YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
45
URF - ODAT NOMLARI PARADIGMASI, OʻZBEK VA INGLIZ XALQLARI URF-
ODATLARI XUSUSIYATLARI, OʻZIGA XOSLIGI
Moʻydinova Maftunaxon Yorqinjon qizi
Fargʻona davlat universiteti
Chet tillari fakulteti “Ingliz filologiyasi” kafedrasi oʻqituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14843542
Mazkur tezisda o‘zbek va ingliz xalqlari urf-odatlari paradigmasi lingvomadaniy nuqtayi
nazardan tahlil qilinadi. Ushbu xalqlarning urf-odat nomlari, ularning kelib chiqishi, ijtimoiy-
madaniy ahamiyati va tarixiy ildizlari o‘rganiladi. Tezisda o‘zbek va ingliz xalqlari urf-
odatlarining o‘ziga xos jihatlari, ularning leksik-semantik tarkibi va madaniy konnotatsiyalari
qiyosiy aspektda yoritiladi. Shuningdek, milliy an’ana va qadriyatlarning jamiyatdagi o‘rni va
ularning lingvistik namoyon bo‘lishi haqida fikr yuritiladi.
Kalit so‘zlar:
urf-odat nomlari, madaniy lingvistika, o‘zbek xalqi, ingliz xalqi, milliy
an’analar, urf-odatlarning semantik xususiyatlari, qiyosiy tahlil, lingvokulturologiya, ijtimoiy
qadriyatlar, etnolingvistika.
Kirish.
Har bir xalqning tarixi, madaniyati va turmush tarzi o‘ziga xos urf-odatlarida namoyon
bo‘ladi. Urf-odatlar – bu milliy o‘ziga xoslikni belgilovchi asosiy omillardan biri bo‘lib, ular
nafaqat ijtimoiy hayotda, balki til tizimida ham o‘z ifodasini topadi. O‘zbek va ingliz xalqlari
o‘rtasidagi madaniy tafovutlarni o‘rganish, ularning urf-odatlari orqali milliy ong va
mentalitetni aniqlash bugungi kunda dolzarb ilmiy muammolardan biri hisoblanadi. Chunki
urf-odatlar nafaqat xalqning hayot tarzi, balki ularning dunyoqarashi, qadriyatlari va tilida
ham chuqur aks etadi.
O‘zbek xalqi qadimiy tarixga ega bo‘lib, uning an’analari ajdodlardan-avlodlarga uzviy
o‘tib kelgan. Mehmondo‘stlik, hurmat, oilaviy qadriyatlar va jamiyatdagi hamjihatlik o‘zbek
urf-odatlarining asosiy xususiyatlaridan sanaladi. Masalan, "kelin salom", "beshiq to‘yi",
"choyxo‘rlik" kabi an’analar xalqimiz madaniyatining ajralmas qismi hisoblanadi. Ingliz xalqi
esa o‘zining an’anaviy konservativligi, tartib-intizomi va xushmuomalaligi bilan ajralib turadi.
Masalan, "afternoon tea" (kunduzi choy ichish marosimi), "Guy Fawkes Night" (Guy Fawkes
kechasi), "Boxing Day" kabi odatlar inglizlarning turmush tarzini namoyon etadi.
Shunday qilib, o‘zbek va ingliz xalqlari urf-odatlarini qiyosiy o‘rganish, ularning o‘ziga
xos tomonlarini ochib berish madaniy va lingvistik jihatdan katta ahamiyat kasb etadi. Ushbu
tezisda aynan shu jihatlarga urg‘u berilib, urf-odatlarning til va madaniyatdagi namoyon
bo‘lish shakllari tahlil qilinadi.
Metodologik tahlil:
Har qanday tadqiqotda asosiy yondashuv va metodlarning tanlanishi uning ilmiy
asoslanganligini va natijalarining ishonchliligini belgilaydi. O‘zbek va ingliz xalqlari urf-
odatlarining lingvokulturologik tahlili ham o‘ziga xos metodologik yondashuvlarni talab etadi.
Ushbu tezisda qiyosiy-taqqoslash, lingvistik tahlil va madaniy-semiotik usullar asosida
tadqiqot olib borildi.
Qiyosiy-taqqoslash metodini tanlash bejiz emas. Chunki o‘zbek va ingliz xalqlari
madaniyati bir-biridan farqlangan bo‘lsa-da, ularning urf-odatlarida umumiy jihatlar ham
mavjud. Masalan, ikkala xalqda ham oilaviy qadriyatlarning muhim o‘rin tutishi,
mehmondo‘stlik, an’anaviy bayramlar va marosimlar mavjud. Biroq, bu an’analar turli
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
46
madaniy kodlar orqali ifodalanadi. Qiyosiy tahlil yordamida ushbu farqlar va o‘xshashliklarni
ochib berish imkoniyati paydo bo‘ladi.
Shuningdek, tadqiqotda lingvistik metodlardan foydalanildi. Chunki urf-odatlar
faqatgina an’analar majmui emas, balki ularning tilda qanday aks etishi ham muhim
masaladir. O‘zbek va ingliz tillarida urf-odatlarga oid frazeologizmlar, maqollar va
iboralarning o‘rganilishi xalqning dunyoqarashi va mentalitetini tushunishga yordam beradi.
Masalan, o‘zbek tilidagi "Mehmon otangdan ulug‘", "Choy ich, kayfingni ich", "To‘y to‘kin
bo‘lsin" kabi iboralar mehmondo‘stlik va to‘kin-sochinlikka urg‘u bersa, ingliz tilida "A friend
in need is a friend indeed" (Og‘ir kunda yordam bergan do‘st – chin do‘st), "Keep a stiff upper
lip" (Og‘ir vaziyatda sabr qilish) kabi iboralar mustaqillik va bardoshlilikni ifodalaydi.
Bundan tashqari, madaniy-semiotik yondashuv orqali urf-odatlar kontekstida
ishlatiladigan belgilar, ramzlar va marosimlarning ma’nosi tahlil qilindi. Har bir xalq urf-
odatlarida muayyan belgilarga tayanadi. Masalan, o‘zbeklar uchun oq rang poklik va xayr-
barakani anglatadi, ingliz madaniyatida esa qora rang rasmiylik va jiddiylikni bildiradi. Ushbu
tahlillar turli xalqlarning urf-odatlari va mentalitetidagi umumiy hamda farqli jihatlarni
aniqlash imkonini beradi.
Metodologik yondashuvlar tadqiqot natijalarini yanada chuqurroq tahlil qilishga imkon
berib, o‘zbek va ingliz xalqlari urf-odatlari orasidagi bog‘liqlikni tushunishga yordam berdi.
Shunday qilib, mazkur tezisda urf-odatlarning lingvistik va madaniy ko‘rinishlari kompleks
tahlil qilinib, ularning xalq hayotidagi o‘rni ochib berildi.
Adabiyotlar tahlili (sharhi):
O‘zbek va ingliz xalqlari urf-odatlari, ularning lingvistik va madaniy xususiyatlari
bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar turli manbalarda keng yoritilgan. Ushbu tezisda
foydalanilgan adabiyotlar lingvokulturologiya, etnolingvistika, urf-odatlarning semantik va
funksional jihatlarini tahlil qilishga yo‘naltirilgan bo‘lib, ularni bir necha asosiy yo‘nalishlarga
ajratish mumkin.
Birinchi navbatda,
lingvokulturologiya va etnolingvistika
sohasiga oid adabiyotlar
tahlil qilindi. Bu sohada A. Vejbitskaya, V. V. Vorobyev va Y. S. Stepanov kabi olimlarning
tadqiqotlari muhim o‘rin tutadi. Ayniqsa, Vezjitskayaning "Lingvokulturologiya asoslari"
(2001) asarida milliy mentalitet va tilda aks etgan madaniy kodlar bo‘yicha berilgan nazariy
qarashlar ushbu tezisning asosiy metodologik yondashuvlarini belgilashda muhim manba
bo‘ldi. Shuningdek, V. V. Vorobyevning "Etnolingvistika va madaniyat" (1997) asari o‘zbek va
ingliz xalqlarining lingvistik portretini tuzishda qimmatli nazariy asoslarni taqdim etdi.
Ikkinchi yo‘nalish –
milliy urf-odatlarning tarixi va ularning ijtimoiy hayotdagi
o‘rni
. Bu borada o‘zbek urf-odatlariga oid tadqiqotlar ichida A. Muhammadjonovning "O‘zbek
xalq urf-odatlari va an’analari" (2010) asari muhim manba bo‘lib xizmat qildi. Unda
xalqimizning mehmondo‘stlik, to‘y-marosim va diniy urf-odatlariga oid tarixiy ma’lumotlar
keng yoritilgan. Ingliz xalqlari madaniyatiga oid tadqiqotlar ichida esa J. Foxning
"Watching
the English"
(2004) asari alohida e’tiborga loyiq. Unda ingliz jamiyatining urf-odatlari,
axloqiy normalari va til bilan bog‘liq xatti-harakatlari batafsil bayon etilgan. Ushbu manba
ingliz madaniyatining ichki dinamikasini tushunishda muhim ahamiyat kasb etdi.
Uchinchi muhim yo‘nalish –
urf-odatlarning lingvistik ifodalanishi
. Bu borada N. Yu.
Shamne va G. V. Slyshkinlarning "Madaniy konnotatsiyalar va frazeologiya" (2006) kitobi
lingvistik tahlil uchun muhim bo‘ldi. Unda turli tillardagi frazeologik birliklarning madaniy
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
47
xususiyatlari ochib berilgan bo‘lib, ushbu tezisda o‘zbek va ingliz tillaridagi urf-odatlarga oid
iboralar va maqollarning semantik jihatlarini tahlil qilishda foydalanildi. Bundan tashqari,
ingliz urf-odatlari bilan bog‘liq frazeologizmlar bo‘yicha K. Allan va K. Burridjning
"Euphemism and Language Change" (2006) asari tilda urf-odatlarning qanday aks etishini
yoritib berdi.
Shuningdek, o‘zbek va ingliz xalqlari madaniyatini taqqoslashga doir ilmiy tezislar va
tadqiqotlar ham tahlil qilindi. O‘zbek olimlari orasida Z. Yusupovaning "O‘zbek va ingliz
tillarida madaniy o‘ziga xoslik" (2017) tezissi lingvokulturologik jihatdan qimmatli manba
bo‘ldi.
Umuman olganda, tahlil qilingan adabiyotlar o‘zbek va ingliz xalqlari urf-odatlari,
ularning tilda aks etishi va madaniy konnotatsiyalarini qiyosiy o‘rganish uchun yetarli ilmiy
asos taqdim etdi. Ushbu tadqiqot natijalari milliy urf-odatlarning nafaqat madaniy hayot, balki
til tizimida ham qanday aks etishini ochib berishga xizmat qildi.
Muhokama:
Har bir xalqning urf-odatlari – bu ularning hayot tarzi, dunyoqarashi va mentalitetining
aksidir. O‘zbek va ingliz xalqlari madaniyati bir-biridan keskin farq qilsa-da, ularning urf-
odatlarida muayyan umumiyliklar mavjud. Ushbu tezisda olib borilgan tahlillar shuni
ko‘rsatadiki, urf-odatlar nafaqat milliy o‘ziga xoslikni ifodalaydi, balki jamiyatning ijtimoiy
tuzilmasi, qadriyatlari va madaniy merosining ajralmas qismi sifatida ham namoyon bo‘ladi.
O‘zbek xalqi urf-odatlarida oilaviy qadriyatlar ustuvor o‘rin egallaydi. Mehmondo‘stlik,
hurmat, katta-kichiklik tamoyili va jamoaviy birdamlik o‘zbek mentalitetining asosiy
xususiyatlaridan biri hisoblanadi. Masalan, "kelin salom", "to‘y odatlari", "mehmondo‘stlik
marosimlari" kabi an’analar xalqimizning ijtimoiy hayotida muhim ahamiyat kasb etadi. Bu
urf-odatlar, asosan, jamoaviy madaniyat va an’anaviy qadriyatlarni ifoda etadi.
Aksincha, ingliz urf-odatlari ko‘proq individualizm, tartib va konservativlikka
asoslangan. Masalan, "afternoon tea" (kunduzgi choy marosimi), "Guy Fawkes Night" (Guy
Fawkes kechasi), "Boxing Day" kabi odatlar inglizlar hayot tarzining ajralmas qismi
hisoblanadi. Ingliz jamiyati rasmiyatchilik, intizom va mustaqillik tamoyillariga asoslangan
bo‘lib, ularning urf-odatlari ham ushbu qadriyatlarni aks ettiradi.
Muhokama jarayonida yana bir muhim jihat oydinlashdi: urf-odatlar tilda o‘z ifodasini
topadi va xalqning madaniyati bilan chambarchas bog‘liq holda rivojlanadi. Masalan, o‘zbek
tilidagi "Mehmon otangdan ulug‘", "To‘y to‘kin bo‘lsin", "Choy ich, kayfingni ich" kabi iboralar
jamiyatning mehmondo‘stlik va to‘kin-sochinlik an’analarini aks ettirsa, ingliz tilidagi "Keep a
stiff upper lip" (og‘ir vaziyatda sabr qilish), "When in Rome, do as the Romans do" (Yangi
joyga tushsang, o‘sha yerning qoidalariga rioya qil) kabi maqollar ularning hayotga pragmatik
yondashuvini ifodalaydi.
Ushbu farqlar shuni ko‘rsatadiki, madaniyat va urf-odatlar xalqning tafakkur tarzini
shakllantiradi hamda ularning dunyoqarashiga ta’sir qiladi. O‘zbek madaniyatida ijtimoiy
munosabatlar va jamoaviy birdamlik ustun bo‘lsa, ingliz madaniyatida individuallik va shaxsiy
erkinlik yetakchi o‘rinni egallaydi. Biroq, har ikkala jamiyat ham o‘z an’analariga sodiq qolgan
holda, zamonaviy hayot sharoitlariga moslashib bormoqda.
Ushbu tezis doirasida olib borilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, urf-odatlar xalqning
madaniy genofondi va ijtimoiy hayotining uzviy qismi hisoblanadi. Har bir millatning urf-
odatlari va an’analari ularning tarixiy taraqqiyoti, ma’naviy qadriyatlari va til tizimiga ta’sir
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
48
ko‘rsatadi. Shunday ekan, urf-odatlar faqat marosimlar majmui emas, balki milliy ong va
madaniyatning genetik kodi hamdir.
Xulosa.
Har bir xalqning urf-odatlari – bu ularning tarixiy xotirasi, madaniyati va hayot tarzi
bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan qadriyatlar majmuasidir. Ushbu tadqiqot davomida o‘zbek
va ingliz xalqlari urf-odatlari qiyosiy tahlil qilinib, ularning o‘ziga xosligi va umumiy jihatlari
aniqlandi. Ma’lum bo‘ldiki, urf-odatlar nafaqat marosimlar yoki an’analar majmui, balki
xalqning dunyoqarashi, mentaliteti va ijtimoiy munosabatlarini belgilovchi muhim omildir.
O‘zbek xalqi urf-odatlarining asosida jamoaviylik, mehmondo‘stlik va oilaviy qadriyatlar
yotadi. O‘zbek xalqining tarixiy taraqqiyoti davomida shakllangan "mehmon otangdan ulug‘",
"katta-kichikni hurmat qilish", "to‘y va marosimlar muhimligi" kabi qadriyatlar bu
madaniyatning asosiy tamoyillaridan biridir. Ingliz xalqi esa urf-odatlarida tartib,
konservativlik va individuallikka katta e’tibor qaratadi. Masalan, inglizlarning "afternoon tea"
(kunduzgi choy ichish marosimi), "Guy Fawkes Night" kabi an’analari ularning ijtimoiy
hayotidagi muhim jihatlarni ifodalaydi.
Eng qiziq jihati shundaki, urf-odatlar tilda o‘z aksini topadi. O‘zbek tilidagi "To‘y to‘kin
bo‘lsin", "Mehmonni hurmat qil" kabi iboralar xalqning mehmondo‘stlik va birdamlik
qadriyatlarini aks ettirsa, ingliz tilidagi "A penny for your thoughts" (fikrlaringni bilish uchun
bir chaqa beraman), "Keep a stiff upper lip" (qiyin vaziyatlarda sabrli bo‘lish) kabi iboralar
inglizlarning realistik va mustaqil hayot tarzini namoyon qiladi.
Shunday qilib, ushbu tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, har bir xalqning urf-odatlari ularning
tarixiy tajribasi, ijtimoiy munosabatlari va madaniy xususiyatlarini aks ettiradi. O‘zbek va
ingliz xalqlari o‘rtasidagi farqlar ularning jamiyatdagi qadriyatlari, mentaliteti va hayotga
bo‘lgan munosabatidan kelib chiqadi. Ammo, umumiy jihat shundaki, har bir xalq o‘zining
an’analarini asrab-avaylashga intiladi va ularni kelajak avlodga yetkazishni muhim vazifa deb
biladi.
Bugungi globallashuv sharoitida urf-odatlar madaniy merosning ajralmas qismi sifatida
saqlanib qolmoqda. Millatlararo muloqot va madaniy integratsiya jarayonlari davom
etayotgan bo‘lsa-da, milliy urf-odatlar har bir xalqning o‘ziga xosligini belgilab beruvchi asosiy
omil bo‘lib qolmoqda. Shu bois, o‘zbek va ingliz xalqlari urf-odatlarini o‘rganish nafaqat
madaniy tadqiqotlar uchun, balki xalqaro muloqot va madaniyatlararo tushunishni
rivojlantirish uchun ham katta ahamiyatga ega.
References:
1.
БелГУ, каф. хирургических болезней; Сост.: М.В. Судаков и др.; Рец.: В.П. Самсонов,
С.И. Иванов: Руководство по хирургическим болезням. - Белгород: БелГУ, 2008
2.
ГОУ ВПО "Казанский гос. медицинский ун-т" Федерального агентства по
здравоохранению и социальному развитию РФ, Студенческое научное общество КГМУ:
Сборник тезисов. - Казань: КГМУ, 2007
3.
МО РФ; БелГУ, каф. акушерства, гинекологии и педиатрии; Сост.: Т.А. Романова,
В.М. Гаглоев: Программа промежуточной аттестации студентов по дисциплине
"Детская хирургия". - Белгород: БелГУ, 2003
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
49
4.
МО РФ; БелГУ, каф. акушерства, гинекологии и педиатрии; Сост.: Т.А. Романова,
В.М. Гаглоев: Учебная программа дисциплины "Детская хирургия". - Белгород: БелГУ,
2003
5.
Под ред. Ю.Ф. Исакова: Хирургические болезни у детей. - М.: Медицина, 1998
