YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
65
KIBERJINOYATLAR VIKTIMOLOGIK PROFILAKTIKASI BO‘YICHA AYRIM
MULOHAZALAR
SAFAROV JURABEK SODIQ O‘G‘LI
O‘zbekiston Respublikasi IIV Jamoat хavfsizligi departamenti,
Huquqbuzarliklar profilaktikasi хizmati,
Tahlil bo‘limi katta inspektori, mayor
https://doi.org/10.5281/zenodo.14807615
Bugungi kunda jamiyatda, texnologiyaning tez rivojlanishi va internetning keng tarqalishi
bilan kiberjinoyatlar ham o‘sib bormoqda. Kiberjinoyatlar, ya'ni internet orqali sodir etiladigan
huquqbuzarliklar, turli shakllarda – o‘zaro axborotlar almashish, onlayn shaxsiy ma'lumotlarga
hujumlar, firibgarliklar, hujumlar va boshqa turdagi zararli faoliyatlar orqali namoyon bo‘ladi.
Ushbu jinoyatlar nafaqat iqtisodiy zarar keltiradi, balki jabrlanuvchilarning psixologik va
ijtimoiy farovonligiga ham salbiy ta'sir ko‘rsatadi. Kiberjinoyatlardan jabrlanishni oldini olish,
texnologiyalardan xavfsiz foydalanishni ta'minlash va kiberjinoyatchilikka qarshi samarali
kurashish uchun kompleks yondashuvni talab etadi.
Ushbu maqolada, kiberjinoyatlardan jabrlanishni oldini olishga qaratilgan ilmiy asoslar,
strategiyalar va xorijiy tajribalar tahlil qilinadi.
Kiberjinoyatlar turli shakllarda sodir bo‘ladi va ularning har biri alohida profilaktik
choralarni talab qiladi. Quyida kiberjinoyatlarning ba'zi turlari keltirilgan:
1. Ma'lumotlarni o‘g‘irlash (Data Theft): Shaxsiy yoki moliyaviy ma'lumotlarni o‘g‘irlash,
maxfiy axborotga noqonuniy kirish.
2. Phishing: Foydalanuvchilarni aldash va ularning shaxsiy ma'lumotlarini olish uchun
soxta saytlardan foydalanish.
3. Ransomware (Javobgarlikni talab qilish): Kompyuterni yoki tizimni "qul" qilib,
foydalanuvchi ma'lumotlarini shantaj qilish.
4. Onlayn firibgarliklar: Internetda mahsulot yoki xizmatlarni aldov bilan sotish.
5. Kiberhujumlar: Tizim yoki shaxsga zarar yetkazish, ma'lumotlarga zarar yetkazish yoki
tizimni ishlamay qoldirish
1
.
Kiberjinoyatlardan jabrlanishni oldini olish uchun ilmiy asoslangan yondashuvlarni
ishlab chiqish zarur. Quyidagi sohalar bu jarayonda muhim ahamiyatga ega:
Kiberjinoyatlar bilan kurashishda ta'lim muhim rol o‘ynaydi. Kiberxavfsizlik bo‘yicha
ilmiy tadqiqotlar, kiberjinoyatlarning oldini olishga yo‘naltirilgan dasturlarni ishlab chiqish
imkoniyatini yaratadi. Ta'lim dasturlari, foydalanuvchilarni internet xavfsizligi haqida
xabardor qilish, shaxsiy ma'lumotlarni himoya qilish va phishing kabi hujumlardan qanday
saqlanishni o‘rgatishni o‘z ichiga oladi.
Yevropa Ittifoqining “General Data Protection Regulation” (GDPR) siyosati,
kiberxavfsizlikning muhim jihatlaridan biri sifatida, fuqarolarni internetda o‘z huquqlarini
himoya qilishga chaqiradi va ma'lumotlar xavfsizligini ta'minlashga yordam beradi. Bunday
siyosatlarni amalga oshirishda ta'lim va xabardorlikni oshirish muhim ahamiyatga ega.
Texnologik yechimlar, xususan, shifrlash (encryption), antivirus dasturlari va xavfsizlik
tarmoqlari kiberjinoyatlarga qarshi kurashishda muhim vositalardir. Ilmiy tadqiqotlar
kiberjinoyatlar turli shakllarini oldini olish uchun ilg‘or texnologiyalardan foydalanishni taqozo
1
Виды киберпреступлений. https://cisoclub.ru/vidy-kiberprestuplenij/
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
66
etadi. Shifrlash texnologiyalari orqali foydalanuvchilarning ma'lumotlari himoya qilinadi, bu
esa ma'lumotlarni o‘g‘irlashning oldini oladi.
AQShda FBI va boshqa yirik xavfsizlik tashkilotlari kiberhujumlarning oldini olish uchun
doimiy ravishda xavfsizlik tarmoqlarini yangilab, foydalanuvchilarga xavfsiz internet
foydalanish bo‘yicha treninglar o‘tkazadilar. Yaponiyada esa davlat tomonidan xususiy sektor
bilan hamkorlikda kiberhujumlarning oldini olish va tizim xavfsizligini ta'minlashga qaratilgan
doimiy tadqiqotlar olib boriladi.
Kiberjinoyatlarning oldini olish uchun psixologik va ijtimoiy yondashuvlarni ham
inobatga olish zarur. Jinoyatchilarning motivatsiyasini tushunish, ularning huquqbuzarlikka
qanday yo‘l olishlarini aniqlash va ularga qarshi samarali profilaktika choralari ishlab chiqish
muhimdir. Shuningdek, foydalanuvchilarni kiberjinoyatlarning zararli oqibatlari haqida
xabardor qilish va ularning ehtiyotkorligini oshirishga qaratilgan ijtimoiy tadbirlar o'tkazish
muhimdir.
Skandinaviyadagi mamlakatlar, xususan, Shvetsiya va Daniyada, internet xavfsizligi va
kiberjinoyatlarning oldini olish borasida keng qamrovli ijtimoiy dasturlarni amalga
oshirmoqda. Ushbu dasturlar doirasida, yoshlarni kiberjinoyatlarning salbiy oqibatlari haqida
xabardor qilish va ularga xavfsiz internet muhitini yaratish maqsadida ta'lim berish ishlari
amalga oshiriladi.
Kiberjinoyatlarga qarshi kurashishda samarali qonunlar va siyosatlarni ishlab chiqish
zarur. Kiberjinoyatlar bilan bog‘liq jinoyatlarni aniqlash, jinoyatchilarni jazolash va zarar
ko‘rgan shaxslarni himoya qilish uchun maxsus qonunlar ishlab chiqish muhim ahamiyatga ega.
Qonunlar kiberjinoyatlarni oldini olish va jabrlanuvchilarni himoya qilish uchun zarur bo‘lgan
huquqiy asosni yaratadi.
AQSh va Yevropa Ittifoqi kiberjinoyatlarni oldini olish uchun ilg‘or qonunlarni ishlab
chiqqan. Masalan, AQShda “Computer Fraud and Abuse Act” (CFAA) kiberjinoyatlar uchun
qonuniy javobgarlikni belgilaydi va kiberjinoyatchilikka qarshi kurashishda davlat va xususiy
sektorni birlashtiradi.
Kiberjinoyatlardan jabrlanishni oldini olish, faqat texnologik yondashuvlarni o‘z ichiga
olmagan, balki ilmiy, ijtimoiy va psixologik choralarni ham qamrab olgan kompleks
yondashuvni talab qiladi. Xorijiy tajriba, bu jarayonda ta'lim, texnologik xavfsizlik, ijtimoiy
dasturlar va qat'iy qonunlarning o‘zaro integratsiyasining muhimligini ko‘rsatmoqda.
Kiberjinoyatlarga qarshi kurashish, nafaqat davlat va xususiy sektorning hamkorligida, balki
global miqyosda ham muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, foydalanuvchilarni xavfsizlik
bo‘yicha xabardor qilish va ularni zarur choralar ko‘rishga rag'batlantirish hamda
kiberjinoyatlarning oldini olishda ijtimoiy ko‘makni oshirishga qaratilgan chora-tadbirlar
amalga oshirilishi kerak.
