YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
112
VOYAGA YETMAGAN SHAXSNI G‘AYRIIJTIMOIY XATTI-HARAKATLARGA
JALB ETISHNING HUQUQIY TAHLILI
Jienbaeva Salima Asqar qizi
Qoraqalpoq Davlat universiteti ''Jinoyat qonunchiligini qo`llash nazariyasi va
amaliyoti'' mutaxassisligi 2-kurs magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14890546
Annotatsiya:
Voyaga yetmagan shaxslarning g‘ayriijtimoiy xatti-harakatlarga jalb etilishi
– murakkab ijtimoiy-huquqiy muammo bo‘lib, uning oldini olish va unga qarshi kurashish
davlatning muhim vazifalaridan biri hisoblanadi.O'zbekiston Respublikasining qonunchiligida
voyaga yetmagan shaxsni g'ayriijtimoiy xatti-harakatlarga jalb etish uchun javobgarlikning bir
nechta turlari mavjud bo'lib, ular qilmishlarning og'irligiga va voyaga yetmagan shaxsning
yoshiga bog'liq holda qo'llaniladi. Ushbu maqolada voyaga yetmagan shaxsni g‘ayriijtimoiy
xatti-harakatlarga jalb etishning huquqiy jihatlari tahlil qilinadi, jinoyat va ma'muriy
javobgarlik masalalari ko‘rib chiqiladi hamda profilaktika choralari taklif etiladi.
Kalit so`zlar:
voyaga yetmagan shaxs, javobgarlik, jazo, g‘ayriijtimoiy xatti-harakatlar,
qonunchilik, qilmish, shaxs yoshi, jinoyiy javobgarlik,ma`muriy javobgarlik.
Kirish
: Jamiyatimiz ravnaqi va kelajagi uchun yosh avlod tarbiyasi har doim ham muhim
ahamiyat kasb etib kelgan. Biroq, afsuski, voyaga yetmagan shaxslar orasida g‘ayriijtimoiy xatti-
harakatlarning ko‘payishi, bu masalaga nafaqat jiddiy e'tibor qaratishni, balki uning sabablarini
chuqur tahlil etishni ham taqozo etadi. G‘ayriijtimoiy xatti-harakatlar - bu yoshlar tomonidan
sodir etiladigan, jamiyatdagi axloqiy me'yorlarga zid bo'lgan, ularning o'zlari va jamiyatga zarar
keltiradigan harakatlardir. Ushbu muammoning ildizlari o'smirlarning shaxsiy muammolari,
ijtimoiy-iqtisodiy nochorliklar, ota-onalarning befarqligi kabi turli xil omillarga borib taqaladi.
Shuning uchun ham, mazkur muammoga qarshi kurashish, nafaqat huquqiy, balki ijtimoiy va
psixologik yondashuvlarni ham talab etadi. Ushbu mavzu, kelajagimiz bo'lmish yoshlarning
sog'lom kamoloti uchun muhim ahamiyatga ega ekanligi bilan diqqatga sazovordir.
1
Voyaga yetmagan shaxslarning g‘ayriijtimoiy xatti-harakatlariga ta'rif va tasniflash
G‘ayriijtimoiy xatti-harakatlar, umuman olganda, jamiyatning qabul qilingan normalariga
va qonunlariga zid bo‘lgan harakatlardir. Voyaga yetmaganlarga nisbatan bu tushuncha
quyidagi harakatlarni o‘z ichiga olishi mumkin:
2
• Jinoyatlar: O‘g‘rilik, talonchilik, zo‘ravonlik, giyohvand moddalar bilan bog‘liq jinoyatlar
va boshqalar.
• Ma'muriy huquqbuzarliklar: Mayda bezorilik, jamoat tartibini buzish, maktabdan
qochish va boshqalar.
• G‘ayriijtimoiy xulq-atvor: O‘ziga va boshqalarga nisbatan tajovuzkorlik, giyohvand
moddalarni iste’mol qilish, alkogol ichish, tilanchilik va boshqalar.
Ushbu harakatlarning og‘irligi va oqibatlari farq qilishi mumkin, shuning uchun ham
ularning har biri alohida huquqiy tahlilni talab qiladi.
Huquqiy javobgarlik:
1
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI KONSTITUTSIYASI (yangi tahrir) 30.04.2023 yil
2
Rustambayev M.X. Oʻzbekiston Respublikasi jinoyat huquqi kursi. Tom 3. Maxsus qism. Shaxsga qarshi
jinoyatlar.Tinchlik va xavfsizligiga qarshi jinoyatlar. Darslik. 2-nashr, toʻldirilgan va qayta ishlangan – T.: Oʻzbekiston
Respublikasi Milliy gvardiyasi Harbiy-texnik instituti, 2018. – 412 bet.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
113
Voyaga yetmagan shaxsni g‘ayriijtimoiy xatti-harakatlarga jalb etganlik uchun
javobgarlikning turlari:
• Jinoyiy javobgarligi: Jinoyat kodeksida belgilangan og‘ir jinoyatlarni sodir etgan voyaga
yetmaganlar jinoyat javobgarligiga tortiladi. Ularga nisbatan yengilroq jazolar qo‘llanilishi
mumkin, ammo og‘ir holatlarda qamoq jazosi ham tayinlanishi mumkin.
3
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASINING JINOYAT KODEKSIning 127-moddasi - Voyaga
yetmagan shaxsni g‘ayriijtimoiy xatti-harakatlarga jalb qilishVoyaga yetmagan shaxsni spirtli
ichimliklar iste’mol qilishga, giyovandlik vositalari va ularning analoglari yoki psixotrop
hisoblanmagan, lekin kishining aql-idrokiga ta’sir qiladigan vosita va moddalarni iste’mol
etishga jalb qilish, shunday harakatlar uchun ma’muriy jazo qo‘llanilganidan keyin sodir etilgan
bo‘lsa, — bazaviy hisoblash miqdorining yuz baravaridan ikki yuz baravarigacha miqdorda
jarima yoki uch yuz oltmish soatgacha majburiy jamoat ishlari yoxud ikki yilgacha axloq
tuzatish ishlari yoki bir yildan uch yilgacha ozodlikni cheklash yoki uch yilgacha ozodlikdan
mahrum qilish bilan jazolanadi.Voyaga yetmagan shaxsni giyovandlik vositalari, ularning
analoglari yoki psixotrop moddalar iste’mol etishga jalb qilish —uch yuz oltmish soatdan to‘rt
yuz sakson soatgacha majburiy jamoat ishlari yoki uch yildan besh yilgacha ozodlikni cheklash
yoki uch yildan besh yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi.Voyaga yetmagan
shaxsni jinoyat qilishga jalb etish, shuningdek ushbu moddaning ikkinchi qismida nazarda
tutilgan harakatlar:a) ilgari giyovandlik vositalari yoki psixotrop moddalarni g‘ayriqonuniy
ravishda muomalaga chiqarish bilan bog‘liq har qanday jinoyatni sodir etgan shaxs
tomonidan;b) ikki yoki undan ortiq voyaga yetmagan shaxsga nisbatan;v) o‘quv yurtlarida yoki
o‘quvchilar, talabalar o‘quv-tarbiya, sport yoki jamoat tadbirlari o‘tkazadigan boshqa joylarda
sodir etilishi —besh yildan o‘n yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi.
4
• Ma'muriy javobgarlik: Ma'muriy huquqbuzarliklarni sodir etgan voyaga yetmaganlarga
ma'muriy jazo choralari qo‘llaniladi. Bu jarimalar, ogohlantirishlar, jamoat ishlari va
boshqalarni o‘z ichiga olishi mumkin.
5
O‘ZBEKISTON
RESPUBLIKASINING
MA’MURIY
JAVOBGARLIK
TO‘G‘RISIDAGI
KODEKSIning 188-moddasi-Voyaga yetmagan shaxsni g‘ayriijtimoiy xatti-harakatlarga jalb
qilishVoyaga yetmagan shaxsni spirtli ichimliklar iste’mol qilishga, giyovandlik vositalari,
ularning analoglari yoki psixotrop hisoblanmagan, lekin kishining aql-idrokiga, irodasiga ta’sir
qiladigan moddalar yoki vositalarni iste’mol etishga jalb qilish —bazaviy hisoblash
miqdorining o‘n baravaridan yigirma baravarigacha miqdorda jarima solishga sabab bo‘ladi.
188 -modda. Voyaga yetmagan shaxsni ma’muriy huquqbuzarlik sodir etishga jalb
qilishVoyaga yetmagan shaxsni ma’muriy huquqbuzarlik sodir etishga jalb qilish —bazaviy
hisoblash miqdorining o‘n baravaridan o‘ttiz baravarigacha miqdorda jarima solishga sabab
bo‘ladi.
188 -modda. Voyaga yetmagan shaxsning ko‘ngil ochish (dam olish) joylarida tungi
vaqtda bo‘lishiga yo‘l qo‘yishRestoranlar, kafelar, barlar, klublar, diskotekalar, kinoteatrlar,
kompyuter zallari, Internet tarmog‘idan foydalanish xizmatlarini ko‘rsatish uchun jihozlangan
xonalar yoki boshqa ko‘ngil ochish (dam olish) joylarining rahbarlari yoxud boshqa mas’ul
shaxslari tomonidan voyaga yetmagan shaxsning tungi vaqtda ota-onasidan biri yoki uning
3
Jinoyat huquqi.(Umumiy qism) / O‘quv qullanma. Ochilov X.R. - Toshkent:Yuridik adabiyotlar Publish,2022-y -176
4
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASINING JINOYAT KODEKSI 22.09.1994 yil
5
S.S.Niyozova Ma’muriy javobgarlik (Umumiy qism) / O‘quv qullanma. –T.: TDYU nashriyoti, 2020. bet.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
114
o‘rnini bosuvchi shaxsning kuzatuvisiz ko‘rsatilgan muassasalarda bo‘lishiga yo‘l qo‘yish —
bazaviy hisoblash miqdorining o‘n baravaridan o‘n besh baravarigacha miqdorda jarima
solishga sabab bo‘ladi.
6
• Tarbiyaviy choralar: Voyaga yetmaganlarga nisbatan tarbiyaviy choralar qo‘llanilishi
mumkin, bu ularning ota-onalari yoki vasiylarining tarbiyaviy ta'sirini kuchaytirishni, ijtimoiy
xizmatlarni jalb qilishni va boshqalarni o‘z ichiga olishi mumkin.
7
Voyaga yetmagan shaxsni g‘ayriijtimoiy xatti-harakatlarga jalb etgan shaxslarning
javobgarligi:
Voyaga yetmagan shaxsni g‘ayriijtimoiy xatti-harakatlarga jalb etgan kattalar ham
javobgarlikka tortilishi mumkin. Bu javobgarlik jinoyat yoki ma'muriy javobgarlik bo‘lishi
mumkin, ayniqsa agar kattalar voyaga yetmaganlarni jinoyatga undagan, ularga giyohvand
moddalarni sotishgan yoki boshqa shaklda yordam bergan bo‘lsa.
Profilaktika choralari:
Voyaga yetmaganlarning g‘ayriijtimoiy xatti-harakatlarini oldini olish uchun quyidagi
profilaktika choralari muhimdir:
• Oilaviy ta'limning ahamiyati: Ota-onalar va vasiylar voyaga yetmaganlarga to‘g‘ri tarbiya
berish, ular bilan doimiy muloqot qilish, ularning muammolarini tushunish va ularga yordam
berishda muhim rol o‘ynaydi.
8
• Maktab va ta'lim muassasalari roli: Maktablar va ta'lim muassasalari voyaga
yetmaganlarga axloqiy va huquqiy tarbiya berish, ularga zararli odatlardan saqlanish haqida
tushuncha berish va ularning ijtimoiylashuviga ko‘maklashishda muhim rol o‘ynaydi.
9
• Ijtimoiy xizmatlar: Ijtimoiy xizmatlar voyaga yetmaganlarga va ularning oilalariga zarur
bo‘lgan yordamni ko‘rsatishi, ularning muammolarini hal qilishda yordam berishi va ularning
ijtimoiy moslashuviga ko‘maklashishi kerak.
• Huquqni muhofaza qilish organlarining roli: Huquqni muhofaza qilish organlari voyaga
yetmaganlar o‘rtasidagi jinoyat va huquqbuzarliklarni oldini olish, ularga nisbatan profilaktika
choralari ko‘rish va ularni qonun oldida javobgarlikka tortishda muhim rol o‘ynaydi.
10
Xulosa:
Voyaga yetmagan shaxsni g‘ayriijtimoiy xatti-harakatlarga jalb etishning oldini olish va
unga qarshi kurashish – murakkab, ammo hal qilinishi mumkin bo‘lgan masaladir. Bu borada
davlat organlari, oila, maktab va ijtimoiy xizmatlarning birgalikdagi harakatlari muhim
ahamiyatga ega. Profilaktika choralari samaradorligi davlatning siyosiy irodasi,
qonunchilikning takomillashuvi va jamiyatning faol ishtirokiga bog‘liq.
References:
1.Asosiy adabiyotlar
1.1 Rustambayev M.X. Oʻzbekiston Respublikasi jinoyat huquqi kursi. Tom 3. Maxsus qism.
Shaxsga qarshi jinoyatlar.Tinchlik va xavfsizligiga qarshi jinoyatlar. Darslik. 2-nashr,
6
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASINING MA’MURIY JAVOBGARLIK TO‘G‘RISIDAGI KODEKSI 22.09.1994 yil
7
Jay A. Siegel. Kathy Mirakovits “ Forensic sciense the basics ” Third edition 610 page December 1, 2015, CRC Press
8
Henry C. Lee, Howard A. Harris “ Physical evidence in Forensic Science ” Third edition. 320 pages. October 7. 2011.
Lawyer & Judges Pub Co
9
Dr. Barry. A.J. Fisher “ Techniques of Crime Scene Investigation ”Eighth edition. 496 pages. January 2012.Publisher:
Taylor and Fransic
10
M.D. Leyman “ Criminal investigation The Art and the Science ” Second edition 592 pages.1999
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
115
toʻldirilgan va qayta ishlangan – T.: Oʻzbekiston Respublikasi Milliy gvardiyasi Harbiy-texnik
instituti, 2018. – 412 bet.
1.2 S.S.Niyozova Ma’muriy javobgarlik (Umumiy qism) / O‘quv qullanma. –T.: TDYU nashriyoti,
2020. bet.
1.3 Jinoyat huquqi.(Umumiy qism) / O‘quv qullanma. Ochilov X.R. - Toshkent:Yuridik
adabiyotlar Publish,2022-y -176
2.Qonun Hujjatlari
2.1 O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI KONSTITUTSIYASI (yangi tahrir) 30.04.2023 yil
2.2 O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASINING JINOYAT KODEKSI 22.09.1994 yil
2.3 O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASINING MA’MURIY JAVOBGARLIK TO‘G‘RISIDAGI KODEKSI
22.09.1994 yil
3. Chet el adabiyotlari.
3.1 Dr. Barry. A.J. Fisher “ Techniques of Crime Scene Investigation ”Eighth edition. 496 pages.
January 2012.Publisher: Taylor and Fransic
3.2. Henry C. Lee, Howard A. Harris “ Physical evidence in Forensic Science ” Third edition. 320
pages. October 7. 2011. Lawyer & Judges Pub Co
3.3 Jay A. Siegel. Kathy Mirakovits “ Forensic sciense the basics ” Third edition 610 page
December 1, 2015, CRC Press
3.4 M.D. Leyman “ Criminal investigation The Art and the Science ” Second edition 592
pages.1999
