YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
134
TREMATODLAR VA TREMATODOZ KASALLIGI
Vohidov Habibullo Xomidjon o’g’li
Andijon qishloq xo’jaligi va agrotexnologiyalar instituti assistenti
Akbarov Davronbek Qaxramonjon o’g’li
Andijon qishloq xo’jaligi va agrotexnologiyalar instituti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14752367
Annotatsiya:
Baliq trematodalari tabiiy suv havzalarida va hovuz xo'jaliklarida keng
tarqalgan. Ular lichinkalar va kamroq tez-tez trematoda sinfining kattalar (sanguinekoloz)
gelmintlari tomonidan qo'zg'atiladi.Baliq trematodalari murakkab rivojlanish sikliga ega
biogelmintlardir. Morfologik jihatdan ular sinf uchun tipik tuzilishga ega: barg shaklidagi,
yassi shakli, kattaligi 1 dan 20-30 mm gacha, so'rg'ichlar, ovqat hazm qilish, chiqarish, asab va
jinsiy tizimlarni o'z ichiga oladi. Baliqlar orasida diplostomoz va post-diplostomoz eng ko'p
uchraydi, sanguinekoloz va boshqa trematodlar kamroq uchraydi. Quyidagi maqolada
trematoda va trematodoz kasaligi haqida so‘z boradi.
Kalit so‘zlar
: trematodlar
,
kelib chiqishi, hayotiy faoliyati, ko‘payish sikli, Baliqlarning
diplostomiasi, trematodoz kasaligi,qozg‘atuvchilari.
Kirish
Trematodlar-odam va hayvonlarda uchraydigan gijja kasalligi; gelmintlar orqali
trematodalar qoʻzgʻatadi. Qoʻzgʻatuvchilar odamning jigari, meʼda osti bezi, ichagi, oʻpkasi,
qonida parazitlik qiladi va shu aʼzolar faoliyatini buzadi. Gijjalar odam va hayvon (asosiy
xoʻjayin) organizmiga suv orqali oʻtadi. Boshqa xil trematodalarning (opistorxoz,
klonorxoz, metagonimoz, nanofietoz va boshqalar) lichinkalari oraliq xoʻjayindan tashqari,
baliq, qisqichbaqa, chumoli va hokazo qoʻshimcha xoʻjayinlar organizmida ham yetiladi.
Sogʻlom kishilarga esa bu gijjalar lichinkasi xom taomlar yoki yangi tuzlangan baliq va
qisqichbaqa orqali oʻtadi. Kasalikda bemor yoki hayvon isitmalaydi, ishtahasi yoʻqolib, koʻngli
ayniydi, qusadi, jigʻildoni qaynaydi, qorni sanchib og‘ib, qabziyat roʻy beradi yoki ichi ketadi.
Adabiyotlar tahlili va metodologiyasi
So‘rg‘ichlilar (Trematoda) sinfi vakilari trematodozlarni keltirib chiqaradi
.
So‘rg‘ichlilar
sinfiga 400 dan ortiq tur kiradi. Xamma vakillari umurtqali va umurtqasiz xayvonlarning ichki
organlarida parazit yashaydi. Tanasining shakli kiprikli chuvalchanlarga o‘xshash bargsimon,
lekin tanasi sirtida kipriklar bo‘lmaydi.
So‘rg‘ichlilarning teri-muskul qopchasi ham kiprikli
chuvalchanglarnikiga o‘xshaydi, lekin trematodalar, shu jumladan, jigar qurtining tanasi
ham tegument deb ataluvchi sitoplazmatik po‘st bilan qoplangan. Bu ikki, ya’ni yadrosiz tashqi
va yadroga ega bo‘lgan ichki qavatdan iborat. Tegumentning tashqi va ichki qavati plazmatik
membrana orqali ajralib turadi. Membrana ostidagi sitoplazmada bir necha mayda vakuolalar,
shuningdek mitoxondriyalar va ko‘tikuladan iborat kichik tukchalar mavjuddir. Tegument
tashqi qavatining ostki tomoni bazal membrana bilan qoplangan, uning mayda teshikchalari
orqali sitoplazmatik ipchalar o‘tib, tegumentninng ikkala qavatini bir-biri bilan tutashtirib
turadi.
Muhokama
Ovqat hazm qilish sistemasi tananing oldingi qismidagi so‘rg‘ichining o‘rtasida
joylashgan og‘iz teshigidan boshlanadi. Og‘izdan keyin tomoq oldi bo‘shlig‘i va muskullik
tomoq joylashadi. So‘rg‘ich tomoq oldi bo‘shlig‘i va tomoq bular hammasi birgalikda ovqat
so‘ruvchi apparatni hosil qiladi. Endodermadan rivojlangan o‘rta ichak ikkita asosiy
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
135
shoxchaga bo‘linadi, ular esa bir necha yon ko‘r o‘simtalar hosil qiladi. Anal teshigi yo‘q, ovqat
qoldiqlari og‘iz teshigi orqali chiqadi.Ayiruv organlari protonefridiy tarzida tuzilgan. Tananing
o‘rta qismida toq ayiruv naychasi bo‘lib, unga bir necha mayda yig‘uvchi naychalar kelib
qo‘shiladi. Asosiy ayiruv naychasi tananing orqa uchidan tashqariga ochiladi. Qon aylanish va
nafas olish organlar sistemasi rivojlanmagan. Nerv sistemasi kiprikli chuvalchanglarga
nisbatan sust rivojlangan. Xalqum oldi nerv tugunidan og‘iz so‘rg‘ichiga va tananing orqa
uchiga qarab uch juft (qorin, elka va yon) bo‘ylama nerv tolalari tarqalgan. Bu nerv tolalari
o‘zaro komissuralar bilan bog‘langandir. Ko‘pchilik so’rgichlilar germafroditdir.
So‘rg‘ichlilarning ko‘pchiligida, shu jumladan, jigar qurtida ham ootip bo‘lmaydi. Bunday
holatda ootip vazifasini bajaruvchi tuxumdonning oxirgi uchidagi kengaygan qismiga
sariqdonlarning chiqarish naychasi kelib qo‘shiladi. Tuxumdonning bu qismini ustki
tomondan ko‘plab turgan bir hujayrali mayda bezlar esa Melis tanachasini hosil qiladi.
Urug‘langan tuxumlar shu yerda sariq moddaga o‘raladi va po‘st bilan qoplanadi.
Tuxumdonning shu qismida juda ko‘p bo‘ralgan organ-bachadon boshlanadi. U qorin so‘rg‘ichi
oldida ingichkalashib borib jinsiy kloakaga ochiladi. Jigar qurtlari qo‘shilishi paytida bachadon
orqali spermatozoidlar o‘tadi, demak u yaqin vazifasini ham bajaradi. Yetilgan jigar qurtida
urug‘langan tuxumlar bachadonda saqlanadi va dastlabki rivojlanish davrini shu yerda
o‘tkazadi. Erkaklik organlar sistemasi juda ko‘p mayda shoxchalar hosil qiladigan va jigar
qurti tanasining markaziy qismida joylashgan juft urug‘dondan iborat. Har bir urug‘dondan
chiqqan urug‘ yo‘llari qorin so‘rg‘ichiga yaqin joyda o‘zaro qo‘shilib, urug‘ pufagini hosil qilib,
keyin ingichka urug‘ chiqarish naychasiga aylanadi. U esa qo‘shilish organi sirrusga ochiladi.
Sirrus odatda sirrus xaltasining ichida joylashgan, u faqat qo‘shilish vaqtidagina tashqariga
buralib chiqadi.
Natija
Baliqlar gelmintozlarini yuqorida gapirganimizdek parazit chuvalchanglar keltirib
chiqaradi. Baliq trematodozlariga, so‘rg‘ichlilar keltirib chiqaradigan kasalliklar kiradi, ya’ni
diplostomoz, opistarxoz, kariofillez, va boshqalar kiradi.
Diplostomoz (Diplostomidae Poirier) oilasiga mansub trematodalardan kelib chiqadi.
Trematodning tarqalish manbai zararlangan qushlar, bosqinchilik ombori gastropodlardir.
Qo'zg'atuvchining tarqalishida katta ro‘lni baliq yeyuvchi qushlar o'ynaydi, ular kundalik va
mavsumiy migratsiya paytida patogenni uzoq masofalarga olib o'tishlari mumkin.
Opistarxoz gijja kasalliklari guruhiga mansub tabiiy oʻchoqli biogelmintozdir. Kasallik
surunkali kechadi va asosan, jigar, meʼda osti bezi hamda oʻt pufagi zararlanadi. Trematodalar
guruhiga mansub 2 xil opistorxozlar qoʻzgʻatadi. Odam va hayvonlarda uchraydi. Mushuk, it,
choʻchqa va odam parazitlarni tashuvchi manba boʻlishi mumkin. Gijja tuxumlari najas bilan
tashqariga chiqib, suvga va u orqali chigʻanoqlar organizmiga tushadi. Oradan 2—10 oy
oʻtgach lichinkalar paydo boʻlib, ikkinchi oraliq xoʻjayin — baliqlarga, ulardan odam yoki
hayvonlar organizmiga oʻtadi va 2 yilgacha yashaydi.
Karyofillyoz - erkin yashovchi va akvarium baliqlarining invaziv kasalligi bo'lib,
ichaklarida Cestoidea sinfining (Caryophyllaeidae) oilasiga mansub chinnigullar o'simliklarida
parazitlik qiladi. Karyofillyoz qo'zg'atuvchisi bir necha turdagi tasmasimon chuvalchanglardir.
Parazitning tanasi oq, bo'linmagan; Uzunligi 15-25 mm, kengligi 1,0-1,5 mm. Gelmintning
bosh qismi chinnigullar guliga o'xshash festonlar shaklida kengaytirilgan, shuning uchun
uning umumiy nomi – chinnigullar karyofillyozi deb ham ataladi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
136
Bunday ko’rinishdagi kasaliklar baliqlar uchun juda xavfli xisoblanadi.Kasaliklar
baliqlarning o’sishiga ta’sir etib xatto o’lim xolatiga olib keladi.
Xulosa
Baliqlarda diplostomozni yo'q qilishning asosiy maqsadi mollyuskalarni fizik, kimyoviy
yoki biologik usullar bilan yo'q qilish orqali patogenning rivojlanish zanjirini buzishdir.
Qisqichbaqasimonlarni yo'q qilishning jismoniy usullari suv havzalarini to'kish va
muzlatishdan iborat. Ehtiyotkorlik bilan, kasalikni davolash uchun ba'zi kimyoviy moddalar
ham ishlatilishi mumkin: mis sulfat - 5 mg / l; oqartiruvchi - 3-5 ts / ga; 5,4-diklorsalitsilanilid
- 1:500 000 ishlov berilgandan so'ng hovuz yuviladi va toza suv bilan to'ldiriladi. Bunday
hovuzga baliq 12-15 kundan keyin tashlanishi mumkin.O'rdaklar va qora sazan
qisqichbaqasimonlar bilan oziqlanadi. Shuning uchun, kuzda, baliq ovlashdan so'ng, suv
qushlari suv havzalariga ruxsat etiladi. Janub rayonlarida suv havzalariga qora sazan
tashlanib, suvda suzuvchi qushlar yetishtiriladi. Mollyuskalar sonini kamaytirish uchun
hovuzlar qattiq o'simliklardan tozalanadi va suv ta'minoti kanallarida nozik to'rli to'siq
panjaralari o'rnatiladi.
References:
1.
Haqberiyev P.S. “ Umumiy Ixtiologiya” Toshkent “ Iqtisod-Moliya” 2013;
2.
Xolmirzayev D. , Shohimardonov D.R. “ Baliqchilik asoslari” Toshkent “ Ilm-Ziyo” 2016;
3.
Sheref Korkmaz “Sazan Biyolojisi ve Yetishtirme Teknikleri” Ankara 2010 .
4.
Абдурахимов , А., Зуфикаров , Д., Асқарова , М., Саидов , М. and Юлдашев, Д. 2023.
ПРАВИЛЬНЫЙ РАСЧЕТ ПОТРЕБНОСТИ В КОРМАХ ОСНОВА ПРОДУКТИВНОСТИ
ЛАКТИРУЮЩИХ КОРОВ. Models and methods in modern science. 2, 6 (May 2023), 23–26.
5.
Собиров, И. ., Абдурахимов, А., & Юсупов, А. (2023). ЛОСОСЬСИМОН
БАЛИҚЛАРНИНГ АЭРОМОНОЗ (ЁКИ ФУРУНКУЛЕЗ) ИНФЕКЦИОН КАСАЛЛИГИ.
Евразийский журнал медицинских и естественных наук, 3(4 Part 2), 125–129. извлечено
от https://www.in-academy.uz/index.php/EJMNS/article/view/13571
6.
Собиров, И. ., & Абдурахимов, А. . (2023). БАЛИҚЛАРДА ПАРАЗИТАР ЗАМБУРУҒЛАР
(МИКОЗ) ТОМОНИДАН КЕЛТИРИБ ЧИҚАРИЛАДИГАН КАСАЛЛИКЛАР. Евразийский
журнал академических исследований, 3(5 Part 4), 297–300. извлечено от
https://www.in-academy.uz/index.php/ejar/article/view/16115
