YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
58
TADBIRKORLIK XAVFINI SUG‘URTALASH SHARTNOMASINING O‘ZIGA XOS
XUSUSIYATLARI
Pirimov Mansurali Suyun o‘g‘li
“O‘zbekinvest” eksport-import sug‘urta kampaniyasi” aksiyadorlik jamiyatining
Yuridik departamenti yetakchi yuriskonsulti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14678427
Mulkni sug‘urtalashning maxsus turi sifatida tadbirkorlik xavfining sug‘urtalashning
o‘ziga xos xususiyatlari tadbirkorlik xavfini sug‘urtalash shartnomasining mazmuni (shartlari)
bilan belgilanadi. Shartnoma erkinligi prinsipini hisobga olgan holda, tomonlar shartnomada
ular uchun muhim bo‘lgan qoidalarni, ularsiz shartnoma qonuniy kuchga ega bo‘lmagan
shartlarni belgilash huquqiga ega. Shuningdek, sug‘urtalovchi sug‘urta huquqiy
munosabatlarining professional ishtirokchisi bo‘lganligi sababli, sug‘urta qildiruvchi ko‘proq
qonuniy himoyaga muhtoj hisoblanadi.
Tadbirkorlik xavfini sug‘urtalash shartnomasining xususiyatlarini ko‘rib chiqishni
tadbirkor, ya’ni xo‘jalik yurituvchi subyekt bo‘lishi mumkin bo‘lgan sug‘urta qildiruvchining
huquqiy holati tavsifi bilan boshlash kerak. Sug‘urta obyektining xususiyatlari xavf tashuvchisi
bo‘lgan subyektga va u amalga oshiradigan faoliyatning o‘ziga xos xususiyatlariga bog‘liq.
Shuningdek, tadbirkorlik tavakkalchiligini sug‘urtalash shartnomasining xususiyatlaridan biri
bu o‘zaro munosabatdir, ya’ni tomonlar bir-biriga nisbatan tegishli huquq va majburiyatlarga
ega. Kontragentlar shartnoma erkinligi tamoyiliga amal qilib, shartnoma tuzishda ular uchun
mavjud bo’lgan huquq va majburiyatlarni nazarda tutish huquqiga ega. Bunday holda, bunday
shartlar muhim deb tan olinadi, ularga rioya qilmaslik buzilgan tomon uchun qonuniy
ahamiyatga ega oqibatlarga olib keladi.
Shuni ta’kidlash kerakki, naf oluvchi va sug‘urtalanuvchi kabi sug‘urta munosabatlarining
ishtirokchilari, mulkiy sug‘urtaning boshqa turlariga xos bo‘lib, tadbirkorlik xatarlarini
sug‘urtalash doirasida yo‘q. Bu qonunchilik tomondan esa, O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik
kodeksining 920-moddasiga asosan, tadbirkorlik xavfini sug‘urta qilish shartnomasi bo‘yicha
faqat sug‘urta qildiruvchining o‘z tadbirkorlik xavfi va faqat uning foydasiga sug‘urtalanishi
mumkin. Sug‘urta qildiruvchi bo‘lmagan shaxsning tadbirkorlik xavfini sug‘urta qilish
shartnomasi o‘z-o‘zidan haqiqiy emas. Sug‘urta qildiruvchi bo‘lmagan shaxsning foydasiga
tadbirkorlik xavfini sug‘urta qilish shartnomasi sug‘urta qildiruvchi foydasiga tuzilgan
hisoblanadi. Sug‘urta qildiruvchi bo‘lmagan shaxsning foydasiga tadbirkorlik xavfini sug‘urta
qilish shartnomasi sug‘urta qildiruvchi foydasiga tuzilgan hisoblanadi.
Tadbirkorlik tavakkalchiligini sug‘urtalash shartnomasining navbatdagi xususiyati
sug‘urta summasini hisoblash tartibi bo‘lib, u umumiy qoida bo‘yicha sug‘urta qiymatidan
oshmasligi kerak. Sug‘urtalovchilar orasida sug‘urta qildiruvchi tomonidan amalga
oshiriladigan faoliyat turi va xususiyatlarini baholashni hisobga olgan holda sug‘urta
qiymatining ta’rifini sug‘urta shartlariga kiritish muhim hisoblanadi.
Tadbirkorlik xavfini sugʻurta qilish tadbirkorning kontragenti oʻz majburiyatlarini
buzishi, yoki tadbirkor faoliyatining sharoitlari unga bogʻliq boʻlmagan sabablarga koʻra
oʻzgarishidan himoya qilish uchun amalga oshiriladi. Bu yerda daromad olishga qaratilgan
izchil faoliyat nazarda tutilgani bois, faoliyat sharoitlarining oʻzgarishi ham izchil xususiyat
kasb etishi lozim. Bu tadbirkorlik xavfini sugʻurta qilish shartnomasi boʻyicha, masalan, yuk bir
marta tasodifiy yoʻqotilishi tufayli boy berilgan foyda emas, balki faoliyat sharoitlari oʻzgarishi
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
59
natijasida yukni yoʻqotish hollari koʻpayganligi tufayli boy berilgan foyda sugʻurtalanishi
mumkin.
Tadbirkorlik xavfini sugʻurta qilish obyektiga mol-mulkni sugʻurta qilish shartnomasi
boʻyicha sugʻurtalanuvchi manfaat hamda fuqarolik huquqiy javobgarlikni sugʻurta qilish
shartnomasi boʻyicha sugʻurtalanuvchi manfaatlar ham kiradi. Shu sababli tadbirkorlik
faoliyatini olib borayotgan shaxslar oʻz mol-mulki va javobgarligini qay shaklda sugʻurta
qilishni tanlashlari mumkin va shunga qarab normativ tartibga solish turlicha boʻladi. Bunga
tabiiy ofatlardan sugʻurta qilish misol boʻlishi mumkin. Shu bilan birga, sug‘urta qildiruvchining
sug‘urta shartnomasini tuzish paytida mumkin bo‘lgan yo‘qotishlarini aniq prognoz qilish
mumkin emas, chunki sug‘urta qildiruvchining kontragentlari o‘z majburiyatlarini
bajarmaganligi, bozor sharoitidagi o‘zgarishlar, iqtisodiy sanksiyalar va boshqalar holatlar yuza
berish ehtimoli mavjud.
Shunday qilib, tadbirkorlik xavfini sug‘urtalash shartnomasi mulkni sug‘urtalash
shartnomasining bir turi bo‘lib, unga muvofiq sug‘urtalovchi shartnomada nazarda tutilgan
sug‘urta hodisasi yuz berganda (tadbirkorning kontragentlari tomonidan majburiyatlarning
buzilishi yoki ushbu faoliyat shartlarining tadbirkorga bog‘liq bo‘lmagan holatlar tufayli
o‘zgarishi sababli) ma’lum bir haq evaziga majburiyat oladi, jumladan kutilayotgan holatlar
(daromadni olmaslik) bo‘yicha sug‘urta qildiruvchiga yetkazilgan zararni qoplash bo‘lishi
mumkin. Mazkur xususiyatlarga ega bo‘lgan shartnoma mulkni sug‘urtalash shartnomasining
boshqa turlaridan ajralib turadi.
References:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi 2-qism (online manba:
2.
Муравлева А.В., Струнина К.Д., Ненюкова Ю.С. Страхование предпринимательских
рисков//Интерактивная наука. 2022. № 1 (66). С.50-51;
3.
Степанова
Д.М.
Правовое
регулирование
договора
страхования
предпринимательских рисков// Международный научный журнал «ВЕСТНИК НАУКИ».
2019. Т. 2. № 4 (13). С. 62-64.
4.
Oʻzbekiston Respublikasining fuqarolik kodeksiga sharh: Ilmiy sharhlar. T 3./Oʻzbekiston
Respublikasi Adliya vazirligi. — Toshkent: Baktria press, 2013. 800 b
