YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
118
DUSSHI SUW OTXOR BALIQLARDIŃ BALIQSHILIQ XOJALIǴINDAǴI
ÁHMIYETI
Genjebaev Miras Sársenbay ulı
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14565137
Annotatsiya.
Bul maqalada balıqshılıq xojalıqlarında keń tarqalǵan otxor balıqlardıń túr
quramı,olardıń balıq sanaatındaǵı ornı hám bioekologiyalıq ózgeshlikleri jazılǵan.Sonday-aq
FAO shólkemi tárepinen baspaǵa shıǵarılǵan statistik esabatı boyınsha otxor balıqlardıń dúnya
dushshı suw xorlarında keyingi jıllar dawamında uslanǵan balıq kólemi boyınsha maǵlıwmatlar
berilgen.
Tayanısh sózler.
Kombikom, biomassa, inkuvatsiya, ekstensiv usul, fitoplankton , fauna,
termofil, ekosistema, akvakultura, biokóptúrlilik.
Házirde waqıtta tábiyiy jaǵdayda balıq jetistiriwdi jolǵa qoyıw hám balıqlar ushın azıqlıq
bazasın qáliplestiriw balıqshılıq tarawı ushın zárúr esaplanadı. Sebebi kópshilik jaǵdayda
balıqlarǵa beriletuǵın kombikorm azıǵı balıqlardıń ósip rawajlanıwı ushın jeterli bolmaydı.
Háwizlerdegi balıq biomassası ushın jeterli bolmaydı. Yamasa ekonomikalıq bahası qımbat
bolıp keledi. Bulardı esapqa alıp ekstensiv usulda balıq jetisitiriwde balıqlardıń túr quramın,
azıqlanıwın hám basqada bioekologiyalıq ózgesheliklerin esapqa alıw kerek boladı. Bul balıqlar
hárxiylı suw ósimligi, teńiz otı hám hár qıylı suw ósimlikleri sıyaqlı ósimlik materialları menen
azıqlanadı. Olardıń awqatlanıw qásiyetleri suw ósimliginiń kóbeyiwin baqlaw hám suw
astındaǵı ósimliklerdiń rawajlanıwın úyreniw arqalı teńiz,kól hám dushshı suw ortalıǵı teń
salmaqlılıqın saqlawǵa járdem beredi.
Dúnya balıqshılıq sanaatında tábiyiy azıq ortalıǵınan paydalanǵan halda otxor balıqlardı
jetistiriw keń jolǵa qoyılǵan. Bul balıqlarǵa aq amur
(Ctenopharyngodon idella )
, aq dóńmańlay
(
Hypophthalmichthys molitrix
) hám shubar dóńmańlay
(Aristichthys nobilis)
sıyaqlı balıqlardı
kiritsek boladı. [1;2;].Bul balıqlar balıqshılıq xojalıqlarında inkuvatsiya texnologiyalarınan
paydalanǵan halda jasalma kóbeytiledi. Bul bolsa háwizlerde balıq biomassasın arttıradı hám
mol ónim alıw ushın áhmiyetli esaplanadı.
Balıqshılıq xojalıqlarında bul balıqlardı jetistiwdi olardıń túr quramına baylanıslı
biologiyalıq ózgesheliklerin biliw kerek boladı.Hárbir balıqtıń jasqa baylanıslı erjetiw jası
parıqlanadı.Bul topardaǵı balıqlardıń azıqlıq quramı rawajlanıw stadiyasına baylanıslı ózgerip
turadı. Yaǵnıy lishinkalıq basqıshınan erjetiw basqıshına ótken bir túrdegi balıqlardıń azıqlıq
quramı parıq qılıwı múmkin. Mısal retinde aytatuǵın bolsaq shubar dóńmańlaydıń
lishinkalarınıń azıqlıq quramın zooplanktonlar (dafniya, tsiklop. h.t.b) quraydı. Al
erjetkenlerinde bolsa fitoplanktonlar (xlorella, xlamidomonada.) úlken rol oynaydı.[2;3].
Birdey ortalıqta, birdey azıq penen azıqlanatuǵın hárxıylı túrge tiyisli otxor balıqlarda kóbeyiw
waqtı,dawamlılıǵı hám olardıń shashatuǵın uwıldırıq sanı rawajlanıwı dawamında
parıqlanadı. ( keste-1)
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
119
Balıq túri
Jınısıy
erjetiwi
jası
Azıq quramı
Kóbeyiw
waqtı
Uwıldırıq
sanı
Aq amur
4-5
Joqarı dárejeli ósimlikler, ósimlik
dánleri, tómen dárejeli suw
otları, zooplanktonlar,
may-iyun 400 mıńnan
1 mln ǵa
deyin
Aq
dóńmańlay
3-4
Jasıl suw otlar, dinoflagellatalar,
diatomlar, tsianobakteriyalar
may-iyul
1-3 million
Shubar
dóńmańlay
4-5
Tómen dárejeli suw otları,kók-
jasıl suw otlar,zooplanktonlar
may-iyun
100-200
mıń
Balıqshılıq xojalıqlarında tarqalǵan otxor balıqlar tez erjetiw,kóbeyiw hám ortalıq
qolaysız faktorlarına shıdamlı bolǵanlıqtan,mámleketimizde keń túrde baǵılıp kelinbekte.Bul
balıqlardıń barlıǵı dushshı suwda jasawshı,jıllı suwdı súyiwshi (termofil) balıqlar
esaplanadı.
Otxor balıqlar suw ekosistemaları,balıq sanaatındada zárúrli rol oynaydı.Bul topardaǵı
balıqlardıń tómendegi eń áhmiyetli qásiyetleri bar.
- Akvakulturada: Otxor balıqlar azıqlıq tovar hám turaqlı belok deregi retinde barǵan
sayın kóbirek baǵılmaqta. [4;]. Olarǵa talab artıp barıp atır, sebebi qarıydarlar arzan hám sapalı
balıq variantların kóbirek satıp alıp atır.Aq dóńmańlay hám aq amur sıyaqlı túrlerdi qadaǵalaw
etiletuǵın ortalıqta kóbeytiw múmkin.
- Ekosistema teńsalmaqlılıǵı: Tábiyiy ortalıqta hám suw ósimliklerinde baǵıw arqalı otxor
balıqlar teńiz hám dushshı suw ekosistemasında teńsalımaqlıqtı saqlaydı. Bul teń salmaqlılıq
balıqshılıq xojalıqlarında tikkeley bolmaǵan halda basqa balıq túrleri hám ulıwma biologiyalıq
kóptúrliliktiń aman qalıwı ushın zárúr bolıp tabıladı.
-Azıqlantırıw ámeliyatı:Balıq sanaatı otxor balıqlardıń biologiyası hám ekologiyasın
úyreniwden payda kóredi.Sebebi bul azıqlıq deregin jaqsıraq qáliplestiriw hám turaqlı
ámeliyatqa engiziwge múmkinshilik beredi. Jasalma azıqlıqlardı paydalanıw ornına ósimlik
dereklerinen paydalanıw,balıq ónimlerine bolǵan talaptı qandırıw hám artıqsha shıǵındı
kemeytiwge járdem beredi.
- Biologiyalıq kóptúrlilikti asırıw: Suw háwizlerinde otxor balıqlardıń bar ekenligi turaqlı
ekosistemalar ushın zárúr bolǵan biokóptúrlilikti asırıwı múmkin.Bul kóptúrlilik balıq
jetistiriwde jańa múmkinshilikler jaratıwı,ulıwma fauna hám floristik túr quramın jaqsılawı
múmkin.
- Ekonomikalıq áhmiyeti: Kóplegen otxor balıq túrleri balıq sawdası hám balıqshıqlıq
xojalıqlarında olardıń ónimdarlıǵı hám tez ósiwi sebepli baǵıladı. Bul bolsa bazar balıq
sanaatında kóbirek dáramat alıwǵa úles qosadı.
Tómendegi grafikli súwrette jáhán azıq-awqat shólkeminiń (FAO) Global akvakultura
islep shıǵarıw kólemi statistikası boyınsha 1950-2021 jıllar aralıǵında otxor balıqlardan
dushshı suw resurslarınan paydalanǵan halda balıq jetistiriw kólemi artqanlıǵı kórsetilgen.
[5;].Yaǵniy jıllar dawında balıqlardıń qansha million jetistiriwi salıstırmalı FAO shólkemi
2023-jıl esabatında bayan etilgen.( súwret-1)
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
120
Bul kestede bizler otxor balıqlardan aq amur (grass karp ), aq dóńmańlay (silver carp )
hám shubar dóńmańlay( bighead carp) sıyaqlı keń tarqalǵan dushshı suw balıqlarınıń jıllar
dawamında qansha muǵdarda awlanıw kólemin kóriwge boladı. [1;5]. Bul túrdegi balıqlardı
mámleketimizdede baǵıw kólemi sonǵı jılları artqan.
Ózbekistan aymaǵında jaylasqan Todakól suv saqlaǵıshında otxor balıqlardıń ósip
rawajlanıwı ( jası,uzınılıǵı hám salmaǵı ) jıllar dawamında alımlar tórepinen salıstırmalı
úyrenilgen. Hámde sonǵı 2010-jılda bul jerde Aq dóńmaylaydıń ortasha jası 3-4 jas,ortasha
uzınlıǵı 41-57 sm,salmaǵı 5,8 kg ekenligi anıqlanǵan. Al aq amur hám shubar dóńmańlaydıń
ortasha jası 4-5 jastı, ortasha uzınlıǵı 22-25 sm,ortasha salmaǵı 6,1 kg dı qurawı anıqlanǵan.
[4;].
Juwmaq.
Balıqshılıq xojalıqlarında otxor balıqlardı baǵıw házirde hárbir
mámlekektikttiń balıq sanaatında jolǵa qoyılǵan.Bul topardaǵı balıqlardıń biologiyalıq
ózgesheliklerin biliw áhmiyetli esaplanadı.Soǵan baylanıslı mámelektimiz alımlarınıń ilimiy
izertlewleri hám xalıq-aralıq FAO shólkeminiń aqırǵı jıldaǵı esabatı úyrenilip,salıstırmalı
maǵlıwmatlar keltirildı.
References:
1.
М.Jumanov., G.Asenov., Z.Bekbergenova., D.Qoshanov. “Qaraqalpaqstannıń haywanat
dúnyası”. Nókis. Qaraqalpaqstan. 2020.
1.
Q. Qayıpbekov. “Qaraqalpaqstan faunası” (omırtqalı haywanlar) «Qaraqalpaqstan» 2009.
2.
Нуриев Х.Н. Акклимизированные рыбы водоемов бассейна реки Зеравшан-
Ташкент.Фан.1985.22-24 с.
3.
Камилов Б.Г., Каримов Б.К., Саликов Т.В., Озерно-товарное как перспекивная
система аквакултура в Узбексистане- Ташкент.Чинор.2014.62-64 с.
4.
www.fao.org
5.
www. ZiyoNet.uz
Aq amur
Aq dóńmańlay
Karp balıǵı
Shubar
dóńmańlay
Taban balıǵı
Awlanǵan muǵdarı.(million tonna)
6
4,9
4,2
3,2
2,8
6
4,9
4,2
3,2
2,8
0
1
2
3
4
5
6
7
Awlanǵan dushshı suw balıqlar muǵdarı.
( FAO esabatı boyınsha)
