YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
76
YUQORI VOLTLI KABELLARNI IZOLYASIYASINING YEMIRILISHINI
KAMAYTIRISH BILAN ULARNING XIZMAT KO‘RSATISH MUDDATINI
OSHIRISH BO‘YICHA TADQIQOT QILISH
Nasritdinova Marjona Faxriddin qizi
Toshkent davlat texnika universiteti
Elektr izolyatsiya va kabelli texnika yo'nalishi magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14698873
Annotatsiya:
Ushbu maqolada yuqori voltli kabellarning izolyasiyasidagi yemirilish
jarayonlari, ularni kamaytirish usullari va kabel tizimlarining xizmat muddatini oshirishga
qaratilgan tadqiqotlar yoritiladi. Zamonaviy izolyatsiya materiallari, elektromagnit ta'sirlarni
boshqarish texnologiyalari, monitoring tizimlari, va atrof-muhit ta'sirini kamaytirishga oid
uslublar ko'rib chiqilgan.
Kalit so‘zlar:
Harorat, namlik, yorug’lik, polimer, elektr maydon.
Kirish
Yuqori voltli kabellar elektr energiyasini uzatishda asosiy rol o'ynaydi. Ushbu
kabellarning izolyatsiyasi ularning ishonchliligi va uzoq muddat ishlashida muhim
ahamiyatga ega. Izolyatsiya yemirilishi, asosan, elektr maydonning ta'siri, atrof-muhit
sharoitlari, harorat o'zgarishi va mexanik kuchlanishlar bilan bog'liq. Mazkur maqola yuqori
voltli kabellarning izolyatsiya yemirilishini kamaytirish usullarini o'rganish va bu orqali
ularning xizmat muddatini uzaytirishga qaratilgan tadqiqotlarni ko'rib chiqadi.
Asosiy bo'lim
Yuqori voltli kabellarning izolyatsiyasi quyidagi sabablar tufayli yemirilishi mumkin:
Elektr maydon ta'siri:
Yuqori kuchlanishli zonalarda elektr maydonning notekis
taqsimlanishi oqibatida mahalliy kuchlanish oshib, izolyatsiya yemiriladi.
Harorat o'zgarishi:
Kabelning qizishi va sovishi izolyatsiya materialining mexanik va
dielektrik xususiyatlarini yomonlashtiradi.
Namlik:
Suv molekulalari izolyatsiya ichiga kirib, uning dielektrik mustahkamligini
kamaytiradi.
Mexanik stress:
Kabel yotqizish va ekspluatatsiya paytida yuzaga keladigan
kuchlanishlar izolyatsiya qatlamlarida yoriqlar paydo bo'lishiga olib keladi.
Izolyatsiya materiallarining sifati kabel xizmat muddatini belgilovchi muhim omildir.
Tadqiqotlar quyidagi yo'nalishlarda olib borilmoqda:
Polimer kompozitlar:
Polietilen va epoksid smolalar asosida yuqori dielektrik
xususiyatlarga ega materiallar ishlab chiqish.
Nanomateriallar:
Nanokompozit izolyatsiyalar izolyatsiya qatlamining mexanik va
elektr xususiyatlarini yaxshilashga yordam beradi.
Kimyoviy stabilizatorlar:
Materiallarning oksidlanish va qarish jarayonlarini
sekinlashtiruvchi moddalarni qo'shish.
Yorug'likka chidamli materiallar:
Ultrabinafsha nurlanishdan himoya qiluvchi
qo'shimchalarni izolyatsiya materiallariga qo'llash.
Elektr maydonning notekis taqsimlanishini oldini olish uchun kabel dizaynini
optimallashtirish muhimdir:
Elektr maydonni tekislashtirish texnologiyalari:
Dielektrik qatlamning qalinligini
o'zgartirish va maxsus qoplamalar qo'llash orqali elektr maydonni boshqarish.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
77
Dielektrik chidamlilikni oshirish:
Yuqori chidamlilikka ega materiallardan
foydalanish va qoplama qatlamlarini mustahkamlash.
Qoplama qatlamlarini takomillashtirish:
Izolyatsiya materialining sirtida elektr
zaryadlarning to'planishini oldini oluvchi maxsus qoplamalarni joriy qilish.
Kabel izolyatsiyasi holatini real vaqt rejimida kuzatish, muammolarni erta bosqichda
aniqlash imkonini beradi:
Onlayn monitoring tizimlari:
Harorat, namlik va elektr kuchlanishni kuzatuvchi
datchiklar.
Defektoskopiya usullari:
Termografiya, ultratovush va qizib ketish zonalarini aniqlash
uchun boshqa zamonaviy texnologiyalar.
AQSh va Yevropa tajribalari:
Dunyodagi ilg'or monitoring tizimlarining qo'llanilish
tajribalari.
Kabellarni tashqi muhitning zararli ta'sirlaridan himoya qilish muhim ahamiyatga ega:
Namlikdan himoya:
Suvga chidamli qoplamalar va gidrofob moddalar qo'llash.
Sovutish tizimlari:
Kabel haroratini boshqarish uchun maxsus sovutish tizimlaridan
foydalanish.
Himoya korpuslari:
Yer ostidagi kabellarni kimyoviy va mexanik ta'sirlardan saqlash
uchun himoya korpuslari bilan o'rash.
Izolyatsiyaning sifatini ta'minlash uchun sinov va tekshiruv muhim ahamiyatga ega:
Dielektrik sinovlar:
Elektr maydon kuchlanishiga izolyatsiyaning chidamliligini
o'lchash.
Termik qarish sinovlari:
Harorat ta'sirida izolyatsiyaning qarishini o'rganish.
Mexanik stress sinovlari:
Kabelning turli ekspluatatsion sharoitlarga bardoshligini
aniqlash.
Natijalar va Tavsiyalar
Mazkur tadqiqot yuqori voltli kabellarning izolyatsiya materiallarini takomillashtirish,
elektr maydon ta’sirini boshqarish, va monitoring tizimlarini joriy qilish orqali ularning
xizmat muddatini oshirishga imkon berishini ko'rsatdi. Quyidagi tavsiyalar ishlab chiqildi:
1.
Polimer va nanokompozit materiallarni kengroq tadbiq etish.
2.
Kabel izolyatsiyasining real vaqt monitoring tizimlarini ishlab chiqish.
3.
Atrof-muhit sharoitlariga mos kabel dizaynini tanlash.
4.
Xalqaro standartlarga mos sinov va diagnostika jarayonlarini joriy qilish.
5.
Mahalliy ilmiy-tadqiqot markazlari va ishlab chiqaruvchi kompaniyalar o'rtasidagi
hamkorlikni kuchaytirish.
Xulosa
Yuqori voltli kabellarning izolyatsiyasini yaxshilash ularning ishonchliligi va xizmat
muddatini oshirish uchun zarurdir. Ushbu yo'nalishdagi tadqiqotlar energetika sohasida
innovatsion yondashuvlarni amalga oshirishga xizmat qiladi. Kabel tizimlarining
samaradorligi va xavfsizligini ta'minlash uchun izolyatsiya materiallarini takomillashtirish,
monitoring texnologiyalarini joriy etish, va sinov tizimlarini rivojlantirish ustuvor yo'nalishlar
hisoblanadi. Zamonaviy yondashuvlar orqali yuqori voltli kabellar nafaqat uzoq muddatli,
balki ekologik xavfsiz bo'lishi ham ta'minlanadi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
78
References:
1.
Yuqori voltli kabellar, izolyatsiya materiallari va monitoring texnologiyalariga oid
zamonaviy ilmiy jurnallarda chop etilgan maqolalar. Masalan:
IEEE Transactions on Power
Delivery
,
Electrical Insulation and Dielectric Phenomena Conference Proceedings
.
2.
Elektr kabel tizimlari va ularning izolyatsiyasi bo'yicha darsliklar va muhandislik
qo'llanmalari.
3.
E.g.,
High Voltage Engineering Fundamentals
by E. Kuffel, W. S. Zaengl, and J. Kuffel.
4.
Xalqaro standartlar, masalan,
IEC 60840
va
IEC 62067
, yuqori voltli kabellar dizayni va
sinovlari haqida.
5.
Kabel va izolyatsiya materiallarini ishlab chiqaruvchi kompaniyalar tomonidan taqdim
etilgan texnik hujjatlar va qo'llanmalar.
6.
Mahalliy va xalqaro ilmiy tadqiqotlar bazalarida chop etilgan tegishli ishlar.
