YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
20
XALIQ ERTEKLERI HÁM OLARDI ÚYRENIW METODOLOGIYASI
KAMALOVA NIGORA BAXADIROVNA
QORAQOLPOQ DAVLAT UNIVERSITETI TAYANICH DOKTORANTI
https://doi.org/10.5281/zenodo.14538838
ANNOTATSIYA:
Bul maqalada xalıq ertekleriniń kórkem, mádeniy hám pedagogikalıq
áhmiyetin úyreniwge arnalǵan. Xalıq ertekleri xalıq awızsha dóretpeniń áyyemgi hám bay
janri bolıp, olar milliy mentalitet, dúńyaǵa kóz qaras, tárbiyalıq hám ruwxıy qádiriyatlardı
ańlatadı. Izertlewde xalıq ertekleriniń payda bolıwı, rawajlanıwı, túrleri hám olardıń
mazmun-mánisi úyreniledi. Xalıq erteklerin úyreniw arqalı jetkinshektiń ruwxıy tárbiyasın
qáliplestiriw, olarda insaniy pazıyletlerdi rawajlandırıw hám dóretiwshilik pikirlew qábiletin
asırıw maqset etiledi. Izertlew ádebiyattanıw ilimi, folkloristlik hám pedagogika pánlerine
úles qosadı.
KEY WORDS:
Ertek, metodologiya, Inglis xalıq ertekleri, awızeki xalıq ertekler, janr,
folklor. salıstırmalı-tipologiya, strukturalıq-semiotika.
Ertekler xalıq dóretiwshiliginiń keń tarqalǵan janrı. Ertekler óziniń janrlıq tábiyatı
boyınsha haqıyqıy turmıstan uzaq, onda turmısta ushıraspaytuǵın derlik qıyalıy
(fantastikalıq) syujetlerge qurıladı. Inglis xalıq ertekleri, erteklerdiń kishi janrı bolıp,
tiykarınan qarım-qatnas hám azı-kem romantikanı óz ishine aladı. Biraq bul ásirese Angliya
mámleketi ádebiyatına tiyisli emes. Basqa mámleketlerdiń xalıq erteklerinde de usınday
qarım-qatnas hám romantikalıq tábiyatqa iye emes kórinislerdi seziwimizge boladı. Biraq
ádebiyatqa beyimlestirilgen variantlarda bul xalıq ertekleri haqqında basqa da romantikalıq
túsinikler payda boldı. Haqıyqıy xalıq ertekleri pútkilley ózgesheliklerge iye boladı. Angliya
ádebiyatınıń ózine tán tárepi sonda, xalıq ertekleri, dóretpeleri romantikaǵa qaraǵanda,
kóbirek yumorlıq sıpatqa iye. Konstrukciyalıq sızıqlar bolsa kem ushırasadı. Jozef Jeykobs
1890-jılı óziniń «Inglis ertekleriniń sóz baslaması»nda Kant-Fabel inglis ertekleriniń «Ápiwayı
forması» dep oylaw ushın belgili dáliller bar ekenligin aytıp ótken[ 1,7]. Bul balladalardaǵı
sıyaqlı ráwiyat hám qosıq aralaspası bolıp tabıladı. Inglis xalıq ertekleri balladalardın usınday
metrikalıq formasında saqlanıp qalmaqta. Angliyada, Shotlandiyada yamasa Arqa Angliyada
erteklerdi aytıp beriwdiń ádettegi ballada formasınan basqasha usılların bildiretuǵın túrleri
de bar. Ertek - jalǵanlar, goblinler, elfler, trollar, gigantlar hám sóylewshi haywanlar sıyaqlı
xalıq qaharmanları, ádette, sıyqırshılar sıyaqlı ótkir waqıyalardıń izbe-izligin óz ishine alıwı
múmkin bolgan qıyalıy gúrriń bolıp tabıladı. Ertekler awızeki xalıq erteklerinde de, ádebiy
jazba kóriniste de ushırasadı. Onıń tariyxın izertlew qıyın, sebebi tek ádebiy formalar ǵana
saqlanıp qalǵan. Bári bir, ádebiy shıǵarmalardıń negizi bolǵan ertekler, janr sıpatında tán
alınbaǵan bolsa da, mıń jıllardan berli bar ekenligin dálilleydi.
Qaraqalpaq xaliq erteklerinde su’wretlenetuǵın waqıyalar ku’tá qızıqlı, tartımlı, qıyalıy
oy-pikirdiń juwmaqlarına qurılǵan, bayanlaw usılı ápiwpayı hám tu’sinikli bolıp keledi.
Ertekler sóz óneriniń epikalıq (epos) tu’rine jatadı, kórkem tildiń proza tu’ri menen de,
poeziya (qosıq) tu’ri menen de bayanlana beredi. Ertekler mázi qızıq ushın, ermek ushın
shıǵarılmaydı, olarda xalıqtıń ásirlik ármanları, tilekleri, jaqsılıq ushın jamanlıqqa qarsı
gu’resleri sáwlelengen. Erteklerdi syujetlik qurılısına, tematikasına, mazmunına, obrazlardıń
hár qıylılıǵına qaray shártli tu’rde bir neshe tu’rlerge bóliwge boladı. Olardan u’sh tu’ri
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
21
folklorda keńirek tarqalǵan: 1.Qıyalıy ertekler. 2.Turmıs ertekleri.3.Haywanlar haqqında
ertekler.[ 2,] Bunday ertekler qaraqalpaq folklorında da kóp ushırasadı.
Joqarıda aytıp ótkenimizdey, ertek úsh ásirden kóbirek waqıt dawamında ilimiy izertlew
obyekti bolıp, onı úyreniwde hár qıylı qatnas yamasa usıllardan paydalanıladı. Biz folklorlıq
shıǵarmalarǵa baǵıshlanǵan shıǵarmalar ishinde eń kóp ushırasatuǵın usıllardı usınıs etemiz.
E.M.Meletinskiy folklor ishinde izertlengen erteklerdiń úsh tárepin atap ótedi: 1) genetikalıq,
2) syujetlerdiń rawajlanıwı, 3) ertektiń rásmiy poeziyalıq dúzilislerin úyreniw [3, b. 4]. Bir
qansha genetikalıq aspekt sheńberinde izertlewler alıp barǵan ilimpazlar ertek janrı, miften
kelip shıǵatuǵının atap ótti. V.Ya. Propp ertek hám ápsana arasındaǵı baylanıs bar ekenligin
hám ertektiń sol arqalı kelip shıǵıwı haqqında sóz etip, «Aǵa-inili Grimmler» ertegi diniy
sıpatqa iye ekenlıgin tastıyıqlaytuǵının aytadı. Házirgi waqıtta bizge ertek sıpatında jetip
kelgen shıǵarma - bul Hind-Evropanıń birlesiwi haqqındaǵı ápsanası bolıp tabıladı. [4, b.
122]. «Ertektiń negizi mifge jaqın»- degen pikirlerge M.N.Makarov, F.I.Buslaev, V.Shvarc,
M.Miller hám basqalar da qosılǵan. «Ertekler dúzilisi shıǵarmasında» jazılıwınsha,
«Klassikalıq ertek (V.Ya. Propp) miften pútkilley ózgeshe» [4, 14].A.Vann Gennep,
B.K.Malinovskiy,
F.U.Boaslardıń
pikirinshe,
ertek
ideyalar
hám
úrp-ádetlerdi
sáwlelendiretuģın «kompleks simvolı» degen túsinikti biykarlawǵa urınǵan. Biraq,
E.M.Meletinskiydiń pikirinshe, bul háreketler nátiyjeli bolmadı, sebebi «izertlewshiler
dáslepki qatnasıqlardı tek tallaw menen sheklenip, kórkemlik waqıya sıpatında ertektiń
sociallıq mánisin hám ózine tán ózgesheliklerin ashıp bere almadı» [3, 4].Ekinshi tárepi
«táriyxıy turmıslıq hám sayaxatlı waqıya» sıpatında kózden ótkeredi. «Syujetlerdiń
rawajlanıwı belgili bir xalıqlardıń tariyxı hám sociallıq turmısı menen baylanıslı emes» dep
esaplaǵan. Bul baǵdar wákilleri arasınan E.M.Meletinskiy, A.A.Arne, V.N.Anderson, K.Kron,
S.fon Sidov hám S.Tompsonlardı atap kórsetedi. Sonı da aytıp ótiw kerek, bul teoriya túrli
mádeniyatlar ishinde ózine tán milliy ózgesheliklerge iye bolǵan, bir qatar uqsas waqıyalardıń
bar ekenligine qarsılıq bildiredi. Úshinshi tárep wákilleri A. Olrik, E.T. Kristensen hám
basqalar, erteklerdiń poeziyalıq dúzilisi «óziniń sociallıq mazmunı hám ideyaları menen
baylanıslı emes» dep kórsetiledi. Bunda ertekti úyrenip atırǵanımızda onıń tariyxıy
rawajlanıwın esapqa alıwımız kerek. E.M.Meletinskiydiń sózlerine itibar bersek, hár úsh tárep
te, erteklerdi jeterli dárejede tolıq túsiniwge tosqınlıq etetuǵın kemshiliklerdıń bar ekenligin
aytqan.
Ertek- ulıwma xalıq awızeki dóretiwshiligin úyreniwdiń usılı sıpatında salıstırmalı
tariyxıy metod tiykarında úyrenilgen. (V.M.Jirmunskiy, B.N. Putilov, EAT. Meletinskiy hám
basqalar). V.M. Jirmunskiy «Salıstırıw» túsinigine tariyxıy hádiyseler arasındaǵı uqsaslıq hám
ayırmashılıqlardı anıqlaw hám olardı tariyxıy túsindiriw dep baha bere otırıp, [5,98] milletler
aralıq óz-ara qatnasıqlar bolmaǵanda ulıwma rawajlanıw procesi nátiyjesinde payda
bolatuǵın uqsaslıqlar tariyxıy-tipologik analogiyalar dep ataladı dep kórsetedi.
Ádebiyat hám folklorda keń tarqalgan bunday uqsaslıqlar, milliy ayırmashılıq hám
ózgesheliklerge iye. Bunday uqsaslıqtıń ayqın úlgileri, ertek syujetleri bolıp esaplanadı. Ayırım
syujetler (máselen, Zolushka, Sáhibjamal hám Maqluq) hár turli mámlekettiń ertegi bolıwına
qaramastan, bir-birine jaqın xalıqlardıń mádeniy ózgeshelikleri menen baylanıslı
ayırmashılıqlarǵa iye. B.N. Putilov folklorda birden-bir salıstırmalı tariyxıy izertlew tárepi joq
ekenligin kórsetedi. Óz mánisine qaray bir-birine jaqın bolǵan hár qıylı usıllar, hár qıylı
baǵdarlardı qáliplestirdi. Avtor bılay jazadı: «Soniń ushın mifologiyalıq mekteptiń salıstırmalı
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
22
tariyxıy usılı haqqında, antropologiyalıq (etnografiyalıq) mektep usılı, tariyxiy hám
neotariyxıy mektep, strukturalizm usılı haqqında, tariyxiy-tipologik usıl haqqında [65, b. 8].
salıstırmalı-tipologiyalıq baǵdarları, túrli xalıqlar folklorındaǵı uqsaslıqlar nátiyjesinde
júzege keledi, dep esaplaǵan. Bul arqalı izertlewshiler eń keń kólemli salıstırmalı materiallardı
usınǵan halda xalıqlardıń mádeniy-tariyxıy baylanıslar máselesin kóterdi» [44,110-bet].
Salıstırmalı tariyxıy usıl folklorda túrli syujet hám motivlerdiń óz ara baylanıslılıǵın, olardıń
variantların salıstırıw, ulıwmalıq táreplerin ajıratıp kórsetiw hám nátiyjede olardıń ózine tán
mádeniy ózgesheliklerin anıqlaw ushın qollanıladı. Bul usıl tekstti úyreniwdiń tiykarǵı
usıllarınan biri bolıp, xalıq awızeki dóretiwshiliginde de, jazba ádebiyatta da qollanıladı.
Salıstırmalı tariyxıy metod tiykarında B.N. Putilov tariyxıy hám tipologiyalıq tárepin atap
ótedi. Avtordıń pikirinshe, tipologiya folklordıń barlıq janrlıq túrlerinde áhmiyetli rol oynaydı,
onı bir pútin dóretiwshilik sipatında da , dóretiwshiliktiń real nátiyjeleriniń jıyındısı [6, 9]
hám onıń ayrıqsha bólimleri sıpatında da qaraydı. Joqarıda biz erteklerdiń tipologiyasın atap
óttik. Ol syujet túrine qarap belgilenedi. B.N. Putilovtiń sózlerine qaraǵanda, tariyxıy hám
tipologiyalıq teoriyanıń dıqqat orayında «korrelyaciya da qarama-qarsı sistemada tariyxıy
dinamikanı anıqlaw ushın material bolıwı múmkin» [6, 12].Kóplegen izertlewshiler (V. Ya.
Propp, E. M. Meletinskiy, K. V. Chistov, B. N. Putilov, P. G. Bogatyrev hám basqalar)
izertlewleriniń jáne bir áhmiyetli tárepi strukturalıq-semiotikalıq usil bolip tabıladı. Avtor
S.Yu. Neklyudovtıń atap ótiwinshe: «Salıstırmalı-tipologiya hám strukturalıq-semiotikalıq
usıllar tereń úzliksiz qatnaslar menen baylanıslı hám ol bir-birin toltıradı» [7, 45].
Strukturalıq-semiotikalıq usıldıń tiykarǵı ayırmashılıǵın túsindirip, N.O. Osipova bılay dep
jazadı: «Mádeniyat hár qıylı tarawlarda - kórkem óner, sociallıq formalar (shólkemler,
mákemeler), dástúrler, úrp-ádetler, ápsanalar, keń simvolikalıq sistemalarda hár qıylı shriftler
hám álipbe menen jazılǵan úlken kólemli tekst sıpatında qaraladı» [8, 5-6]. Avtordıń atap
ótiwinshe, bul usıldan paydalanıw jumıstıń shólkemlestiriliwin hám dúzilisin anıqlawǵa, tekst
strukturasi oniń mánisin qalay jetkerip beriwin túsiniwge járdem beredi. Solay etip, bul usıl
turaqlı dúziliske, tákirarlanıwshı motivlerge iye, biraq hár túrli mazmundaǵı syujetlerge iye
bolǵan erteklerdi úyreniwde júdá áhmiyetli. Bul usıldıń abzallıǵı E.M.Meletinskiy tárepinen
atap ótilgen. Avtordıń pikirinshe, strukturalıq-semiotikalıq usıl «motivler hám belgilerdiń
huqıqıy mánisi» dep esaplanadı [3,187]. Biziń pikirimizshe, eń kóp tarqalǵan ertekler-
kórkem ádebiyattıń bir janrı sıpatında hám folklordıń milliy ózgeshelikleri baǵdarında joqarı
kórkemlik dárejesinde úyreniledi. Bunnan tısqarı, salıstırmalı-tariyxıy metod, ertek janrınıń
rawajlanıwı, xalıqlardıń tariyxıy rawajlanıwı menen baylanıslı tu’rde izertlenedi.
Sonday-aq, lingvomádeniy usılǵa da itibar qaratıliwi kerek.Bul usil xalıqlardıń mádeniy
ózgesheliklerin úyreniw hám bul ózgesheliklerdiń folklorda qanday sáwleleniwin úyreniwge
tiykarlanadı.
Erteklerdi izertlew usılları ózgeredi, hár qıylı waqıtlarda hár qıylı kózqaraslar payda
boladı, jańaları payda boladı, ayırımları qollanililmay qaladi. Biziń pikirimizshe, keyingi
waqitlrda kóp qollanilip kiyatirǵan usilardan biri bul lingvomádeniy usil - ertekler
mádeniyat kózqarasınan kórip shıǵıladı, folklorǵa baylanıslı milliy ózgeshelikler haqqında
juwmaqlar shıǵarıladı. Bunnan tısqarı, tariyxıy-salıstırıw usılı, ertek janrınıń rawajlanıwı
xalıqlardıń tariyxıy rawajlanıwı menen baylanıslıliǵI koz- qarasinan izertlenedi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
23
References:
1.
English Fairy Tales Collected by Joseph Jacobs Copyright © 2005 The Pennsylvania State
University
2.
Q.Járimbetov, Q.Orazımbetov
.
Qaraqalpaq ádebiyati (Kásip-óner kolledjleri qaraqalpaq
emes auditoriyanıń oqıwshıları ushın sabaqlıq). Nókis,«Bilim», 2010
3.
Мелетинский Е. М. К вопросу о применении структурно-семиотического
метода в фольклористике // Фольклор и постфольклор: структура, типология,
семиотика
4.
Propp, Pojetika fol'klora. Sobranie trudov V.Ja. Proppa [Poetics folklore. Collected works
by V. Propp]. Moscow: Labirint.1998, p. 283
5.
Zhirmunsky, Сказание об Алпамыше и богатырская сказка. М., ИВЛ. 1960. 335 с.
6.
Putilov, Фольклор и народная культура,1976, p. 8
7.
Nekolyudov, Структура волшебной сказки. М.; пер. на англ. (Soviet Structural
Folkloristics. The ,2001, p. 14
8.
Osipova, М.В. Об особенностях перевода фольклорных текстов бесписьменных
народов (на материале английского фольклора) / М.В.Осипова // Вестник ВГУ. Серия
ЛИМК. 2014-№ 1. – С.78-822011, p. 5 -6].
