YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
116
ÓZBEK HÁM QARALPAQ XALQÍNÍŃ MUZIKA TARIYXÍNÍŃ AYÍRÍM
MÁSELELERI
Bekbaulieva Feruza
Ájiniyaz atındaǵı NMPI Muzika tálim bakalavr tálim baǵdarı talabası
https://doi.org/10.5281/zenodo.14890554
Annotaciya:
Maqalada ózbek hám qaraqalpaq xalqınıń muzika tariyxınıń qáliplesiwi hám
rawajlanıw barısındaǵı ayırım máseleler sóz etilgen. Zamanagóy muzika tariyxınıń izertleniwi
haqqında sóz bolǵan.
Tayanısh sózler:
Muzika, saz ásbapları, baqsıshılıq, folklor, xalıq qosıqları.
Milliy mádebiyatımız hám kórkem ónerdiń rawajlanıwı xalqımızdıń sanasınıń qay
dárejede ekenligin belgilep beriwi bárshemizge belgili. Muzika tarawınıń ázeliy
qádiriyatlarınan zamanagóylik ólshemlerine bolǵan processler tek ǵana namalarda mórlengen
biytákirar shıǵarmalardan ǵana kóriw múmkinligin esapqa alsaq, túrkiy xalıqlar, sonıń ishinde,
ózbek hám qaraqalpaq xalıqlarınıń muzika tariyxın úyreniw máselesi aktual máselelerden
esaplanadı.
Muzika tariyxı júdá qızıq tarawlardıń biri bolıwı menen birge, júdá quramalı taraw.
Óytkeni xalıqtıń sanasın, onıń rawajlanǵanlıq dárejesin anıqlap beriwshi bul taraw tek bir
baǵdar de emes, bir neshe tarawda óziniń sáwlesine iye. Olardan biri kórkem óner tarawı bolsa,
ekinshi tárepten xalımızdıń ilim-bilimdegi rawajlanıw baǵdarlarında belgilep beredi.
Joqardaǵı pikirlerdi esapqa alatuǵın bolsaq, muzika tariyxı búgingi kúnimizge shekem
tolıq izertlenip bolındı, dep qaraw orınsız. Sebebi, xalıq ómir súrer eken ol jerde kórkem óner,
mádeniyat joqarı shıńlarǵa qaray órley beredi. Kórkem ónerdiń bul túri ádebiyat penen tıǵız
baylanıslı túrde úyrenilse maqsetke muwapıq boladı. Shayırlar tárepinen tereń lirizm menen
qaǵaz betlerine túsken estetikalıq sezimlerdiń insan kewline qonımlı hám biytárkirar bolıp
jetiwinde muzikanıń sırlı notalarınıń ornı girewli. Hárbir xalıqtıń óziniń mánawiyatı,
aǵartıwshılıǵı, estetikası bolıp, turmıs degen processte milliy hám sheberlik faktorları menen
suwǵarıp kelingen. Bunıń negizinde eki úlken pikir baǵdarları, yaǵnıy xalıq ǵalaba muzıkanıń
hám oylawdıń individual dóretiwshilik qatnasıqlarınıń ornı hám bahası joqarı.
Ózbek xalıq muzika óneri óziniń milliy proceslerinde ózine tán hám jetik dárejede
qáliplesken biytákirar xalıq hám klassikalıq muzıka miyrasına iye. XX ásirge kelip, bul
jámiyetlik turmıs jollarında hám muzıka mádeniyatımızda jańa baǵdar engizile basladı. Bul
batıs muzika mádeniyatınıń negizinde muzika dóretiwshiligin jetilistiriw baǵdarı edi. Sonı da
atap ótiw kerek, hár qanday muzika xalıq mádeniyatınıń rawajlanıwına xızmet etse, álbette
ámeliyatta óz juwabın tabadı. XX ásirge kelip Ózbekstanda da evropalı oy-pikir aǵımınıń tásiri
sezile basladı hám zamanagóy muzıkanıń kompozitorlıq dóretiwshiligi kórinisinde ámeliyatta
óz kórinisin taba basladı [3.4] dep, ózbek muzika tariyxın úyreniwshiler orınlı pikir bildiredi.
Haqıyaqatında da, mámleketimizde hesh bir taraw birden óziniń rawajlanıw jolına túsip
ketpedi. Eń birinshilerden bolıp bunda rawajlanǵan mámleketlerden baǵdar alıw, olardı eń
mayda elementlerine shekem izertlew áhmiyetli baǵdarlardan esaplanadı. Solay eken, ózbek
muzika tariyxında da eń bririnshi zamanagóy kompozitorlıq dóretpelerdiń rawajlanıwı
rawajlanǵan shet mámleketler menen tıǵız baylanıslı.;
Qaraqalpaq muzika tariyxında izertleniwdi kútip turǵan máseleler kópshilikti quraydı.
Solardan biri, zamanagóy estradanıń rawajlanıw tendenciyaları bolıp, búgingi kúnde jańadan
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
117
jaratılıp atırǵan kompoziciyalıq shıǵarmalardıń áhmiyetliligin onıń rawajlanıwın úyreniw
kúnimizdiń áhmiyetli máselelerden ekenligi bárshemizge belgili.
Tiykarınan klassikalıq shıǵarmalar xalıq dóretiwshiligi menen tikkeley baylanıslı bolǵan
kompozitorlıq tarawı derlik bir yarım, yaǵnıy mıń jıllıq tariyxıy dáwir dawamında qáliplesip,
rawajlanıp kelmekte. Onıń qatarı sıpatların ańlaw boyınsha «kompozitor» sóziniń sózlik mánisi
da itibarlı. Ataqlı ózbek ilimpazı I.R.Rajabovtıń bergen anıqlaması boyınsha, «kompozitor»
parsı tilinen alınǵan sóz bolıp, onıń tiykarında «muzikanı quraytuǵın elementlerdi bir-birine
bayıtıwshı» degen mánisti bildiredi. Kompoziciyanıń muzika dóretiwshiligindegi mánisi
mazmunı nızamlar menen tikkeley baylanıslı túrde júzege shıǵadı. Bunda, kompozitor kóp
ásirlik dástúriy namalardıń ritmikalıq hám namaları variantların jaratıw, sonday-aq nama
jazıwlarına jańa súwretler, tayar haldaǵı rawajlanıwlardı kirgiziwi názerde tutıladı.
Hárbir xalıq óziniń basınan keshirgen hár qıylı tariyxıy waqıyalarǵa bay turmıs tárizin,
ruwxiy kewil sezimlerin hám xalıq psixologiyasın qosıqlar arqalı bildirgen. Qosıqlarda ápiwayı
xalıqtıń turmıs haqıyqatı ayqın kórinedi. Awır dáwirlerde jaratılǵan bunday dóretiwshilik
úlgileri óziniń qádir-qımbatın házirgi kúnge shekem saqlap qalǵan. Xalıq óz qosıqlarına húrmet
penen qaraǵan hám qádirlep saqlay alǵan. Ata-babalarımızǵa ruwxıy járdem bergen awızeki
xalıq dóretiwshiligi úlgileriniń esabı joq, desek qáte bolmaydı. Filologiya ilimleriniń doktorı
N.Dawqaraev: «Qaraqalpaq xalqı - óziniń qayǵılı kúnlerinde de quwanıshlı kúnlerinde de
qosıqsız, saz-sáwbetsiz, awızeki poeziyasız jasay almadı»[1.16], - dep atap ótkenindey xalqımız
erte dáwirlerden kórkem ónerge muzikaǵa qumar bolǵan.
Juwmaqlap aytqanda, folklorlıq dóretpelerdiń ishinde xalıq qosıqları hám salt-dástúr
jırları sol xalıqtıń mádeniy turmısına, dúnyanı tanıw ózgesheliklerine, úrp-ádet hám
dástúrlerine tıǵız baylanısta dóretilgen. insannıń ómir tirishiliginde, turmısında, xalıqlardıń
bir-biri menen qarım-qatnasında belgili rol atqaradı. Sonlıqtan, salt-dástúr jırları xalıqtıń
tariyxına, etnografiyasına qarısıp ketip, óziniń kelip shıǵıw tariyxı boyınsha xalıq ómiri menen
tutas úyreniledi. Xalıq óziniń toyın tamashaǵa bay, mazmunlı etip ótkeriw ushın toy dástúrine
ılayıqlı toy qosıqların payda etken, al, adam basına túsken qayǵı, músiybet hám onı jeńilletiw
ushın júreklerdi lárzege salatuǵın joqlaw, sher-muń qosıqların, jas bópelerdiń tuwılıwındaǵı
arzıw-ármanları, keleshegi, qalaberse tárbiyası, ata-analardıń maqset-niyetin de óz boyına
jámlegen háyyiw jırların dóretken. Bul bolsa xalıqtıń awızeki ádebiyatınıń bay ekenligin
dálilleydi.
References:
1.
Қарақалпақ фольклоры. Көп томлық. V том. Қарақалпақ халық қосықлары ҳәм салт
жырлары. –Нөкис. Қарақалпақстан, 1980.– 467 Б.
2.
Nadirova A. Qaraqalpaq muzika tariyxı. Tashkent: Sano-standart, 2018. – 384 b.
3.
Jabborov A., Begmatov S., Azamova M.. O‘zbek musiqasi tarixi. —Тoshkent: Fan va
texuologiya, 2018. – 384 b.
4.
Sarsenbayev, K. (2024). THE IMPORTANCE OF T. QAYPBERGENOV'S STORIES IN THE
RESEARCH AND DEVELOPMENT OF THE KARAKALPAK PROSE.
Models and methods in modern
science
,
3
(6), 88-93.
5.
Sarsenbayev, K. (2024). DESCRIPTION OF HUMAN DESTINY IN THE SHORT STORIES OF
T. QAYIPBERGENOV (" SLEEPLESS NIGHTS"," SECRETS KNOWN TO YOU ALONE").
Solution of
social problems in management and economy
,
3
(4), 154-155.
