YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
56
O'ZBEK VA RUS MUMTOZ ASARLARINING BIR BIRIDAN FARQLANISHI
Eshkuvatova Dilorom Fayzullayevna
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
"Rus tili va Adabiyoti" kafedrasi o'qituvchisi.
dilorom.eshkuvatova.1989@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14854879
Annotatsiya:
Mazkur maqolada o‘zbek va rus mumtoz adabiyotlarining bir-biridan
farqlanishi lingvistik, madaniy va adabiy jihatdan tahlil qilinadi. O‘zbek mumtoz adabiyoti
ko‘proq Sharq an’analari, axloqiy va didaktik qarashlar bilan boyitilgan bo‘lsa, rus mumtoz
adabiyoti hayotiy realizm, falsafiy izlanishlar va ijtimoiy masalalarni aks ettirishi bilan ajralib
turadi. Ushbu tadqiqotda har ikki adabiyotning uslubiy xususiyatlari, obrazlar tizimi, mavzu
va g‘oya jihatdan o‘zaro taqqoslanadi hamda ularning badiiy tafakkurdagi o‘rni yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
O‘zbek mumtoz adabiyoti, rus mumtoz adabiyoti, lingvomadaniyat, badiiy
tafakkur, axloqiy qadriyatlar, realizm, romantizm, adabiy taqqoslash.
Har bir xalqning adabiyoti uning milliy o‘zligi, ma’naviy qadriyatlari va madaniy
tafakkurining yorqin ifodasi hisoblanadi. O‘zbek va rus mumtoz adabiyotlari ham o‘ziga xos
xususiyatlarga ega bo‘lib, ular har bir xalqning tarixiy, madaniy va ijtimoiy taraqqiyoti bilan
chambarchas bog‘liqdir. Ushbu maqolada o‘zbek va rus mumtoz adabiyotlarining bir-biridan
farqlanishi lingvistik, badiiy va madaniy jihatdan tahlil qilinadi.
O‘zbek mumtoz adabiyoti Sharq adabiy maktabi an’analari, axloqiy-didaktik motivlar,
falsafiy mushohadalar va tasavvufiy qarashlar bilan boyitilgan. Alisher Navoiy, Bobur, Fuzuliy
kabi ijodkorlar asarlarida insoniylik, ma’naviyat, do‘stlik va muhabbat mavzulari yetakchi
o‘rin tutadi. Ushbu adabiyotda ramziylik, poetik uslub va qahramonlarning idealistik obrazlari
ustuvor hisoblanadi.
Rus mumtoz adabiyoti esa ko‘proq realizm, hayotning haqqoniy aks ettirilishi, ijtimoiy
muammolar va inson ruhiy kechinmalari bilan ajralib turadi. Aleksandr Pushkin, Lev Tolstoy,
Fyodor Dostoyevskiy kabi yozuvchilar asarlarida inson taqdiri, axloqiy tanlov, ijtimoiy
tengsizlik va hayotiy sinovlar keng yoritiladi. Ushbu adabiyot hayotiylik va chuqur psixologik
tahlillarga asoslanganligi bilan e’tiborni tortadi.
Shunday qilib, ushbu maqolada o‘zbek va rus mumtoz adabiyotlarining asosiy farqlari –
uslubiy xususiyatlar, mavzular tizimi, badiiy ifoda vositalari va adabiy tafakkurdagi o‘rni tahlil
qilinadi. Ushbu tahlil adabiyotshunoslik va lingvomadaniyatshunoslik nuqtayi nazaridan har
ikkala adabiyotning o‘ziga xos jihatlarini anglashga yordam beradi.
O‘zbek va rus mumtoz adabiyotlarini lingvistik, badiiy va madaniy jihatdan taqqoslash
natijasida quyidagi asosiy farqlar aniqlandi: O‘zbek mumtoz adabiyoti Sharq adabiy
maktabiga mansub bo‘lib, ko‘proq didaktik, tasavvufiy va poetik yo‘nalishda rivojlangan.
Alisher Navoiy, Bobur, Fuzuliy kabi ijodkorlar asarlarida ramziy ma’no va axloqiy pand-
nasihat yetakchi o‘rin tutadi. Rus mumtoz adabiyoti esa realistik, ijtimoiy va falsafiy
yo‘nalishlarga asoslangan bo‘lib, insoniy ruhiyat va jamiyatdagi muammolar chuqur
yoritilgan. Aleksandr Pushkin, Lev Tolstoy, Fyodor Dostoyevskiy kabi yozuvchilarning asarlari
hayotning haqqoniy aks ettirilishi bilan ajralib turadi. O‘zbek mumtoz adabiyotida ma’naviyat,
axloq, muhabbat, do‘stlik va odob mavzulari yetakchi o‘rin egallaydi. Jumladan, Alisher
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
57
Navoiyning “Layli va Majnun”, Boburning “Boburnoma” asarlarida insoniy fazilatlar,
vafodorlik va sadoqat madh etiladi.
Rus mumtoz adabiyotida hayotiy sinovlar, insoniy qarorlar, ijtimoiy adolatsizlik va
axloqiy tanlov asosiy mavzular qatoriga kiradi. Masalan, Dostoyevskiyning “Jinoyat va jazo”
romanida inson vijdonining azobi va axloqiy mas’uliyat muhokama qilinadi. O‘zbek mumtoz
adabiyotida idealistik obrazlar ustuvor bo‘lib, qahramonlar ko‘pincha mukammal insoniy
fazilatlarga ega. Badiiy ifoda vositalaridan ko‘proq tashbeh, metafora, ramzlar va badiiy
tasvirlar keng foydalaniladi.
Rus mumtoz adabiyotida esa realistik va ziddiyatli obrazlar tasvirlanadi. Qahramonlar
hayot sinovlarida shakllanadi, ularning fe’l-atvori murakkab va ko‘p qirrali bo‘ladi. Badiiy
uslubda tasviriy tafsilotlar, ichki monolog va psixologik tahlil
keng o‘rin egallaydi.
O‘zbek adabiyotida sharqona estetik qadriyatlar
,
milliy urf-odatlar, diniy-falsafiy
qarashlar keng aks ettiriladi. Rus adabiyotida esa G‘arb falsafasi
,
ijtimoiy va tarixiy
o‘zgarishlar muhim ahamiyat kasb etadi. Lingvistik jihatdan rus adabiyoti ko‘proq tafsilotga
yo‘naltirilgan bo‘lsa, o‘zbek adabiyotida poetik va majoziy yondashuv ustuvorlik qiladi.
Ushbu natijalar shuni ko‘rsatadiki, har ikkala adabiyot o‘zining o‘ziga xos rivojlanish
yo‘liga ega bo‘lib, ularning badiiy-estetik tizimi turlicha yondashuv asosida shakllangan.
O‘zbek mumtoz adabiyoti ko‘proq axloqiy va didaktik yo‘nalishga asoslangan bo‘lsa, rus
mumtoz adabiyoti realistik va falsafiy mushohadalarni o‘z ichiga oladi.
O‘zbek va rus mumtoz adabiyotlarini qiyosiy tahlil qilishda quyidagi ilmiy metodlardan
foydalanildi: O‘zbek va rus mumtoz adabiyotlarining tarixi, ularning shakllanish jarayoni va
rivojlanish bosqichlari solishtirildi. Har ikkala adabiyotning milliy, diniy va madaniy ta’sirlari
o‘rganildi. Asarlardagi asosiy konseptlar (do‘stlik, muhabbat, axloqiy qadriyatlar, ijtimoiy
adolat) lingvistik va semantik jihatdan tahlil qilindi. O‘zbek va rus mumtoz asarlarida
ishlatilgan badiiy tasvir vositalari (metafora, ramz, tashbeh va h.k.) solishtirildi.
O‘zbek va rus mumtoz adabiyotidagi syujet tuzilishi, qahramonlar tizimi, g‘oya va mavzu
jihatlari qiyosiy o‘rganildi. Alisher Navoiy, Bobur kabi o‘zbek mumtoz adabiyoti vakillari bilan
Pushkin, Tolstoy, Dostoyevskiy kabi rus adabiyoti namoyandalari ijodi solishtirildi. Har ikki
adabiyotning milliy madaniyat, mentalitet va urf-odatlar bilan bog‘liqligi tahlil qilindi. O‘zbek
va rus mumtoz asarlarida ishlatilgan lingvokulturologik birliklar (maqollar, iboralar, diniy va
mifologik elementlar) tadqiq etildi.
O‘zbek va rus mumtoz adabiyotidagi muhim ijtimoiy va axloqiy muammolar (adolat,
inson erkinligi, ma’naviyat, diniy va falsafiy qarashlar) diskursiv jihatdan tahlil qilindi. Ushbu
metodlar asosida o‘zbek va rus mumtoz adabiyotlarining bir-biridan farqlanishi aniq belgilab
berildi hamda ularning umumiy va o‘ziga xos jihatlari aniqlashga harakat qilindi.
O‘zbek va rus mumtoz adabiyotlarini qiyosiy tahlil qilish natijalari shuni ko‘rsatadiki,
har ikkala adabiyotning shakllanishi, rivojlanishi va badiiy-estetik tamoyillari o‘ziga xos
xususiyatlarga ega bo‘lib, ularning farqlari bir qator mezonlar asosida aniqlanadi.
O‘zbek mumtoz adabiyoti asosan ma’naviyat, axloqiy tarbiya, tasavvufiy-falsafiy
tushunchalar bilan boyitilgan. Asarlarda muhabbat, do‘stlik, insoniy fazilatlar va odob-axloq
qadriyatlari yetakchi mavzular sifatida namoyon bo‘ladi. Masalan, Alisher Navoiy ijodida
insoniylik, ezgulik va haqiqat yo‘lida fidokorlik qilish g‘oyasi yetakchi o‘rin tutadi.
Rus mumtoz adabiyotida esa ijtimoiy adolatsizlik, insonning ichki kechinmalari, jamiyat
va shaxs o‘rtasidagi ziddiyatlar asosiy mavzular sifatida aks etadi. Fyodor Dostoyevskiy, Lev
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
58
Tolstoy, Nikolay Gogol kabi adiblarning asarlarida inson psixologiyasi, uning hayotdagi tanlovi
va ma’naviy inqirozlari batafsil yoritiladi.
O‘zbek mumtoz adabiyotida qahramonlar odatda idealistik tasvirlangan bo‘lib, ular
mukammal axloqiy fazilatlarga ega. Ular asosan o‘z yo‘lidan og‘maydigan, adolat va ezgulikka
intiladigan personajlar sifatida tasvirlanadi. Masalan, Navoiy asarlarida yuksak axloqiy
fazilatlarga ega qahramonlar yetakchi o‘rinni egallaydi.
Rus mumtoz adabiyotida esa qahramonlar murakkab va ziddiyatli xarakterga ega bo‘lib,
ular hayotiy sinovlar orqali shakllanadi. Masalan, Dostoyevskiyning "Jinoyat va jazo" asaridagi
Raskolnikov obrazi insoniy vijdon va axloqiy qarorlar o‘rtasidagi murakkab ichki kurashni aks
ettiradi.
O‘zbek mumtoz adabiyotida tasavvufiy simvolika, ramziylik, poetik ifoda
,
an’anaviy
she’riy janrlar ustuvorlik qiladi. Alisher Navoiy, Bobur kabi ijodkorlar asarlarida badiiylik,
poetik tahlil va tashbehlardan keng foydalaniladi.
Rus mumtoz adabiyotida esa realistik tasvir, chuqur psixologik tahlil va tafsilotli tasvir
yetakchi o‘rin egallaydi. Lev Tolstoyning "Urush va tinchlik" yoki Gogolning "O‘lik jonlar"
asarlarida voqealar tafsilot bilan, hayotiylikka yaqin tarzda bayon qilinadi.
O‘zbek mumtoz adabiyoti sharqona estetik qadriyatlar, diniy-falsafiy qarashlar va milliy
mentalitet bilan bog‘liq bo‘lsa, rus mumtoz adabiyoti G‘arb falsafasi, ijtimoiy-siyosiy
o‘zgarishlar va real hayotiy muammolar bilan chambarchas bog‘liq. Lingvistik jihatdan o‘zbek
adabiyotida she’riy ifoda, metaforalar va allegoriyalardan ko‘proq foydalanilgan bo‘lsa, rus
adabiyotida dialoglar, tafsilotlar va psixologik bayon
uslubi rivojlangan.
Ushbu muhokamalar natijasida shuni aytish mumkinki, o‘zbek va rus mumtoz
adabiyotlari har biri o‘ziga xos estetik va ma’naviy tamoyillarga asoslangan bo‘lib, ularning
asosiy farqlari uslubiy, tematik va badiiy ifoda jihatidan namoyon bo‘ladi. O‘zbek adabiyoti
ko‘proq axloqiy-tarbiyaviy yo‘nalishda shakllangan bo‘lsa, rus adabiyoti hayotiy realizm va
insoniy ruhiyatni chuqur tahlil qilishga asoslangan. Shu bois, ushbu adabiyotlarni o‘rganish
nafaqat ularning xususiyatlarini anglashga, balki turli madaniyatlarning badiiy ifoda usullarini
taqqoslashga ham imkon yaratadi.
O‘zbek va rus mumtoz adabiyotlari o‘ziga xos madaniy va estetik tamoyillarga
asoslangan bo‘lib, ularning farqlari bir qator jihatlarda yaqqol namoyon bo‘ladi. Tadqiqot
natijalariga ko‘ra, asosiy farqlar quyidagicha umumlashtirilishi mumkin:
O‘zbek mumtoz adabiyotida ma’naviyat, tasavvuf, axloqiy tarbiya va ezgulik yetakchi
mavzular bo‘lsa, rus mumtoz adabiyotida ijtimoiy adolatsizlik, insoniy kechinmalar va shaxsiy
tanlov masalalari asosiy o‘rin tutadi.
O‘zbek mumtoz adabiyotidagi qahramonlar ko‘proq idealistik va axloqiy fazilatlarga ega
bo‘lsa, rus adabiyotida ularning xarakteri murakkab va ziddiyatli bo‘lib, ichki psixologik
kurashga asoslanadi.
O‘zbek adabiyotida she’riy ifoda, tasavvufiy ramzlar va poetik obrazlar keng qo‘llansa,
rus adabiyotida realizm, tafsilotli tasvir va psixologik tahlil ustunlik qiladi.
O‘zbek mumtoz adabiyoti sharqona mentalitet va diniy-falsafiy qadriyatlar bilan bog‘liq
bo‘lsa, rus adabiyotida g‘arb falsafasi, ijtimoiy-siyosiy muammolar va hayotiy realizm asosiy
o‘rinni egallaydi.
Ushbu xulosalar shuni ko‘rsatadiki, har ikkala adabiyot o‘z zamonasi va jamiyatining
ma’naviy ehtiyojlarini aks ettirib, o‘ziga xos badiiy an’analar asosida rivojlangan. O‘zbek va rus
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
59
mumtoz adabiyotlarini qiyosiy o‘rganish nafaqat ularning farqlarini, balki ularning o‘zaro
bog‘liqligi va madaniy aloqalarini tushunishga ham yordam beradi. Shu bois, ushbu
adabiyotlarni chuqur tahlil qilish orqali turli madaniyatlarning o‘zaro ta’siri va badiiy
boyligini yanada chuqurroq anglash mumkin.
References:
1.
Низомиддинова, Д. Ш. Сравнительный анализ узбекской и русской классической
литературы. – Ташкент: Фан, 2015. – 320 с.
2.
Радлов, В. В. Образцы народной литературы тюркских племен. – СПб.:
Императорская академия наук, 1866. – 550 с.
3.
Нурмухаммадов, Ш. Узбекская классическая литература. – Ташкент: Шарк, 2008. –
280 с.
4.
Лотман, Ю. М. Структура художественного текста. – Л.: Искусство, 1970. – 384 с.
5.
Мирзаева, Л. С. О сходстве и различиях русской и узбекской классической
литературы // Вестник ТашГУ. – 2018. – №2. – С. 45–52.
6.
Каримов, У. М. Художественные образы в узбекской и русской классической
литературе // Известия АН РУз. Серия литературы и искусства. – 2019. – №3. – С. 112–
118.
