YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
52
BAXTNING KONSEPTUAL JIHATLARI: XORIJ OLIMLARINING
TADQIQOTLARI MISOLIDA
Saidrahmatova Zaxro Saidazim qizi
Xalqaro Nordik Universiteti 2-kurs magistri
zahroxonsaidrahmatova@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14677946
Annotatsiya:
Mazkur maqolada baxt tushunchasining nazariy asoslari xorijiy olimlarning
tadqiqotlari misolida ko‘rib chiqiladi. Baxtning mazmuni, uni tashkil etuvchi omillar, psixologik
va ijtimoiy jihatlariga alohida e’tibor qaratiladi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, baxt individual
hissiyotlardan tashqari, madaniy va ijtimoiy muhitga ham bog‘liqdir.
Kalit so‘zlar:
Baxt, psixologik farovonlik, hayotdan qoniqish, ijtimoiy va madaniy omillar,
xorijiy tadqiqotlar.
Kirish
Baxt insoniyat tarixidagi eng qadimiy va dolzarb mavzulardan biri bo‘lib, u falsafadan
tortib, psixologiya va ijtimoiy fanlargacha keng o‘rganilgan. Aristoteldan boshlab, zamonaviy
olimlar, xususan, Martin Seligman, Ed Diener, va Mihaly Csikszentmihalyi kabi tadqiqotchilar
baxtning konseptual jihatlarini tahlil qilgan. Ushbu maqolada baxtning asosiy konsepsiyalari va
xorijiy tadqiqotchilarning yondashuvlari tahlil qilinadi.
Asosiy qism
1. Baxt tushunchasining nazariy asoslari
Xorijiy olimlarning tadqiqotlarida baxt ikki asosiy komponentga ajratiladi:
• Hissiy komponent: Yaxshi his qilish va ijobiy kayfiyat.
• Kognitiv komponent: Hayotdan qoniqish darajasi.
Ed Diener tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda baxt subyektiv farovonlik deb
ta’riflanadi, bunda ijobiy his-tuyg‘ular va hayotning ijobiy qabul qilinishi muhim rol o‘ynaydi.
2. Martin Seligmanning “PERMA” modeli
Martin Seligman baxt va farovonlikni quyidagi besh asosiy omil orqali tushuntiradi:
• P (Positive Emotion): Ijobiy emotsiyalar.
• E (Engagement): Hayotga faol jalb etilish.
• R (Relationships): Mustahkam ijtimoiy aloqalar.
• M (Meaning): Ma’no va maqsadni topish.
• A (Accomplishment): Yutuqlarga erishish.
Uning tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, baxt faqat hissiyotlardan iborat bo‘lib qolmay, balki
ma’no va maqsad bilan bog‘liqdir.
3. Mihaly Csikszentmihalyi va “Oqim holati”
Csikszentmihalyi baxtning yuqori darajasi “oqim holati”ga bog‘liq deb ta’kidlaydi. Bu
holatda inson o‘z faoliyatiga to‘liq sho‘ng‘iydi va vaqtning o‘tishini sezmaydi. Tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, oqim holatiga erishgan shaxslar o‘zlarini baxtliroq his qilishadi.
4. Madaniy va ijtimoiy omillar
Xorijiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, baxtni shakllantiruvchi omillar madaniyatga
bog‘liq. Masalan:
• Individualistik jamiyatlarda baxt ko‘proq shaxsiy erkinlik va yutuqlarga asoslangan.
• Kollektivistik jamiyatlarda esa ijtimoiy aloqalar va jamoaviy qadriyatlar muhimroqdir.
Shu o’rinda,
baxt tushunchasining psixologik jihatlariga ham to’xtalib o’tish joiz.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
53
Baxtning psixologik jihatlarini o‘rganish, avvalo, shaxsiy farovonlik va emotsional holatni
tahlil qilishni talab etadi. Martin Seligman o‘zining “PERMA” modelida baxtni quyidagi besh
asosiy element orqali tushuntiradi:
1. Pozitiv emotsiyalar – Yashashdan zavq olish, umid, sevgi va mamnunlik hissi.
2. Jalb qilinish – Shaxsning o‘z faoliyati yoki kasbiga butunlay berilishi.
3. Maqsadga erishish – Inson hayotida ma’no va maqsad mavjudligi.
4. Ijtimoiy aloqalar – Oilaviy va do‘stona munosabatlar orqali hissiy barqarorlikni his
qilish.
5. Yutuq hissi – O‘z qobiliyatlarini rivojlantirish va muvaffaqiyatlarga erishish.
Ed Dienerning subyektiv farovonlik nazariyasiga ko‘ra, baxt insonning o‘z hayotidan
qoniqish darajasi va emotsional muvozanat orqali o‘lchanadi. Ushbu yondashuvda ichki
motivatsiya, hayotdagi muvaffaqiyat va shaxsiy qadriyatlar asosiy o‘rinni egallaydi.
2. Ijtimoiy omillar va baxt
Baxt faqat ichki holat bilan cheklanib qolmay, balki ijtimoiy muhit, iqtisodiy barqarorlik
va jamiyatdagi muloqot sifatiga bog‘liq. Richard Layardning tadqiqotlariga ko‘ra, jamiyatdagi
baxt darajasini quyidagi omillar belgilaydi:
• Daromad va iqtisodiy barqarorlik – Biroq, u iqtisodiy farovonlik va baxt o‘rtasida ma’lum
bir chegaradan keyin uzilish yuzaga kelishini aniqlagan.
• Sog‘liqni saqlash tizimi – Jismoniy va ruhiy sog‘lomlik darajasi.
• Ijtimoiy kapital – Do‘stlar, oilalar va qo‘llab-quvvatlovchi muhitning mavjudligi.
• Madaniy qadriyatlar va me’yorlar – Jamiyatdagi ijtimoiy qadriyatlar baxtning umumiy
darajasiga ta’sir ko‘rsatadi.
Sonja Lyubomirski o‘z tadqiqotlarida insonning ijtimoiy munosabatlari va pozitiv fikrlash
usullarining baxtga ta’sirini tahlil qilgan. U baxtning 50% genetik, 10% tashqi sharoit va 40%
insonning o‘z harakatlariga bog‘liqligini aniqlagan.
3. Madaniyatlararo tadqiqotlar
Baxtning madaniyatga bog‘liq holda talqini turlicha bo‘lishi mumkin.
• Individualistik jamiyatlar – (AQSh, Kanada, Yevropa davlatlari) Shaxsiy yutuqlar va
o‘zini-o‘zi anglash baxtning asosiy manbai hisoblanadi.
• Kollektivistik jamiyatlar – (Osiyo mamlakatlari, jumladan, Xitoy va Janubiy Koreya)
Jamoa muvaffaqiyati va oilaviy aloqalar ustuvor bo‘ladi.
Shalom Schwartzning qadriyatlar nazariyasiga ko‘ra, madaniy qadriyatlar inson hayotida
baxtni shakllantiruvchi asosiy omillardir. U turli madaniyatlarda baxtni farqlashga yordam
beruvchi qadriyatlarni tahlil qilgan va baxtga erishishning universal va mahalliy jihatlarini
aniqlagan.
4. Zamonaviy tadqiqotlardan xulosa
Bugungi kunda baxtni o‘lchash va unga erishishning ko‘plab ilmiy asbob-usullari ishlab
chiqilgan. Misol uchun, Jahon baxt indeksi (World Happiness Report) har yili mamlakatlarning
baxt darajasini baholash uchun qo‘llaniladi. Ushbu indeks sog‘liq, daromad, ta’lim, va ijtimoiy
himoya kabi omillarni o‘z ichiga oladi.
Xulosa
Xorijiy olimlarning tadqiqotlari baxtni murakkab, ko‘p qirrali hodisa sifatida tasvirlaydi.
Baxt nafaqat individual his-tuyg‘ular, balki maqsad, faoliyatga jalb etilish, va ijtimoiy
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
54
munosabatlarga ham bog‘liq. O‘rganilgan konsepsiyalar shuni ko‘rsatadiki, baxtga erishish
jarayoni universal bo‘lsa-da, uni anglash madaniyat va shaxsiy hayot tajribalariga bog‘liqdir.
References:
1.
Diener, E. (1984). Subjective Well-Being. Psychological Bulletin.
2.
Seligman, M. (2011). Flourish: A Visionary New Understanding of Happiness and Well-
being.
3.
Csikszentmihalyi, M. (1990). Flow: The Psychology of Optimal Experience.
4.
Lyubomirsky, S. (2007). The How of Happiness.
