YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
18
BOSHLANG'ICH SINFLARDA FANLARNI INTEGRATIV YONDASHUV ASOSIDA
O‘QITISH TEXNOLOGIYASI
Abdullayeva Dilnoza
Termiz iqtisodityot va servis universiteti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14835594
Annotasiya.
Ta’lim jarayonidagi integratsiya - bu o’quvchiga o’qitishni birinchi
qadamlaridanoq olamni bir butunlikda va uni barcha elementlari o’zaro bog’liqligi haqida
tasavvur berishdan iboratdir. Ushbu maqolada integrativ yondashuv asosida tabiiy fan bilan
matematika fanining bir-birga bog’lanishi bir nechta masalalar asosida yoritib berilgan.
Tayanch so’zlar:
integrativ yondashuv, texnologiya, tabiiy fan, matematika, o ‘qish,
masala.
Mamlakatimizda zamon talablari darajasida ta'lim jarayonini tashkil etish bilan
birgalikda malakali kadrlar tayyorlashga muhim ahamiyat berilmoqda. O'zbekiston
Respublikasini yanada rivojlantirish bo'yicha harakatlar strategiyasida "Uzluksiz ta'lim
tizimini yanada takomillashtirish,sifatli ta'lim xizmatlari imkoniyatlarini oshirish, mehnat
bozorining zamonaviy ehtiyojlariga mos yuqori malakali kadrlar tayyorlash,ta'lim va o'qitish
sifatini baholashning xalqaro standartlarini joriy etish"vazifalari buning yorqin misolidir.[1]
"Integrativ" so‘zi lotin tilidan olingan bo‘lib, "integrare" ("birlashmoq", "butun qilish")
fe’lidan kelib chiqqan. Bu so‘z "integratsiya" (birlashtirish, yaxlitlikka erishish) tushunchasiga
bog‘liq bo‘lib, ta’limda turli fanlarni birlashtirib o‘qitish usulini anglatuvchi atama sifatida
ishlatiladi.
Integrativ yondashuv – bu turli fanlar o‘rtasida bog‘liqlik va o‘zaro ta’sirni ifodalovchi
tushuncha bo‘lib, ta’lim jarayonida turli fanlar bilimlaridan kompleks foydalanishni anglatadi.
U quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
1. Mundarijaviy aloqadorlik – bir fan doirasidagi bilimlarni boshqa fanga bog‘lash.
Masalan, matematika va fizika (hisob-kitoblar), biologiya va kimyo (moddalar tarkibi), tarix va
geografiya (hududiy voqealar).
2. Metodik aloqadorlik – turli fanlar o‘qitish metodikasining o‘zaro bog‘liqligi. Masalan,
ta’limda muammoli yondashuv yoki tadqiqot metodlari bir necha fanda qo‘llanilishi mumkin.
3. Amaliy aloqadorlik – real hayotdagi masalalarni yechishda turli fanlar bilimlaridan
foydalanish. Masalan, ekologik muammolarni tushunish uchun biologiya, kimyo va geografiya
bilimlari kerak bo‘ladi.
4. Tushunchaviy aloqadorlik – bir fanning asosiy tushunchalari boshqa fanga ta’sir
qilishi. Masalan, "energiyaning saqlanish qonuni" fizika, kimyo va biologiyada muhim
tushuncha hisoblanadi.
5. Texnologik aloqadorlik – yangi texnologiyalarni o‘zlashtirishda turli fanlar o‘rtasidagi
bog‘liqlik. Masalan, dasturlash informatika, matematika va muhandislik fanlari bilan
chambarchas bog‘liq
Integrativ yondashuv ta’lim jarayonini yanada samarali va mazmunli qiladi,
o‘quvchilarning mantiqiy fikrlashini rivojlantiradi hamda fanlarni o’zaro aloqadorlikda
o’rganishni natijada o’qishga bo‘lgan qiziqishni oshirib, kompleks muammolarni hal qilishga
tayyorlaydi. Boshlang’ich sinflarda integrativ yondashuvni Tabiiy fanlar bilan Matematikani
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
19
bir-biriga bog’lash orqali amalga oshirishni ko’rib chiqaylik. 4-sinf Tabiiy fanlar 2 qism
darsligidan “Harakat va kuch” mavzusida:
Bobo sholg’om ekibdi.Sholg’om o’saverib, shunaqangi katta bo’lib ketibdiki,uni yerdan
sug’urib olishga boboning kuchi yetmay qolibdi. Bobo buvini yordamga chaqiribdi, lekin
ikkovining ham kuchi yetmabdi.Shunda ular nabirasini, kuchukchani, mushukchani va oxirida
sichqonchani ham yordamga chaqirishga majbur bo’lishibdi.Ularning hammasi birgalashib
tortishgan ekan, sholg’omni yerdan sug’urib olishibdi.
Demak, sholg’omni sug’urish uchun barcha kuchlar bir-biriga qo’shilishi kerak[2].Bu
ma’lumot tabiiy fanlar darsligida berilgan edi, endi xuddi shu ma’lumotni matematika darsida
masala ko’rinishda ishlab chiqamiz.
1-Masala. Bobo sholg‘omni tortdi, lekin chiqarolmadi. Buvi yordamga keldi – endi ikkovi
birga tortdi, lekin baribir chiqarolmadi. Keyin nabira, it, mushuk va sichqoncha ham qo‘shildi.
Nihoyat, sholg‘om sug‘urilib chiqdi!
Agar boboning kuchi 40 birlik, buvining kuchi 30 birlik, nabiraniki 20 birlik, itniki 10
birlik, mushukniki 5 birlik, sichqonchaniki 5 birlik bo‘lsa, jami nechta birlik kuch ishlatildi?
Yechish: 40+30+20+10+5+5=110
Javob: Ular jami 110 birlik kuch ishlatishdi va sholg’omni sug’urib olishdi.
2-masala. Sardor, Jasur, Alisher bog’ga bordilar va mevalarni yuk mashinasiga tashishda
bog’bonlarga yordam berdilar. Sardor 25kg, Jasur 19kg, Alisher esa Sardordan 7 kg kam meva
tashishga kuchi yetadi. Ular 5 marotaba mashinaga meva olib borishdi. Har biri qanchadan
meva olib borishdi va jami bo’lib necha kg meva tashishda yordam berishdi?
Yechish: 1)5∙25=125 2) 5∙19=95 3)5∙18=90
4)125+95+90=310
Javob: Sardor 125 kg, Jasur 95 kg, Alisher 90 kg jami bo’lib esa 310 kg meva tashishdi
3-masala. Javohir velosipedda soatiga 12 km tezlik bilan yurmoqda, uning ukasi esa
piyoda soatiga 4 km tezlikda yurmoqda. Agar ular bir vaqtda bir yo‘nalishda yo‘lga chiqishsa,
7 soatdan keyin ular orasidagi masofa qancha bo‘ladi?
Yechish: 12*7=84 4*7=28 84-28=56
Javob: 7 soatdan keyin ular orasidagi masofa 56 km ga teng.
Boshlang‘ich sinflarda tabiiy fanlar va matematikani bir-biriga bog‘lash o‘quvchilarning
mantiqiy va ilmiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirishga xizmat qiladi. Bu usul orqali bolalar
nafaqat matematik amallarni bajarishni, balki ularni tabiatdagi hodisalar bilan bog‘lab
tushunishni ham o‘rganadilar.
Matematika va tabiiy fanlarning integratsiyasi o‘quv jarayonini yanada qiziqarli va
samarali qiladi. Masalan, o‘quvchilar o‘lchov birliklarini o‘rganayotganda tabiatda
uchraydigan uzunliklar, massalar yoki vaqt birliklarini real misollarda qo‘llashadi.
Shuningdek, tezlik, harorat o‘zgarishi yoki o‘simliklarning o‘sish jarayonlarini matematik
hisob-kitoblar yordamida tahlil qilish orqali ilmiy tafakkurlari shakllanadi.
Integrativ yondashuv bolalarning mustaqil izlanish, muammolarni hal qilish va kuzatish
qobiliyatlarini oshirishga yordam beradi. Shu bois, boshlang‘ich ta’limda tabiiy fanlar va
matematikani uyg‘unlashtirish muhim metodik yondashuvlardan biri hisoblanadi. Bu
yondashuv o‘quvchilarning bilimini mustahkamlash bilan birga, ularni hayotiy tajribalar
asosida o‘qitishga xizmat qiladi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
20
Literature:
1.
Abdujabborova Dinora. Boshlang’ich sinflarda fanlararo aloqadorlikni amalga oshirish
imkoniyatlari. ”Innovative Developments And Research In Education” 228-bet.
2.
Tabiiy fan 4-sinf 2-qism 3-Bo’lim(2024-yil)”Harakat va kuch” 84 bet.
3.
Babayeva M.A. Kompitensiyaviy yondashuvda o’quv fanlari integratsiyasining ahamiyati.
Toshkent davlat pedagogika universiteti. Ilmiy axborotlari ilmiy-nazariy jurnali. 5-son, 2022
yil. B.328-334. ISSN 2181-9580.
4.
Babayeva M.A O’quv mashg’ulotlarini fanlararo aloqadorlik asosida tashkil etishda
pedagogik texnologiyalarning ahamiyati. Respublika miqyosidagi ilmiy-amaliy konferensiya
27-yanvar 2022-yil.-T.: Rishton XTB 2022 B.192-195.
5.
Babayeva M.A. Kompitensiyaviy yondashuvda o’quv fanlari integratsiyasining
ahamiyati.Toshkent davlat Pedagogika. Ilmiy axborotlari ilmiy nazariy jurnali.5-son,2022-
yil.B.328-334. ISSN 2181-9580(13.00.00.№ 32)
