YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
50
MINTAQADA INNOVASION RIVOJLANTIRISHNING SAMARADORLIK
KO‘RSATKICHLARINI TAKOMILLASHTIRISHDA XORIJ TAJRIBASI
Bekmurodova Saodat Ikromovna
Mustaqil tadqiqotchi,
Iqtisodiyot va pedagogika universiteti NTM
https://doi.org/10.5281/zenodo.14551594
Annotatsiya:
Ushbu maqolada O‘zbekistonda mintaqalarning iqtisodiy barqarorligini
ta’minlash, hududlarni innovasion iqtisodiy rivojlantirish borasida keng ko‘lamli islohotlar
amalga oshirilmoqda. Mintaqada innovasion iqtisodiy rivojlanishni takomllashtirishda xorij
tajribasi va uni mintaqada qo’llash imkoniyatlari tahlil qilingan. Shuningdek, mintaqada
agrosanoatida hududlararo subklasterlash mexanizmlarini rivojlantirish yo’llari va
istiqbollari, samaradorligini oshirish omillari, imkoniyatlari, tashkiliy-iqtisodiy, mexanizmlari
hamda mintaqa innovassion iqtisodiy samaradorligini aniqlash va hisoblash uchun bu
mintaqa agrosanoatida hudlararo aynan qanday omillar, qay darajada ta’sir etishini o’rganish
zarurligi va bu omillarni turlicha guruhlash mumkin bo’lib, bu omillar aynan qaysisining
samaradorligini aniqlanayotganligiga bog’liqligi yoritib berilgan.
Kalit
so‘zlar:
innovassion,
innovatsion,
raqobatbardosh,
kooperatsiya,
kontsentratsiyalash model, klasteri, eksport, agrosanoat, agroklaster, tendensiyalar.
Kirish:
O‘zbekiston
mintaqalarining
ijtimoiy-iqtisodiy
ko‘rsatkichlari
turli
tendensiyalarga ega. Mintaqalar iqtisodiyotini innovasion rivojlantirish tendensiyalari
zamonaviy iqtisodiy model va texnologiyalarni joriy qilish orqali mintaqalarning
raqobatbardoshligini oshirish va barqaror rivojlanishni ta’minlashga qaratilgan.
Bozor iqtisodiyotida Innovatsiyalarni tizimli taqdim etish uslubiyoti xalqaro
standartlarga asoslangan va ularga muvofiq Innovatsiya deganda, bozorga kirib kelgan yangi
yoki takomillashtirilgan mahsulot, amaliyotda qo‘llanilayotgan yangi yoki takomillashtirilgan
texnologik jarayon yoki ijtimoiy xizmatlarga bo‘lgan yangicha yondashuv ko‘rinishidagi
Innovatsiyaviy faoliyat natijasi tushuniladi. Innovatsiya bu insonning xayolida,ijodida yetilgan,
”pishgan, aqliy mehnatning yakuniy natijasi sifatida o‘ylab topilgan, joriy qilingan, kiritilgan,
ishlayotgan yangilikdir.Ushbu muammo bo‘yicha ko‘p sonli tadqiqotlar amalga oshirilgan
bo‘lishiga qaramasdan, bugungi kunda Innovatsiyaviy faoliyat sohasida yagona, umumiy
tarzda qabul qilingan terminologiya mavjud emas. Shuning uchun ham adabiyotlarni qisqacha
tahlilini keltirish va Innovatsiyaviy faoliyat sohasidagi asosiy tushunchalarni
konkretlashtirish maqsadga muvofiq bo‘ladi.
Innovatsiyaviy nazariyaning asosiy rivojlanish bosqichi V.Zombart, V.Mitcherlix,
Y.Shumpeter ishlariga to‘g‘ri kelgan. Innovatsiyalar nazariyasini shakllanishi va rivojlanishiga
avstriyalik olim Y.Shumpeter katta hissa qo‘shgan. Y.Shumpeter kon’yunktura siljishlari
manbalarini tahlil qilish natijasida, ishlab chiqarish va bozor rivojlanishidagi o‘zgarishlarning
yangi omillarini ajratdi va ularga quyidagilarni kiritdi:
yangi xususiyatlarga ega mahsulotni ishlab chiqarish;
yangi ilmiy kashfiyot yoki tijoratlashtirish usuliga asoslangan ishlab chiqarishning
yangi uslubini joriy etish;
sanoatning mazkur tarmog‘i taqdim etilmagan, yangi savdo bozorlarini o‘zlashtirish;
xom-ashyo yangi manbasidan foydalanish;
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
51
ishlab chiqarishni tegishli tarzda qayta tashkil etilishini amalga oshirish, masalan,
monopollikni ta’minlash.
1-jadval
Birinchi yondashuv bo‘yicha Innovatsiyalar ta’riflarining sharhi
Mualliflar
Innovatsiya ta’rifi
X.Barnet
Mavjud shakllardan yangi sifat jihati bilan
farqqiluvchi har qanday g‘oya, faoliyat yoki moddiy
natija
P.T. La Peerre
Boshlang‘ich holatdan yangi holatga o‘tish yo‘li bilan
xo‘jalik ichki tuzilmasida sodir bo‘lgan har qanday
o‘zgarish
P.Vitfild
Ijodiy g‘oyani rivojlanishi va uni tayyor mahsulot,
jarayon yoki tizimga aylanishi
L.Vodachek,
O.Vodachkova
Korxonaning tizim sifatida faoliyat ko‘rsatishining
maqsadli o‘zgarishi
Muayyan yangilik darajasini baholash va kon’yuknktura siljishlarining davomiyligini
aniqlash uchun Y.Shumpeter
yangilik
mezonini kiritdi va ushbu mezon mazkur
turkumlashtirish asosini tashkil etdi.
Shuningdek, 1930-yillarda Y.Shumpeter tomonidan
Innovatsiya
tushunchasi kiritildi va
u mahsulot ishlab chiqarish, sotish, yetkazish jarayonlarida yangi yoki takomillashtirilgan
texnik, texnologik, tashkiliy xarakterdagi qarorlarni qo‘llash oqibatida mumkin bo‘lgan
o‘zgarishlarni bildirar edi. Innovatsiyaning ushbu ta’rifi va Y.Shumpeterning ishlab chiqarish
omillarining yangi kombinasiyalari to‘g‘risidagi konsepsiyasi Innovatsiyalar nazariyasiga
bo‘lgan ikkita eng tarqalgan yondashuvdan birining asosini tashkil etadi.
Birinchi yondashuv
– yangi omillar to‘g‘risidagi tushunchaga asoslangan,
ikkinchisi
– yangi mahsulot yoki
texnologiyaga asoslangan (1-jadval).
«Innovatsiya» tushunchasini tushunishga bo‘lgan ikkinchi yondashuv ishlab chiqarishda
muayyan turdagi texnika, texnologiya va boshqa yangi mahsulotlardan foydalanishga
asoslanadi. Ushbu yondashuvga sodiq ayrim olimlar ishlab chiqarish faoliyatining
Innovatsiyaviy va ilmiy-texnik jihatlarini teng deb biladi, ammo bu har doim ham to‘g‘ri
emas.Ammo ushbu yondashuv yetarlicha keng tarqalgan, chunki uning asosida yotgan
Innovatsiyalarni ilmiy-texnik nuqtai nazardan ajratish tamoyili, Innovatsiyalarning jamiyat
rivojlanishidagi ahamiyati va maqsadlarini aks ettiradi.
Adabiyotlar sharhi.
Hozirgi global iqtisodiy tendentsiyalar va jahon jamiyati rivojlanishining ustuvor
yo'nalishlari ko'rsatib turibdi ta'minlashning strategik istiqboli mamlakat hududlarida
ijtimoiy rivojlanish barqaror bo'ladi. E'tibor bering, iqtisodiy klasterlash masalalari ko'rib
chiqiladi davomida turli xorijiy va mahalliy mutaxassislar ko'p yillar davomida tadqiqot,
ammo bu kontseptsiya bilan hali ko'p muammolar bor hozirgi kungacha o'rganilmagan.
Kuznetsova N.V, (2016) [1,2]
Korporativ menejerlarga sanoat jarayonlari haqidagi tushunchalarini yaxshilashga
yordam berish uchun ishlab chiqilgan dinamik tizim modellari hozirgi kunda davlat va
xususiy sektorda siyosatni tahlil qilish va loyihalash uchun keng foydalanilmoqda [3]
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
52
Zamonaviy kontseptsiyani shakllantirish Klaster nazariyasi 20-asr oxirida boshlangan
va birinchi navbatda tadqiqot bilan bog'liq, kim klasterni kalit deb hisobladi
raqobatbardoshlikni oshirishning birinchi omili mintaqaviy iqtisodiyotdir. Klasterlar
mamlakatlar ichidagi raqobatbardoshlikka, shuningdek, milliy chegaralarga ta'sir qiladi.
Shuning uchun ular nafaqat global miqyosda raqobatlashayotganlar uchun emas, balki barcha
biznes rahbarlari uchun yangi kun tartibiga olib keladi. Kengroq qilib aytganda, klasterlar
joylashuv haqidagi fikrlashning yangi uslubini ifodalaydi, bu esa kompaniyalarni qanday
sozlash kerakligi, universitetlar kabi institutlar raqobatbardosh muvaffaqiyatga qanday hissa
qo'shishi va hukumatlar iqtisodiy rivojlanish va farovonlikka qanday yordam berishi
mumkinligi haqidagi an'anaviy donolikning ko'p qismini shubha ostiga qo'yadi degan
fikrlarini bildirgan mashhur iqtisodchi M. Porter, 1998 [4].
Innovatsiyalar sohasida boshqaruv samaradorligi intellektual mulk ilmiy va bilimga
bog‘liq. Infratuzilma, shu jumladan universitet infratuzilmasi, ilmiy-tadqiqot institutlarida,
universitetlarda yuzaga keladigan huquqiy va iqtisodiy munosabatlardan, patent siyosati va
mahsulot muhofazasini shakllantirish tadqiqot va ijodiy ishlar, tashkilotlar ichidagi
intellektual mulkdir [5].
Taklif etilayotgan yondashuvning sezilarli farqi nafaqat foyda olishga qaratilgan, balki,
innovatsion faoliyat uchun doimiy yoki o‘sib borayotgan salohiyatni ta’minlash , klaster
korxonalari qiymatida bozor ulushini oshirish (aksiyadorlar uchun qiymat yaratish),
innovatsiyalarni yaratish va amalga oshirish, mavjud mahsulotlar sifatini yaxshilash,
bozorlarga chiqish yoki yangilarini yaratish uchun yangi kapitalni jalb qilish, ko‘proq ish
joylari imkoniyatlari kabi kompaniyaning qiymatini oshirish ko‘rsatkichlari dunyodagi eng
mashhur reytinglarga kiritilgan. [6].
Agrosanoatni klasterli optimallashtirishning xorij modellari va ularni moslashtirish
sharoitlari to‘g‘risida o‘zbek olimlari tomonidan bir qancha kitoblar, ilmiy maqollar va ilmiy
izlanishlar olib borilgan. Jumladan Qishloq xo‘jaligi mahsulotlari ishlab chiqarish jarayonini
ekonometrik modellashtirish zaruriyatining asosiy jihatlari Jo‘rayev F.D., Aralov G‘.M. (2023)
[7,9,10].
Qishloq xo‘jalik mahsulotlari ishlab chiqarishni qisqa muddatli prognozlashtirishni
bo‘yicha keng ko‘lamli ilmiy nazariyalarini ilgari surilgan Jo‘rayev F.D. (2021) [11,12].
Xizmat ko'rsatish sohasining har bir sohasining rivojlanish jarayonlarini tahlil qilish,
ularning rivojlanishiga ta'sir qiluvchi asosiy omillarni tanlash va modellashtirish ketma-ketligi
ushbu maqolada simulyatsiya sxemalari orqali tasvirlangan. Qashqadaryo viloyati aholisiga
ko‘rsatilayotgan xizmat ko‘rsatish sohasi misolida multifaktorial empirik modellar qurilib,
ular orqali prognozlar berildi va olingan natijalar asosida taklif va tavsiyalar berildi.
Rakhimov A.N., Makhmatkulov G.K.,Rakhimov A.M. (2021) [16,17].
Tadqiqot metodologiyasi.
Innovasiion barqarorlikni tashkil qilish uchun, iqtisodiy
diversifikasiyaga e’tiboni ko‘proq qaratish-mintaqada iqtisodiyotning turli sektorlari o‘rtasida
diversifikasiyaning ta’minlanishi, ulardan foydalanish samaradorligini oshirish. Mavhum
fikrlash, qiyosiy tahlil, guruhlash, tadqiqotda kuzatish, induksiya va boshqa usullardan keng
foydalanildi.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Mintaqani innovasion barqaror rivojlanish ichki va tashqi ta’sirlar asosida
mintaqalarning ijtimoiy-iqtisodiy tizimlarining asosiy parametrlarini o‘zgartirmay saqlash
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
53
qobiliyatidir . Shu bilan birga, hududlar barqarorligini ta’minlash ikki jihat bilan tavsiflanadi.
Ya’ni, mintaqaning barqarorligi tashqi omillar ta’sirida o‘zgarishi bilan birga, ichki muhit omili
asosida amal qiladi.:
Yuqoridagi qarashlarni umumlashtirish asosida mintaqalarning innovasion iqtisodiy
rivojlanishi bo‘yicha mualliflik ta’rifini beramiz. Fikrimizcha, mintaqa innovasion rivojlanishi -
bu mintaqaning tabiiy - iqtisodiy salohiyatidan ilm-fan taraqqiyotiga asoslangan hududning
strategik istiqbolini inobatga olib samarali foydalanish jarayonidir. Ya’ni, mintaqadagi mavjud
ishlab chiqarish omillaridan nafaqat joriy aholi talab ehtiyojlarini balki, kelgusi istiqbolni ham
hisobga olib foydalanish zarur.
Yangi O‘zbekiston sharoitida mintaqalarning innovasion tizimi mamlakatning iqtisodiy
va ijtimoiy rivojlanishini ta’minlash uchun zarur bo‘lgan innovasion jarayonlarni tashkil etish
va boshqarishga qaratilgan tamoyillar, konsepsiyalar va metodlarni o‘z ichiga oladi. Ushbu
nazariy asoslar mintaqalarning rivojlanishidagi ixtisoslashuvni, resurslarni samarali
taqsimlashni va ilmiy-texnologik yangiliklarni joriy etishni nazarda tutadi.
Zamonaviy iqtisodiy bilim yordamidagi yutuq sifatida boshqaruv samaradorligini
oshrish mumkin. Yaxshi natijalarni nazorat qilish, boshqarish yoki erishish uchun ma’lum
xarajatlar darajasi minimal xarajatlarni ta’minlash orqali natija beradi. Boshqaruv,
shuningdek, ob’ektni boshqarish tizimi operatsion samaradorlikni ta’minlaydigan
boshqariladigan ob’ekt samaradorligiga bog‘liq . Ushbu yondashuv bilan innovatsiyalarni
boshqarish innovatsiyalarning tizimliligi, nazorat qilinishi, samaradorligi kabi talablar bilan
bog‘liq bo‘lgan zaruriyatdir. Innovatsiyalarni boshqarish samaradorligi talabga erishish
imkoniyatini ifodalaydi, shuningdek, innovatsion jarayonning samaradorligini ta’minlaydi .
Innovatsiyalarni boshqarishning samarali tizimining yo‘qligi innovatsiyalarning tijorat
muvaffaqiyasizligining asosiy sabablaridan biridir. Samarali nazorat qilish uchun rahbariyat
tizimiga asoslangan avlod va diffuziya traektoriyalari ko‘rsatkichlarni tahlil kerak . Strategik
boshqaruvda muvaffaqiyatli innovatsiya usullarini aniqlash korxona faoliyatining eng muhim
masalalaridan biridir. Usullar tahlil qilinadigan faoliyatning maqsadlariga mos kelishi lozim.
Ko‘pchilik muhim maqsadlar va shunga mos ravishda mezonlar muvaffaqiyati an’anaviy
ravishda foyda, daromad, rentabellik hisoblanadi . Klasterlarda innovatsiyalarni boshqarish
samaradorligi moliyaviy ko‘rsatkichlar bilan belgilanadi, ular orasida umumiy va cheklovchi
qiymatlar mavjud. Innovatsiyalar rentabellik indeksi va boshqa umum e’tirof etilgan
samaradorlik ko‘rsatkichlari katta ahamiyatga ega. Bu hisoblangan marjinal samaradorlikka
ega formulalar bo‘yicha innovatsion mahsulotlarni sotishdan tushgan daromadning o‘sishini
uni ishlab chiqarish va sotish xarajatlarining o‘sishiga nisbati orqali ifodalanadi
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, hududlar barqarorligining muhim yelementlaridan biri yuqorida
izohlaganimizdek, Innovatsiyaning rivojlanish darajasi hisoblanadi. Rasmdan ko‘rib
turganimizdek, Innovasion tizim — bu davlat idoralari, tadbirkorlik sub’ektlari, ilmiy-
tadqiqot muassasalari, ta’lim tizimi va jamoat tashkilotlaridan iborat tarmoq bo‘lib, u
Innovatsiyalarni yaratish, rivojlantirish va joriy qilishga qaratilgan faoliyatni amalga oshiradi.
Innovasion tizimning asosiy vazifasi yangi texnologiyalar va bilimlarni iqtisodiy qiymatga
aylantirish, ya’ni ilm-fan yutuqlarini amaliyotga tatbiq qilishdan iborat.
Bu esa o‘z navbatida O‘zbekistonda mavjud ishlab chiqarish korxonalarning kadrlarga
bo‘lga talabi o‘sishiga va kerakli mutaxassis yetishtirishda, innovatsiya rivojlanishi uchun
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
54
zamin yaratadi. Shu bilan birga ishlab chiqaruvchi korxonalar va institutlar, ilm-fan ravnaqiga
yangicha yondashuvi bosqichiga olib chiqadi. Qashqadaryo viloyati iqtisodiyoti rivojlanishida
investitsiyalar darjasi va ishchi kuchi malakasi muhim sanaladi. Shu bilan birga,
iqtisodiyotning sanoat sohasini kengaytirish, hududning o‘ziga xos xususiyatlaridan kelib
chiqib qayta ishlash sanoatini rivojlantirish zarur. Shu jarayonlarda tayyor mahsulotga
aylangunucha ilmiy iznanuvchilar, yetishtirib beruvchilar, oraliq ishlab chiqaruvchilar,
yetkazib beruvchilar va tayyor masulotga aylantiruvchilar va xizmat ko‘rsatuvchilar. Mazkur
tayyorlangan mahsulotning xar bir sohada qanchadan qancha ishchi kuchini taqsimotni
ta’minlab beradi.
References:
1.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 10-yanvardagi “2020 — 2022-yillarda
Oʻzbekiston Respublikasining ijtimoiy va ishlab chiqarish infratuzilmasini rivojlantirish chora-
tadbirlari toʻgʻrisida”gi PQ-4565-son qarori// https://lex.uz/docs/5188512.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 23-oktabrdagi “O‘zbekiston
Respublikasi qishloq xo‘jaligini rivojlantirishning 2020-2030-yillarga mo‘ljallangan
strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi PF-5853-son Farmoni.
3.
Кузнецова Н.В, Н.А. “Кластерезация экономики зарубежный опыт развития и
перспективы России “// Экономика науки 2016
4.
Porter, M. 1998. Clusters and the New Economics of Competition. Harvard Business
Review. Available at:
5.
Азгальдов, Г. Г. Интеллектуальная собственность, инновatsiи и квалиметрия
[Текст] / Г. Г Азгальдов, А. В. Костин // Экономи-ческие стратегии, 2008. — № 2(60). —
С.162-164.
6.
Титова, М. Н. Система оценки результативности и эффективности различных
типов инновatsiй а рамках научно-производственного кластера /М.Н. Титова, Е. М.
Ильинская.О. В. Кириллова // Научный журнал. Известия ГУАП. – 2013. - №3. – с 47-57.
7.
Kurbanov, A. B. (2020). The role of small business in innovation. Economics, 2(02).
8.
Meadows D., Meadows D., Randers J. The limits to growth: the 20-year update. - Chelsea
Green Pub., 2004. - 338 p.
9.
Султонов, С. (2024). Aholi daromadlari tabaqalashuvini kamaytirish borasidagi
islohatlarni takomillashtirish yo‘nalishlari. Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2(4), 526-532.
10.
Жўраев Ф.Д. (2021). Qishloq xo‘jalik mahsulotlari ishlab chiqarishni qisqa muddatli
prognozlashtirish. // Innovatsion texnologiyalar, (2 (42)), 92-95.
11.
Rakhimov A.N. & Jo‘raev F.D. (2022). A Systematic Approach To The Methodology Of
Agricultural Development And The Strategy Of Econometric Modeling. resmilitaris, 12(4),
2164-2174.
12.
Juraev F.D.S. (2021). Problems Of Informatization Of Management Of Agricultural
Industry And Modeling Of Agriconomic System In A Market Economy. The American Journal
of Applied sciences, 3(02), 49-54.
13.
Mukhitdinov K.S. & Juraev F.D. Methods of Macroeconomic Modeling. International
Journal of Trend in Scientific Research and Development (IJTSRD), e-ISSN, 2456-6470.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
55
14.
Rakhimov A.N., Makhmatkulov G.K. & Rakhimov A.M. (2021). Construction of
econometric models of development of services for the population in the region and
forecasting them. The American Journal of Applied sciences, 3(02),
15.
Raximov, A. N. (2023). Dehqon xo ‘jaliklari faoliyatining istiqbolli rivojlantirishga tasir
etuvchi omillar. Экономика и социум, (3-2 (106)), 255-262.-48.
16.
Jo‘rayev, F. D. S., & Normurolovich, S. S. (2024). Agrosanoat sohasiga yangi bozor
mexanizmlarini joriy qilish, mahalliy mahsulotlarning raqobatdoshligini oshirish. Journal of
innovations in scientific and educational research, 7(11), 158-163.
17.
Mukhitdinov, K. S., & Rakhimov, A. N. (2020). Empirical models which were built for
each sector of the service sector to the population of the region. South Asian Journal of
Marketing & Management Research, 10(12), 72-85.
18.
Maxmatqulov, G. X. (2023). Savdo xizmatlarini innovatsion rivojlantirishning zamonaviy
uslubiy yondoshuvlari. Innovative Development in Educational Activities, 2 (9), 378–386.
19.
Rahimov, A. (2023). Mehmonxona va umumiy ovqatlanish korxonalari faoliyatini
ekonometrik modellashtirishda zamonaviy uslubiy yondashuvlar. Iqtisodiyot va taʼlim, 24(6),
245-250.
