad, Nigeriya va Markaziy Afrikada eng
keng tarqalgan rivoyatdir. Bugungi kunda Duriy rivoyatidagi Mus’haflar Sudan va Madinai
Munavvarada chop qilinadi.
References:
1.
Abdulfattoh Qoziy. Al-Budur az-zahira fil qiroatil ashril mutavatira. – Misr.
4
Jamol Fayyoz. Rivayat Duriy an Abi Amr Basriy. 40-55-b.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
33
2.
Abdulfattoh Sayid Ajamiy. Hidoya al-qori ila tajvid kalomul Boriy. – Madina: Dorul fajr
al-islomiy, 2005.
3.
Abdurrahmon ibn Muhammad ibn Zanjaliy. Hujjatul qiroat. – Bayrut: Muassasa ar-risala,
1997.
4.
Abu Hayyon Andalusiy. Al-Bahrul muhit. – Bayrut: Dorul fikr, 1398-h.
5.
Abu Zakariyyo Al-Faro. Ma’anil Qur’an. – Bayrut: Olamil kutub, 1980.
6.
Abul Ayman Abu Bakr Muhammad. Al-Muxtasarul mufiyd fi ma’rifati usuli rivayati
Varsh. – Qohira: Maktabatu olamul fikr, 1983.
7.
Abulfattoh Abdulg‘ani Qozi. Nazmul jomi’ liqiroati imom Nofe’. – Qohira: Al-Maktabatul
azhariyya.
8.
Abulfattoh Abdulg‘ani Qozi. Vofiy fi sharhish Shotibiyya. – Jidda: Maktabas savadiy lit-
tavzi’, 1999.
